Tunҗa Prezident küni

0
940 ret oqıldı

«Män taŋğa yeqin, yäni saat üçlärdä šz bšlmämgä käldim. Şu päyttä Nursultan Nazarbaev bilän štkän üç saatliq uçrişişimniŋ moşuniŋğiçä bolğan uçrişişlarniŋ içidä äŋ yahşisi bolğanliğini his qildim. U heçbir mubaliğisiz adämgä yahşi täsirat qalduridiğan äҗayip lider ekän… N.Nazarbaev keräk närsini därru kšräläydu häm çüşinişlik närsini ämälgä aşurğidäk sistemiğa salalaydu».

Djeyms BEYKER, AQŞniŋ sabiq dšlät kativi.«N.Nazarbavniŋ Moskva dšlät universitetida sšzligän nutqi šz vaqtida rossiyalik vä häliqara ammiviy ähbarat vasitiliridä qizğin muhakimä qilindi. Nurğunliğan alimlar vä җämiyät ärbapliri uniŋ täklivini qollap-quvätlidi. Amma MDҺ älliriniŋ ayrim säyasätçiliri bu täkliplärgä  sälbiy kšzqaraşta bolup, oçuqtin-oçuq qarşiliq bildürdi. Mäsilän, Evraziyalik layihä toğriliq Özbäkstan prezidenti İslam Kärimov tänqidiy pikirlär eytti. «Evraziya ideyasidä qandaq yeŋiliq bar? — dedi u «Nezavisimaya gazetiğa» bärgän sšhbitidä. — Yänä bir täkrarlaymän: qoşumçä mäҗburiy säyasiy qurulumlar qurup, şu qurulumlarda tegişlik orun eliş. Qopal, qattiq eytivatimän. Biraq häqiqät şu». Bu baha adalätsiz häm layihiniŋ mähsitini burmiliğan. Nursultan Nazarbaev heçqandaq säyasiy qurulumlarni täklip qilmidi. U MDҺ mämlikätliriniŋ dšlätlik vä milliy mustäqilligini saqlaşni izçilliq türdä qollidi. Asasän ihtisadiy hämkarliqni küçäytiş vä behätärlik sahasida hämkarliq toğriliq sšz bolğan edi…

…Boris El'tsin Evraziyalik ittipaq layihisi boyiçä oçuq türdä heçqandaq pikir bildürmidi. Biraq Astanadiki šziniŋ käsipdişiğa şähsiy hät ävätip, härtürlük çüşändürüşlär bilän gumanlirini yätküzdi. «MDҺ, nemä demäyli, bizgä kšp yardäm qildi, — däp yazdi u. — Yeŋi bir närsini yasaşqa tirişip, qolda barni yoqitişniŋ haҗiti yoq. Män monu ähvalni oçuq eytimän: maŋa Evraziyalik ittipaqtin ayrim dšlätlär rähbärliriniŋ ziç hämkarliqqa täyyar ämäs ekänligimu, şundaqla bir-biri bilän toqunuşuvatqanliğimu — jiraqlitiş ideyasi yaqmidi. Bu ularniŋ arisidiki talaşni häl qilişqa yardämläşmäydu. Siz bilän biz ulardin bšlünüp ketälmäymiz —  häliqlirimizniŋ täğdir umumiyliği bir-biri bilän bağlaşturup turidu». Bu hättä Boris El'tsinniŋ mäslihätçiliri bilän yardämçiliri Rossiya prezidentiğa N.Nazarbaev täklipliriniŋ mänasini umumän birtäräplimä vä burmilanğan ähvalda çüşändürgänligi eniq kšrünüp turidu. U hätta MDҺni yeŋi qurulum bilän almaşturuşni täklip qilmidi. U MDҺniŋ çoŋqur hämkarliqqa muhtaҗ häm şuniŋğa täyyar turğan dšlätlirigä šz täklivini tävsiyä qilğan edi. Çünki Keŋäş İttipaqi ğuliğandin keyin Märkiziy Aziya җumhuriyätliri nahayiti qiyin ähvalda qaldi: ularniŋ duniyaviy muhitqa çiqiş yolliri, Ğärip bilän Şärqiy Aziyaniŋ dšlätliri bilän bağlaşturidiğan qolayliq transport magistral'liri vä moşuniŋğa ohşaş nurğun şaraitliri bolmidi».

Roy MEDVEDEV, tarihçi-alim.

«Һäyran qalidiğan yeri — moşu käskin buruluş jili N.Nazarbaevni pütkülittipaqliq dairidiki säyasätşunas süpitidä açti. Uniŋ milliy mäsililärgä munasivätlik kšzqarişi millät üçün şiar tovlap çiqqan här türlük ekstremistlarniŋ şiarliridin päriqlinip turdi. Moşundaq ähvalda milliy kartini oynitiş җäriyaniğa beriliş oŋay edi. Biraq täbiiy salmaqliqliği, säyasiy täҗribisi bilän şähsiy danişmänligi Nursultan Nazarbaevniŋ ziyini kšp millätçilärdin baş tartişiğa kapalät boldi. Moşu yolğa çüşkän ayrim rähbärlär hakimiyättin, ayrimliri bolsa, hayatliridin ayrildi — Äzärbäyҗanda Elçibay, Gruziyadä Gamsahurdia, Ukrainida Kravçuk. Täkitläş lazimki, millätçilik dolqunida kštirilgän moşundaq ärbaplarniŋ birimu Keŋäş İttipaqi dairisidä tonulğan säyasätçigä aylanmidi. Uniŋdin taşqiri, 1990-jilniŋ beşidila häqiqiy räviştä tonuluşqa başliğan N.Nazarbaev televiziya ekrani vä ammiviy ähbarat vasitiliridä kündüz-tüni kšrünidiğan säyasätçilärniŋ ammibapliğini käynidä qaldurdi. Şu jillarda sotsiologlar Keŋäş İttipaqi grajdanliriğa «Kimni 1990-jilniŋ adimi däp eytişqa bolidu?» degän soal qoyğanda җavaplar tšvändikiçä bolğan edi: El'tsin — 41 payiz, Gorbaçev — 22 payiz, Tetçer — 18 payiz, Buş — 9 payiz, Kol' — 6 payiz, Nazarbaev — 3 payiz, Saddam Һüsäyin — 1 payiz.

Säyasät sähnisigä ändila çiqqan adäm üçün bu äҗayip nätiҗä. Çünki moşu tizimdiki Nazarbaevniŋ «räqipliri» çoŋ säyasättä jillap, hätta ayrimliri onliğan jillar davamida jürgän adämlär. Ändi vätänlik säyasätçilär arisida uniŋ aldiğa päqät El'tsin bilän Gorbaçevla štkän».

Sergey PLEHANOV, säyasätşunas alim.

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Äbiş oğli Nazarbaev bügün duniyada toluq etirap qilğan jirik dšlät ärbabiğa aylandi. Uni tonulğan dšlät vä җämiyät ärbapliriniŋ härhil jillarda eytqan pikirliri toluq ispatlaydu.

«Män Nursultan Äbiş oğli Nazarbaev bilän u Qazaq SSR ministrlar kabinetini başqurğan päyttimu, keyiniräk Җumhuriyätni başqurğan vaqittimu billä işlidim. Şu jillardiki uçrişişlar davamida meniŋda uni çoŋ säyasiy keläçäk kütüp turidu degän işänçä qeliplaşqan edi. Salmaqliq, sšhbät mavzusidiki härqandaq muhim mäsilini birdin bilivalidiğan, bilim dairisi nahayiti käŋ, Şäriq adämlirigä has märtligi — Nursultan Äbiş oğlini başqilardin päriqläp turatti. U şundaqla җumhuriyätniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy mäsililärni yahşi bilidiğan. Bu, šz novitidä, äŋ җiddiy mäsililärni nätiҗidarliq bilän häl qilişqa mümkinçilik yaritatti».

Nikolay RIJKOV Keŋäş İttipaqiniŋ prem'er-ministri.

«İyun'niŋ ahirida män däm elişqa ketişniŋ aldida Novo-Ogarevada B.El'tsin vä N.Nazarbaev bilän uçraştim. Sšhbitimizniŋ asasiy mavzusi İttipaqliq şärtnamiğa qol qoyulğandin keyin qandaq işlarni ämälgä aşuridiğanliğimiz toğriliq boldi. Şärtnaminiŋ җumhuriyätlär üçünmu, İttipaq üçünmu yaritivatqan şaraitlirini mümkinqädär toluq paydilinişqa keliştuq. Kadrlar mäsilisi toğriliqmu sšhbätläştuq. Älvättä, birinçi novättä, Mustäqil Dšlätlär Һämdostluğiniŋ prezidenti toğriliq sšz boldi. El'tsin bu hizmätkä meni täklip qildi. Uçrişiş davamida N.Nazarbaevni  prem'er-ministr lavazimiğa tävsiyä qiliş täşäbbusi kštirildi. U, ägär ittipaqliq ministrlar kabinetiniŋ mustäqil işläş şaraiti bolsa, bu җavapkärlikni šz zimmisigä alidiğanliğini eytti. İҗraiy hakimiyätniŋ aliy eşelonini yeŋilaş — prem'erniŋ orunbasarlirini, bolupmu asasiy ministrliklärniŋ rähbärlirini avuşturuş lazimliği eytildi. Yazov bilän Kryuçkovniŋ pensiyagä çiqişi häqqidä mäsilä qozğaldi».

Mihail GORBAÇEV,

 Keŋäş İttipaqiniŋ birinçi prezidenti.

«Gorbaçev «Bu hizmätkä kimni layiq däp bilisilär?» däp soridi. Män Nursultan Nazarbaevni tävsiyä qildim. Gorbaçev däsläp häyran qaldi. Uniŋdin keyin bu täklipni därrula bahalididä, kelişidiğanliğini eytti. «Başqa namzatlarni 20-avgusttin keyin muhakimä qilimiz» däp sšzini tügätti. Şu uçrişiş äynä şundaq bolğan. Meniŋ pikrimçä, biz, üçimiz, vädiläşkän härikätlärni ämälgä aşurğandila, kšp närsä başqiçä bolar edi.  Tarih tamamän başqa yol bilän ketişi mümkin edi. Aridin biraz vaqit štkändin keyin män Keŋäş İttipaqi prezidentiniŋ Rossiya prezidentiniŋ vä Qazaqstan rähbiriniŋ sšhbitiniŋ qäğäzgä çüşirilgän nushisini šz kšzüm bilän kšrdüm».

Boris EL'TsİN, Rossiya federatsiyasiniŋ sabiq prezidenti.

«Qazaqstan Prezidentiniŋ moşundaq sinaq mäydanini yepipla qoymay, pütün bir regionda yadroluq quralsiz region qurğanliğini qollap-quvätläymän. Uniŋ bu qädimi bizniŋ yadroluq quralsiz duniya quruş işimizniŋ äŋ mäkkäm huli. Barliq dšlätlärniŋ rähbärliri Nursultan Nazarbaevtin ülgä elip, şuniŋ yoli bilän jürüşi haҗät. Män, BMTniŋ Baş kativi süpitidä, yadroluq sinaq mäydaniniŋ näq jürigidä turup, barliq duniya dšlätliriniŋ Qazaqstandin ülgä elişqa çaqirimän. Män tünügün Şämäydä boldum. Bu regionğa qilğan säpirim meniŋ üçün bebaha täҗribä. Şämäy poligonidiki sinaqlar davamida zärdap çäkkän millionliğan adämlärniŋ häsritini vä u yärdiki ekologiyalik ähvalniŋ qiyinçiliqlirini täsvirläşkä til yätmäydu. Uni kšz aldiŋizğa kältürüşmu qiyin. Ägär Sizniŋ rähbärligiŋiz häm danaliğiŋiz bolmisa, kim bilsun, hazirmu millionliğan adäm uniŋ zärdavini moşu kämgiçä tartqan bolar edi?! Sizgä Şämäy yadroluq poligonini yapqan vä Qazaqstan territoriyasidä barliq yadroluq infraqurulumlarni yoq qilğan millät rähbiri süpitidä çäksiz minnätdarliğimni izhar qilğum kelidu».

Pan Gi MUN, BMT Baş kativi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ