Qiyasiy tilşunasliq boyiçä mähsuldar alim

0
762 ret oqıldı

Uyğur tilşunasliği uyğurşunasliqniŋ asasiy yšnilişi bolsa, uyğurşunasliq päni türkiyşunasliqniŋ yetäkçi tärkiviy qismi bolup sanilidu. Türkiy tillarni qiyasiy tätqiq qiliş sahasiğa nätiҗidarliq hässä qoşqan kšrnäklik uyğurşunas alim İsrayil aka İsmayilov 1922-jili Qirğizstanniŋ Qariqol (hazirqi Prjeval'sk) şähiridä hizmätkar ailisidä duniyağa kälgän. U 5-sinipni tügätkändin keyin 1936-jildin başlap Änҗan şähiridiki Az sanliq millätlär  bilim därgahiniŋ uyğur bšlümidä tähsil kšridu. 1939-jili Änҗan dšlät muällimlär instituti yenida täşkil qilinğan täyyarliq kursida, 1940 — 1941-jilliri mäzkür bilim därgahiniŋ biologiya-geografiya fakul'tetida oquydu. 1942-jili institutni tamamlap, Änҗan vilayitiniŋ Ayim nahiyäsidiki «Pravda» toluq ämäs ottura mäktividä ilmiy mudir, 1943 — 1944-jillarda Pahtaabad nahiyäsiniŋ Uyğur qişlaq yezisidiki N.Krupskaya namidiki ottura mäktäptä mudirliq lavazimida hizmät qilidu.

1944-jili İsrayil İsmayilov V.İ.Lenin namidiki Ottura Aziya dšlät universitetiniŋ (hazirqi Taşkänt dšlät universiteti) Şäriq fakul'tetida tähsil kšridu. Bu bilim därgahida u M.Andreev, E.Belyaev, A.Kononov, İ.Petruşevskiy, A.Semenov qatarliq mäşhur şäriqşunas alimlarniŋ lektsiyalirini tiŋşaşqa muyässär bolidu. 1949-jili universitetni Şärqiy Türkstan filologiyasi mutähässisligi boyiçä tamamlaydu.  

1949 — 1953-jilliri SSSR Pänlär akademiyasi Tilşunasliq institutiniŋ Leningrad bšlümi yenida akademik S.Malovniŋ rähbärligidä uyğur tilşunasliği mutähässisligi boyiçä aspiranturida oquydu. 1954-jili yanvar' eyida «Һazirqi zaman uyğur tilida rus-sovet internatsional sšzlär» mavzusiğa yezilğan namzatliq dissertatsiyasini muvappäqiyätlik himayä qilip, šzi tähsil kšrgän Ottura Aziya dšlät universitetiniŋ şäriq fakul'tetiğa yollanma elip, işqa orunlişidu. Bu yärdä u 1959-jilğa qädär uyğur tilidin lektsiya oquydu.

İ.İsmayilov 1959-jildin başlap Özbäkstan SSR Pänlär akademiyasi A.S.Puşkin namidiki Til vä ädäbiyat institutiniŋ Türkiy tillarni qiyasiy üginiş sektorida, keyiniräk, šzbäk tili tarihi vä qiyasiy üginiş bšlümidä hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä çoŋ ilmiy hadim bolup işläydu. Uniŋ umumtürkiyşunasliq, bolupmu uyğurşunasliq sahasidiki ilmiy-tätqiqat işliriniŋ asasiy qismini leksikologiyagä beğişlanğan ämgäkliri täşkil qilidu. Җümlidin alimniŋ «Uyğur tiliğa rus tilidin šzläşkän sšzlärniŋ fonetikiliq vä morfologiyalik šzgirişliri» (1963-j.), «Һazirqi zaman uyğur tilida rus tilidin elinğan sšzlär» (1965-j.), «Uyğur ädäbiy tilida termin iҗat qiliş printsipliri» (1965-j.), «Uyğur ädäbiy tili luğät tärkiviniŋ täräqqiyati» (1966-j.), «Uyğur tilidiki qom-qerindaşliq terminliriğa ait bäzi mäsililär» (1979-j.) qatarliq kšlämlik maqaliliri uyğur tili leksikologiyasi bilän terminologiyasiniŋ äŋ aktual mäsililirigä beğişlanğan. Bolupmu Keŋäş uyğurliri tilidiki rus-sovet internatsional sšzlirini tätqiq qiliş sahasidiki İsrayil akiniŋ hizmiti zor. Alimniŋ namzatliq dissertatsiyasi mäzkür sahadiki däsläpki monografiyalik ämgäktur. 

Keŋäş uyğurliri ädäbiy tiliniŋ imla qaidilirini mukämmälläştürüş sahasidiki näzäriyäviy mäsililärni häl qiliş җäriyanidimu İ.İsmayilovniŋ qoşqan ülüşi az ämäs. Bolupmu, uniŋ «Uyğur tili imla qaidiliri toğrisida bäzi bir pikirlär» (1957-j.), «Til qaidilirigä diqqät qilidiğan muhim mäsililär» (1972-j.) ohşaş maqalilirida qoyulğan bir qatar täklip vä mulahizilär uyğur tilşunasliri täripidin iҗabiy bahalandi.

Keŋäş uyğurşunasliği päniniŋ utuqlirini tärğip qiliş sahasidimu İsrayil akiniŋ hizmiti çoŋ. Alimniŋ «SSSRda uyğurşunasliq vä uyğur alimliri (Taşkänt, 1969-j.) namliq kitavi näşir qilinsa, 1996-jili uniŋ toluqturulğan «Uyğurşunas vä uyğur alimliri» namliq näşri Abdulҗan Bäraev ikkisiniŋ hämkarliğida šz oqurmänliri bilän üz kšrüşkän. Bu uyğurşunas alimlar, sän°ät vä mädäniyät, quruluş sahalirida hizmät qilivatqan uyğur ziyaliliri, şundaqla ilim-pän sahalirida ilmiy-tätqiqat işlirini ünümlük elip berivatqan uyğur alimliri häqqidä ätrapliq mälumat bärgüçi däsläpki ämgäktur.

İ.İsmayilov «Uyğur häliq qoşaqliriniŋ» (Taşkänt, 1958-j.) topliğuçiliriniŋ biri. U bädiiy tärҗimä sahasidimu nurğun iş qilip, ärmän yazğuçisi Garegin Sevuntsniŋ ikki kitaptin ibarät «Tehran» romani vä rus yazğuçisi Lidiya Batniŋ «Һayat bostani» namliq äsäri bilän uyğur kitaphanlirini tonuşturdi.

Alim štkän äsirniŋ 50-jilliriniŋ ahiridin tartip türkiy tillarni qiyasiy planda üginiş sahasida ätrapliq ilmiy-tätqiqat işlirini elip barğan edi. Uniŋ «Türkiy tillirida qom-qerindaşliq terminliri» (Taşkänt, 1966-j.) namliq monografiyasi vä «Türkiy tillardiki tay vä dayi atalğuliri häqqidä» (1973-j.), «Tuŋğuç, känҗä, egizäk atalğuliri häqqidä» (1975-j.), «Türkiy tillarda pärzänt mänasini ipadiligüçi sšz vä atalğular» (1976-j.), «Türkiy tillardiki boydaq sšzigä dair» (1978-j.), «Türkiy tillardiki mäişiy atalğular häqqidä» (1980-j.) qatarliq maqaliliri moşu sahadiki ilmiy işliriniŋ däsläpki nätiҗisidur.

Muällipniŋ «Türkiy tillarda qom-qerindaşliq terminliri» namliq monografiyasi türkiyşunasliq pänigä, bolupmu šzbäk vä uyğur tilşunasliğiğa qoşulğan zor ilmiy tšhpä bolup hesaplinidu. Ägär türkiy tillar sšz bayliğiniŋ äŋ qedimiy häm muhim türkümliridin birini täşkil qilidiğan qom-qerindaşliq atalğuliriniŋ ta hazirğiçä monografiyalik türdä mähsus täkşürülmigänligini inavätkä alsaq, bu däsläpki ämgäkniŋ ilmiy vä ämäliy qimmiti tehimu roşän kšrünidu.

İ.İsmayilov mäzkür ämgigidä šziniŋ aldiğa hazirqi zaman šzbäk vä uyğur tilliridiki uruq-tuqqançiliqqa ait sšz vä atalğularni leksika-semantikiliq vä grammatikiliq nuqtäiy näzärdin qiyasiy tählil qiliş väzipisini qoyğan. Bu işni ämälgä aşuruş üçün muällip qerindaş ikki häliq tiliğa ait materiallar bilänla çäklinip qalmastin, bälki qazaq, qirğiz, qariqalpaq, türkmän tilliriniŋ alahidiliklirinimu üginidu. Şuniŋdäk türkiy tillarniŋ kona yadikarliqlirini häm mäzkür tillarniŋ dialekt vä şeviliridä saqlanğan ayrim til faktlirini kšpläp paydilinidu. Mäsiligä mundaq tarihiy-selişturuş usuli җähitidin qaraş nurğunliğan qom-qerindaşliq atalğuliriniŋ kelip çiqiş mänbäsini toğra häl qilişqa mümkinçilik bärgän.

Muällipniŋ yänä bir utuği şuniŋdin ibarätki, u mälum säväplärgä benaän ädäbiy til däriҗisigä kštirilälmäy, päqät ayrim šzbäk vä uyğur şeviliridila işlitilidiğan nurğun qom-qerindaşliq atalğulirini toplap vä bir izğa kältürüp, ularni kšpçilik türkiyşunas alimlarniŋ paydilinişiğa mümkinçilik yaritidu. Mundaq sšzlär här qandaq türkiy tilniŋ tarihiy leksikologiyasini täkşürüştä tepilğusiz mälumat bolalaydu.

Sšz boluvatqan monografiyadä muällip qerindaş häliqlär tilliridiki atalğularniŋ mäna җähättin yüz bärgän šzgirişlirigä täpsiliy tohtilidu.

1980-jildin keyin İ.İsmayilov Ottura Aziya vä Qazaqstan türkiy tilliriniŋ almaş häm san kategoriyaliri bilän bağvänçilik atalğulirini qiyasiy üginişkä beğişlanğan tätqiqat işlirini elip barğanliği mälum. Lekin bu yšniliştä jürgüzgän tätqiqatliriniŋ nätiҗisini kšpçilikkä täğdim qilip ülgirälmidi . 

İlmiy vä pedagogikiliq kadrlar täyyarlaş sahasidimu İsrayil akiniŋ hizmitini alahidä atap štüşkä ärziydu. Alimniŋ qolida oquğan yaki uniŋ sämimiy yardimidin bährimän bolğan bir näççä uyğurşunas mutähässislär šz dissertatsiyalirini oŋuşluq himayä qilğan bolsa, nurğunliri ülgilik muällim, ilmiy mudir vä mudir bolğanliği mälum. Ular hazir hšrmätlik däm eliştiki peşqädäm ustaz, jurnalist, alimlardur. Mäsilän, Murat Һämraev, Qurvan Tohtämov, Oktyabr' Җamaldinov, Savut Mollavutov, Rabik İsmayilov, Klara Turdieva, Abdureşit Turdiev, İdiz Musazaev, Nur Mäsimov, Şämşinur Baqieva, Rehimҗan Rehimqulov, İliyas Semätov, İsaq İmirov, Ähmätҗan vä Gülҗahan Nadirovlar şular җümlisidindur.

Mähsuldar alim, qädirlik dost, peşqädäm ustaz, mehrivan ata İsrayil Äziz oğli İsmayilov ägär hayat bolsa, bu künlärdä uniŋ 90 yaşliq tävälludini täntänilik nişanliğan bolar eduq. Amal qançä, «hämmä ağriqniŋ davasi bar, birla qeriliqniŋ davasi yoq» degändäk, Allaniŋ buyruği şudur, bälkim…

İsrayil Äziz oğli İsmayilov 1995-jili 5-noyabr' küni pani duniyadin baqi duniyağa säpär çäkkini bilän uniŋ yarqin simasi yaru-buradär, käsipdaşliri bilän şagirtliriniŋ qälb tšridä mäŋgü saqlanğusi

Omaq ҺASANOVA,

Şerivahun BARATOV.        

Almuta şähiri.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ