Sunmas iradä

0
413 ret oqıldı

(Däsläpki ustazim Sepiyäm Välievaniŋ hatirisigä) Һärbir insan, kim bolğinidin qät°iy näzär, šziniŋ däsläpki ustazini untumaydiğanliği häqiqät. Meniŋ üçün häm däsläpki ustazim Sepiyäm hädä Välievaniŋ orni bšläk. Çünki däsläp mäktäp bosuğisini atliğinimda, Sepiyäm hädä Välieva qarşi elip, huddi šz anamdäk ğämhorluq qilğan edi. Maŋa qäläm tutuşni, oquşni, yezişni ügätkän ustazimğa minnätdarliğim çäksiz. Moşu jilniŋ 1-iyul' küni birinçi muällimim Sepiyäm Välieva 95 yaşqa kirätti. Şundaqla pütkül aŋliq hayatini märipätkä beğişliğan ustazimni äsläp štüşni şagirtliq borçum däp hesaplidim.

Sepiyäm muällim oruq, aq seriq kälgän, işlämçan, iradisi küçlük, kam sšzlük, siliq-sipayä ayal edi. Bizmu däristä teç oltirip tiŋşap, muällimniŋ eytqinini orunlattuq. Män bäzidä uniŋ ğämkin üzigä, muŋluq kšzlirigä tälmürüp qarap oltirip, ustazimniŋ sirliq içki duniyasini bilgüm kelätti. Çünki ustazim başqilarğa zadila ohşimatti. Sepiyäm muällim meniŋ Qasim akamniŋ ayali bolğaçqa, uniŋ hayati meni tehimu qiziqturatti.

Män on yaşlarda boluşum keräk, bir küni käçtä Sepiyäm hädäm lampiniŋ yoruğida qol maşinisida bir nemä tikivatqanda, helidin beri meni qiziqturğan soallarğa җavap eliş mähsitidä yeniğa kelip: «Sepiyäm hädä, šziŋizniŋ baliliq çağliriŋiz toğriliq maŋa sšzläp beriŋa»,  däp uniŋ kšzlirigä tälmürdüm.

— Män bügüngiçä šz hayatim häqqidä heçkimgä sšzläp bärmigän edim, siz qiziqipsiz, tiŋşaŋ, — däp hekayisini  başlidi.  — Män 1920-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Kätmän yezisida duniyağa kälgän ekänmän. Bu bizniŋ jutlarda yeŋidin Keŋäş hškümiti ornap, turmuş-tirikçiligi yahşilar bay-kulak atalğan, çüşinip bolmaydiğan qalaymiqan bir zamanlar ekän. Apamniŋ ata-anisi halliq adämlärdin bolğaçqa, zamanniŋ räptayidin qorqup Hitayğa qeçip kätmäkçi boptu. Dadam jutni taşlap ketişni maqul kšrmigän ohşaydu. Şunda apamniŋ dadisi dadamğa: «Biz bilän billä kät, qiziŋni jitim qilma», — däp mäslihät beriptu.  Dadam oylinip: «Män tuğulğan jutumni, qerindaşlirimni taşlimaymän, qizimnimu silärgä bärmäymän», däp ketişkä unumaptu. Bovam aççiq qilip: «Sän qalsaŋ šzäŋ bil, qiziŋnimu elip qal», däydudä, apamniŋ jiğisiğimu qulaq salmay, uni dadam bilän meniŋdin mäŋgügä tirik ayrip elip ketidu. Dadam meni qerindaşliriniŋ qizliri Mänäŋqiz, Navathanlar bilän bir šydä beqip çoŋ qilidu.  Aridin helä jillar štüp, dadam šylinip, ayali oğul boşinip, etini Şapim qoyidu. U jilliri beşimizdin talay qiyinçiliqlar štti. Lekin eğirçiliqqa qarimay, Kätmän yättä jilliq mäktividiki oquşumni taşlimidim vä uni tügitip Yarkänt pedagogika uçiliöesida bilim aldim. Män uçiliöeda oqup jürgändä, dadam eğir ağriqqa muptila bolup, Yarkänt şähiridiki dohturhanida yetip davalandi. Män kündä dadamniŋ halidin hävär elip turdum. U kündin-küngä naçarlap, çirayi җüdäp, kšzliri içigä kirip, kam sšz bolup yatatti. Dadam ağrip yatqan şundaq eğir bir künlärdä, Şapimniŋ tehi kiçikligigä qarimay, šgäy anam başqa birigä turmuşqa çiqip kätti. Bu kšŋülsiz hävärni aŋliğan dadamniŋ rohi çüşüp, ağriği tehimu eğirlaşti. Bir küni yoqlap barğinimda, dadam meni yeniğa oltarğuzup: «Qizim, bu ağriqtin saqiyişimğa zadi kšzüm yätmäydu. Özäŋ kšrüvatisän, män kündin-küngä mağdirsizlinip, naçarlişivatimän. Sän aniniŋ issiq mehrini kšrmäy çoŋ boluvediŋ, ändi meniŋdinmu ayrilidiğan ohşaysän», dedi. Dadamniŋ sšzlirini aŋlap, šzämni tutalmay jiğlavättim. Dadam kšzliridin taramlap eqivatqan yaşlirini sürtüp, beşimni silap: «Qizim, sän äqillik, šzäŋgä mäkkäm bol. Şapimni šz qoluŋğa elip tärbiyilä, šgäy atiniŋ qolida qalmisun. Ölüp-tartip qalsam, tuqqanlarda mallirim bar, şularni setip, pulni keräk yärgä işlitiŋlar. Yänä bir närsini esiŋda saqla, qizim. Seniŋ apaŋniŋ ismi Dilbär, milliti qazaq, albanniŋ qizi edi, şuni untuma. Mänäŋqiz, Navathanlardin ayrilma, tuqqanlardin yänä Kiçik Çiğanda Yunus, Çoŋ Çiğanda Avakri bar. Ular bilän biz bir tuqqanniŋ baliliri, arilişip jürgin», däp nesihät qildi. Män u küni keçiçä uhlimay Hudayimdin dadamniŋ saqiyip ketişini tiläp jiğlap çiqtim. Dadam helila eğirlişip qalğanda, Yunus akam šyigä elip çiqti. Uniŋ ayali Latin hädäm äҗayip mehrivan, dilkäş ayal edi. Dadam: «Şapimni elip keliŋlar, oğlumni ahirqi rät bir kšrüvalay», däp arman qilğaçqa, Yunus akam berip šgäy anamdin uni sorap elip käldi. Bir küni šy egiliri etizğa kätkändä, dadamniŋ tärläp, kšzliri alaqzadä bolup yatqinini kšrüp, nahayiti qorqup kättim. Dadamniŋ yenida Şapimni qaldurup, šzäm Kiçik Çiğandin  Yarkäntkiçä üç kilometr bolğan ariliqni piyadä besip dohtur çaqirip kälmäkçi boldum. Män kätkändin keyin, dadam kšzini eçiptu. U Şapimdin meniŋ kätkinimni bilip: «Oğlum, sän yol boyidiki qariyağaçqa çiqip, hädäŋniŋ yoliğa qara»,  däp uniŋ peşanisidin sšyüp talağa çiqirivetiptu. U šlüp qalidiğinini bilip, tehi kiçik oğlini çšçüp qalmisun däp oyliğan bolsa keräk. Män kälsäm, Şapim däräqtin çüşüp: «Dadam meni seniŋ yoluŋğa qara däp çiqardi», dedi.

Öygä kirsäm, dadam beçarä yalğuz yetip tinip qaptu. Yunus akam bilän Latin hädäm jiğlap-qahşap jürüp jut adämliriniŋ yardimidä dadamni şu yärdiki qäbirstanliqqa yärlidi. Bu bir untulmas eğir künlär edi, — däp kšz yaşlirini sürtti Sepiyäm hädäm.

Sepiyäm hädäm eğir bir uh tartivelip, hekayisini davamlaşturdi.

— Jitimçiliqniŋ därdinimu, eğirçiliqnimu ikki qerindaş billä tarttuq. Özäm aç qalsammu, bir parçä nan tapsam, Şapimğa yegüzüp çoŋ qildim. 1940-jili peduçiliöeni tamamlap, qolumğa diplom aldim. Meni Çoŋ Çiğan başlanğuç mäktivigä muällim qilip ävätti. Män şu yezidiki dadamniŋ tuqqini — Avakri akiniŋ šyidä turup işlidim. Uniŋ ayali  Zoräm hädä müҗäz-hulqumni sinap-bayqiğandin keyin meni tuqqininiŋ oğli Srapulğa çetip qoydi. Srapulniŋmu müҗäzi yahşi edi, meni zadi ränҗitmätti.  Män šz šyümniŋ, yenimda tayançimniŋ barliğiğa hoşal edim. Aridin bir jil štüp, qizimiz Ruqiyäm tuğuldi. Täläygä qarşi, bizniŋ bu bähitlik künlirimiz uzaqqa sozulmidi. Tuyuqsiz başlanğan uruş ändi qol yätküzgän hoşalliqlirimizni bärbat qilip, yänila jiğa-zerigä muptila bolduq.

Juttiki yaş jigitlär qatarida Srapulmu uruşqa atlandi. Bir jil davamida Srapuldin hät elip turdum.  Bu çağlarda jutumizdin kätkän talay jigitlärniŋ šylirigä käyni-käynidin qara hätlär kelip, jüräklär moҗuluvatatti. Bir yerim jil boldi degändä, äşundaq qara hät maŋimu käldi. Män bähitsiz täğdirimgä ränҗip, keçä-kündüz jiğlap jürgändä, qizimğa qizil çiqip šlüp qaldi. U jilliri arqa säptiki hämmä eğirçiliq anilar bilän balilarniŋ zimmisigä çüşkän edi. Taŋ sähärdin käç kirgiçä qosaq aç bolsimu, heçkim işni taşlap kätmätti. Käçtä anilar frontqa ävätiş üçün juŋ egirip, җäŋçilärgä päläy, paypaq toqattuq. Arqa säptiki anilar җäŋ mäydanidin jiraqta jürsimu, ğalibiyät künini yeqinlaşturuşqa kšp hässä qoşqan, dävirniŋ eğir jükini kštärgän sunmas iradilik, batur anilar edi…

1945-jili uruş ğalibiyät bilän ayaqlişip, hämmimiz şatliqqa bšländuq. Uruşta tirik qalğan jutdaşlar qaytip kelip, egilik işlirini qolğa aldi. 1946-jili sizniŋ Qasim akiŋizmu uruştin aman-esän käldi. Kšp štmäy ikkimiz turmuş qurduq. Bu šygä kelin bolup kelip, Mšrdün dadam häm Mirämzähan anam bilän kšrüşkändä, huddi šz ata-anamni tapqandäk hoşal boldum, — dedi Sepiyäm hädäm sšzini ayaqlaşturup.

Meni Şapim akamniŋ täğdiri qiziqturğaçqa, uniŋdin inisi toğriliq soridim.

— Şapim ikki šydä çoŋ boldi. Anisiniŋ jutiğa berip šylinip, qizi tuğulğanda, nemişkidu, aҗrişip meniŋ qolumğa käldi. Çoŋ Çiğanda šylinip, bir qizi tuğulğanda, härbiy hizmätkä kätti. U Riga şähiridä härbiy hizmitini štäp tügitip, şu yärlik bir rus qiziğa šylinip, şu yaqta yaşavatidu. Һär jili kelip apisini, meni, qizlirini kšrüp ketidu. Uniŋ qolida hüniri bar, ayaq kiyim, qulaqça tikiş bilän şuğullinidu, — dedi Sepiyäm hädäm inisidin mäğrurlanğan ahaŋda hekayisini tügitip.

Män kiçik bolsammu, bu nazuk җanniŋ iradisigä häyran bolup oylinip oltirip qaldim. Ötkän hayatini maŋa sšzläp berivetip, kšzidin yaş qurimiğan ustazimni quçaqlap:

Һädä, eğir künlärni yänä bir qetim esiŋizğa selip, kona jüräk yarisini qozğiğinim üçün käçürüm soraymän, — dedim. Çünki şu eğirçiliqlarni šzäm tartip beşimdin štküzgändäk jürigim eçişip ağrip kätti…

Bizniŋ ailimiz kšp җanliq, uşşaq baliliq bolğaçqa, šyniŋ işi toluği bilän apamğa häm Sepiyäm hädämgä täälluq edi. Apam bilän dadam dayim kelinini mahtap: «Bizniŋ Sepiyäm šŋmäs toga», deyişätti. Dadam rämiti oquğan, bilimlik adämlärni nahayiti hšrmätlätti. Şuŋlaşqa oğli bilän kelininiŋ ustaz ekänligidin pähirlinätti, šzini bähitlik hesaplatti. Apam rämiti akamniŋ birinçi ayalidin tuğulğan oğli Yalqunni vä Sepiyäm hädämdin tuğulğan bäş nävrisini bağriğa besip, beqip çoŋ qildi. Lekin ata-anammu kšp eğirçiliqlarni tartqaçqa, hayattin yaş ketip qaldi. Akam Qasim Qurbanov uruştin qaytip kelip, peduçiliöeni muvappäqiyätlik tamamlap, Nağriçi yezisidiki başlanğuç mäktäptä ikki jil muällim bolup işlidi. Andin Çoŋ Çiğan başlanğuç mäktivigä mudir boldi. Yezimizda balilarniŋ sani az bolğaçqa, 1-sinip bilän 3-sinipni Sepiyäm hädäm, 2-sinip bilän 4-sinipni qatar oltarğuzup Qasim akam oqutatti. Yezimizdiki başlanğuç mäktäpni tügätkänlär Yarkäntkä piyadä berip ottura mäktäptä oqattuq. Uzaq vaqit şundaq boldi. 1978-jili Qasim akamniŋ vä kolhoz räisi İvrayimҗan Qojahmetovniŋ täşäbbusi bilän jutumizğa kšp qävätlik yeŋi mäktäp selindi. Yezimizniŋ baliliri mäktäpni šz jutumizda tamamlap, uçum boluşqa başlidi. Moşu mäktäptä 40 jildin oşuq vaqit hizmät qilip, hayatini bala tärbiyisigä beğişliğan ustazim Sepiyäm Välieva Qazaqstan maarip älaçisi namini elişqa sazavär boldi. Akam işläp jürüp Abay namidiki QazPİniŋ tarih fakul'tetini tamamlidi. Barliq küç-quvitini keläçäk ävlatlarni oqutuşqa särip qilğan Qasim Qurbanovniŋ maarip sahasidiki uzun jilliq ünümlük ämgigimu hškümät täräptin bahalinip, SSSR vä Qazaqstan maarip älaçisi ataldi, kšpligän Pähriy yarliqlar bilän täğdirländi. 1983-jili uniŋğa «Qazaq SSRniŋ hizmät kšrsätkän muällimi» degän juquri nam berilgändä, pütkül jut hoşal bolup täbriklidi.

Sepiyäm hädä hšrmätlik däm elişqa çiqip, nävrilirini beqip, kšŋli toq, hatirҗäm yaşavatqanda, Rigadin Şapim akamniŋ hayattin štkänligi toğriliq şum hävär käldi. Yeşi yetip qalğiniğa qarimay, Sepiyäm hädäm: «Qerindişimni ahirqi säpärgä šz qolum bilän uzitip kelimän, uni dadam maŋa tapşurğan», däp jiğlap turuvaldi. Şuniŋ bilän oğli Turğanҗan, qizi Muäzzäm vä Şapim akamniŋ ikki qizi hädämni Rigağa apirip, Şapim akini yärläp, yättä näzirini berip qaytip käldi.

46 jil hayatini bir-birigä yar-yšläk bolup billä štküzgän ikki ustaz šz baliliriniŋla ämäs, qerindaşliriniŋmu oqup, aliy bilim elişiğa härtäräplimä yardäm berip, qol-qanat boldi. Bügünki kündä ular baliliq, nävrilik bolup, Qurbanovlar ävladiniŋ izini yoqatmay, elimiz täräqqiyatiğa šz ülüşini qoşup kälmäktä. Är-ayal esil ustazlarniŋ alämdin štkinigä talay jillar bolsimu, ularniŋ  qädri yoqimay, äҗri untulmay, yarqin simasi mäŋgü saqlinidu…

Şu bir kiçik çağlirimda Sepiyäm hädämniŋ šzi toğriliq sšzläp bärgän hekayisini bügüngiçä untumay, hayatta uniŋ sunmas iradisidin ülgä aldim. Sepiyäm Välieva mäktäptimu, hayattimu ustazim boldi…

Dürnäm MÄŞÜROVA,

yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ