«Hälqiŋgä bolğan ediŋ muŋdaş, qayaş»

0
798 ret oqıldı

Һär qetim iş babi bilän Taraz şähirigä barğinimda, gezitimizniŋ yeqin dosti, milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Nurtay Һosmanovqa yoluqmay kätmättim. Nahayiti kiçik peyil, kamsšzlük akimiz Җambul vilayitidä muştirilirimiz saniniŋ šsüşigä kšp yardäm qildi. Buniŋdin on jil burun tarazliq uyğurlar kšpçilik bilän til tepişişqa mahir akimizni jigitbeşi qilip sayliğanda, biz, gezit hadimliri, tehimu hoşal bolup kätkän eduq.  Yeqinda kšrnäklik uyğur kollektsioneri Azat Һekimbäg telefon qilip: «Nurtay akamdin ayrilip qalduq» dedi. Ularniŋ uruq-tuqqanliğidin hävirim  bolğaçqa, Azat akiğa kšŋül eytip, täziyä bildürdüm. Därhal Nurtay akamni yadimğa aldim. Män uniŋ toğriliq alliqaçan yezişim keräk edi. Özi unimidi. Һär qetim uçraşqinimizda, yalvurup degidäk bir närsilärni soravalimän. Eğiz tolturup heçnärsä eytmaydu. Ättäy şundaq qilatti. «Һämmini eytip bärsäm, gezitqa yezivetisiz» däp külätti u. Nurtay Һosmanov äynä şundaq kiçik peyil, kämtar adäm bolğan. Һazir qoyun däptirimni eçip, uniŋ bilän uçraşqan künlärni äslävatimän.

Birinçi uçrişiş

Birinçi künila Nurtay Һosmanovniŋ uyğurniŋ ataqliq adämliriniŋ ävladi ekänligidin hävärdar bolğan edim. Şuŋlaşqa män uniŋ šmürbayaniğa qiziqip qaldim. U 1944-jili, 12-aprel'da Ğulҗa şähiriniŋ Üç därvaza nahiyäsidä duniyağa kälgän. Dadisi Һosman Kibirahun – Şärqiy Türkstandiki tonulğan җämiyät ärbabi. U šz vaqtida ŞTniŋ maliyä ministriniŋ orunbasari bolğan. Şundaqla dšlät bankiğa rähbärlik qilğan. Uniŋ şähsiy zavodi, çoŋ-kiçik dukanliri bolğan.

«Dadam nahayiti bay adäm bolğan. Amma bäş täŋgä tapsa, uniŋ ikkisini hälqi üçün särip qilatti. Biz, balilirinimu, şuniŋğa dävät qildi. Dayimla «bilim elişqa intiliŋlar» däydiğan. Һelimu yadimda, u šzi tuğulup šskän jutiğa mäktäp selip bärdi. Balilar äşu mäktäpkä qädäm täşrip qilğanda, dadamniŋ šzini nahayiti bähitlik his qilğanliği heli kšz aldimda turidu. «Milliy maaripi bar millät kškläydu, šçmäydu» degän edi  dadam rämiti». Bu gäplärni Nurtay akam maŋa kšzigä yaş elip turup eytqini helimu kšz aldimda. Akiniŋ kšŋli nahayiti yumşaq bolidiğan. Kšz yeşi täyyarla. Qandaq jiğlimisun! Uniŋ dadisi Һosman Kibirahun nahäqtin-nahäq türmigä çüşüp, uniŋ keläçäk reҗilirigä çekit qoyulidu. Birinçi uçrişişta gepimiz moşu yärgä kälgändä tügidi…

U meniŋ Tarazğa nemä mähsät bilän kälginimni yahşi bilidu. Şuŋlaşqa aldi bilän meniŋ işimni pütirişkä aldiraydu. «Ukam Almutidin siz (u çoŋ-kiçikniŋ hämmisini sizlatti) yaki Uyğur teatridin bir artist kälsä, tarazliq uyğurlar, huddi qerindişimizni kšrgändäk, hoşal bolup ketimiz. Biz, uyğurlarniŋ, teatr bilän gezittin başqa nemimiz bar? Silär bar — biz bar. Jürüŋ, җamaätçilik bilän uçrişayli».

Tarazda uyğur qerindaşlirimizğa vakalätän Mahmut Qäşqäriy namidiki Җambul vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi vä  «Yaşanğanlar», «Ottura yaştikilär» vä «Yaşlar» däp atilidiğan üç mäşräp moҗut. Nurtay akam ikkimiz aldi bilän märkäz räisi Muhäbbät Turdieva bilän uçrişip, andin mäşräp «oynaymiz». Tarazliq uyğurlar az, amma saz. Jigitbeşi sšz elip: «Һämmimiz birdin gezitqa yezilsaq, uniŋ bilän mšşük aptapqa çiqmaydu. Uniŋdin kšrä mana män on gezitqa yezilay, palançi bäş gezitqa, siz ikki gezitqa…». Şundaq qilip, Җambul vilayitidä muştiri toplaş mäsilisi yeşilidu. İşlar pütkändin keyin Nurtay akiğa «ävu sšhbitimizni davam qilayli» däymän. «Amançiliq bolsa, yänä uçrişimiz» dedi u. Başqa gäp qilmidi.

İkkinçi uçrişiş

Biz jigitbaşlirini asasän küzlügi, yäni muştiri toplaş päytidä  izdäymizğu. Nurtay akam buniŋğa ränҗip kätmätti. 2005-jili җamaätçilik uni jigitbeşi qilip sayliğanda, uniŋ «jigitbeşi — jutniŋ quli» degini heli yadimda. Şuŋlaşqa u tšrigä çiqip oltirişni, toy-tškündä «sähnigä» çiqişni yaqturmatti. Dayim qolini kšksigä qoyup: «Biz hizmättä» däp qoyatti, halas. Şuŋlaşqa uni jut hšrmät qilatti.

Tarazğa barğanda nişan birla: uttur jigitbeşiniŋ šyigä çüşimän. Bäzidä Nurtay aka çoŋ beşini kiçik qilip meni kütüvalidu. Teçliq- amanliqtin keyin yänä uniŋ šmürbayani häqqidä gäp teşimän. Uniŋ anisi – Gülsümağçä, millitimizniŋ arisidin çiqqan mehir-sahavätlik insan Velivay Yoldaşevniŋ qizi bolup çiqti.

«Biz, Velivay bovamniŋ «kiygän çoruğuŋni taşlima, kšrgän künüŋni untuma», degän äqilanä gepigä ämäl qilip šstuq» däp akimiz beşidin štkän eğir künlärni sšzläp bärgän edi. Nurtay aka ikki yaşqa kälgändä anisi duniyadin štidu. «Ana mehriğa toymay šstüm» dedi, u kšzini yaşlap. «Uni az degändäk, toqquz yeşimda dadamdin ayrildim».

Dadisi  türmidin keyin oŋşalmay, 54  yeşida hayattin štüptu. Şuniŋdin keyin u dadisiniŋ üçinçi ayaliniŋ qolida tärbiyilinidu. Atisiniŋ bayliği toluği bilän hškümätniŋ hesaviğa štüp, ailidiki tiriklärniŋ hayati tehimu eğirlişidu. Bu eğir künlärni u heçqaçan untumiğan. Bovisiniŋ äqilanä gepini u bekardin äsläp štkini yoq.

On altä yeşida u tehi beli qatmay turup işläşkä başlaydu. Ğulҗa şähiridiki tikinçilik fabrikisiğa işqa orunlişidu. Bu yärdä šziniŋ ämgäksšygüçlügi bilän kšzgä çüşüp, fabrika rähbärligi täripidin mähsus yollanma bilän Şanhayğa oquşqa ävätilidu. Bir yerim jildin keyin qaytip Ğulҗiğa kelidu. Bu qetim u ilgärki iş ornida master bolup, paaliyitini davam qilidu…

Jutniŋ ğemida jürgän akamniŋ gepigä moşu yärdä çekit qoyuldi. Män ämäs, šzi qoydi. «Siz meniŋ šyümgä ämäs, jutqa käldiŋiz, sizni җamaätçilik kütüvatidu. Yalğuz meniŋ täğdirimni nemä qilisiz? Monu gezitqa muştiri toplaşniŋ käynidä pütün bir millätniŋ täğdiri yatidu» dedi, u meni talağa başlap. U küni Taraz şähiridiki «Dostluq» šyidä uyğur җamaätçiligi bizni kütüp turğan ekän. Gezitimiz җankšyärliri muştiri toplaş mäsilisini şu künila yeşivätti. Yänä şu Nurtay akamniŋ «täҗribisi» bilän muştiri topliduq.

Nurtay akam äynä şundaq millitigä kšyünidiğan insan bolidiğan.

Üçinçi uçrişiş

Novättiki uçrişiş ançä uzaqqa sozulmidi. Çünki Taraz şähiridä Uyğur mädäniyät künliri štmäkçi edi. Şuniŋğa munasivätlik män kšp štmäy, bu tävägä yetip käldim. Märasimni štküzüşkä at çepip jürgänlärniŋ arisida yänä şu Nurtay akamni uçrattim. «Käçqurunluqqa jiraq-yeqindin kälgän mehmanlarğa bir çinä çay berimiz, şu vaqitta yenimğa oltiriŋ»,  dedi u meniŋ nemä demäkçi bolğinimni çüşängändäk.

U küni Almutidin kälgän delegatsiya äzaliriğa Tarazda qonuşqa toğra käldi. Dästihan ätrapida ikkimizniŋ gepi ançä qamlişip kätmigäçkä, mehmanlardin keyin alaytän oltirişqa keliştuq. Şu vaqitta sšhbitimiz Nurtay akamniŋ «monu biz oltarğan «Yunost'» kafesida meniŋ yaşliğim štti» degän sšzlär bilän başlanğanliği yadimda qaptu. Һäzil-çaqçaqni yahşi kšridiğan akamğa: «Çegariniŋ bu täripigä çapsanla štüp kättuqqu» däp çeqişqan edim. U eğir uh tartip: «Meni yänä jiğlitay dämsiz?» degän edi.

Şundaq qilip, Nurtay Һosmanov bir top qerindaşlar bilän 1962- jili çegarini atlap, Keŋäş İttipaqiğa kšçüp çiqidu. U šzigä moşu Җambul vilayitidin pana izdigän ekän. U bu tävägä kelipla quruluşçi bolup işläydu. 1965-jili Taraz şähiriniŋ märkizigä orunlaşqan «Yunost'» kafesiğa baş aşpäzniŋ yardämçisi bolup işqa orunlişidu. Ämgäksšygüç jigit üç jildin keyin baş aşpäz bolidu. «Uka, härqandaq käsipkä muhäbbät bağlap işlisiŋiz, siz şu käsipniŋ egisi bolalaysiz». Bu Nurtay akamniŋ gepi. Aşpäzlikkä aşiq bolğan jigit iştin qol üzmäy Җambul namidiki tehnologiyalik institutni tamamlaydu. «Bu sahada qandaq utuqqa qol yätküzdiŋiz?» däp soriğan edim, şu vaqitta män uniŋdin.

Mahtinişni bilmäydiğan akam, külüp: «Beşbarmaq täyyarlaşni ügändim» degän gäp bilänla çäklängän edi. Keyin uquşsam, u 1990-jili Frantsiyadä milliy taamlar boyiçä štkän häliqara kšrgäzmidä Qazaqstanniŋ milliy taamlirini namayiş qilip, mukapatliq orun elip kälgän ekän. Bir jildin keyin Kievqa qazaq taamlirini apirip, muvappäqiyät qazinidu. Mana şuniŋdin buyan u ataqliq «Nurtay azpäz» atilip kätkän. Bu meniŋ üçün bir yeŋiliq boldi. Şu vaqitta män uniŋ bilän çeqişip: «Sizniŋ qoluŋizdin uyğurniŋ milliy taamlirini qaçan yäymiz?» degän edim. «Huda halisa, mana moşu kafeda» dedi, u šziniŋ yaşliği štkän «Yunost'ni» kšrsitip.

U küni Nurtay aka meni šziniŋ keläçäk iş reҗiliri bilän tonuşturdi. Amma ikkimiz yänä gepimizniŋ ahirini çiqarmay hoşlaştuq…

“Tšrtinçi ” uçrişiş

Nurtay akam bilän tšrtinçi qetim uçrişiş maŋa nesip bolmaptu. Äpsus, män uniŋ qiriq künlük näzirigä qatnaştim. Uniŋ maŋa eytqan iş reҗilirini jutdaşliridin uqtum. U šzi işligän «Yunost'» kafesini setivelip, uyğurniŋ milliy taamlar aşhanisini açmaqçi bolğan ekän. Aşhanini ätä-šgün işqa qoşimän dävatqanda, tuyuqsiz hayattin štüptu. Aşhaniniŋ eçiliş küni şu yärdä šziniŋ näzirini štküzüptu. Aŋlap içimdä «häp» dedim. Qandaq qilimiz, täğdir. Jutdaşlar bilän qerindaşlirimu moşu gäpni qilivatidu.

Nurtay Һosmanovni hatiriläşkä beğişlanğan märasimda sšzgä çiqqan Mahmut Qäşqäriy namidiki Җambul vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Muhäbbät TURDİEVAniŋ җämiyätlik işlardiki pidakaranä ämgigini mahtiniş bilän tilğa aldi.

— Nurtay aka gäpni az, işni kšp qilidiğan insan edi, — däp sšzini başlidi täşkilat räisi. — Şuŋlaşqa uni häliq sšyätti. Uniŋ ämgigi hškümitimiz täripidinmu juquri bahalinip, biyil  Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ medali bilän täğdirländi. Akimiz az yaşisimu, hälqi üçün kšp ämgäk qildi. Uniŋ җämiyätlik işlardin bšläk häyrihahliq paaliyitimu tilğa alarliq. U jitimlarniŋ beşini siypap, ularğa maddiy җähättin yardäm qildi. Uni biz heçqaçan untumaymiz.

Hälqimizniŋ bulbuli, sän°ätkar, Taraz şähiridä istiqamät qilidiğan Rabiyäm MÄMÄTOVA Nurtay Һosmanovniŋ vapatidin keyin qiriq kün qariliq tutuptu. U şu küni häliqniŋ jürigini tävritip sšzlidi.

— Nurtayniŋ ata-anisinimu, šzini yahşi bilimän, — däp sšzini başlidi sän°ätkar. —Undaq mehrivan jüräklik adämlär bizdä sanaqliqla. Nurtay şularniŋ biri edi. Tarazliq uyğurlarni başqilarğa tonutqanmu äynä şu Nurtay Һosmanov ekänligini untumayli. Jutdaşliriniŋ hoşalliğinila ämäs, qayğusinimu bšlüşüşni bilätti. Milliy mädäniyimizniŋ häqiqiy mänasidiki җankšyäri edi, rämiti. Nurtay bilän uniŋ räpiqisi Һemayät ikkisi bir-birigä, huddi altun üzükkä yaqut kšz yaraşqandäk җüplärdin edi. Һemayät käŋ dästihanliq insan. Är-ayal tšrt pärzänt tepip, qatarğa qoşti. Azat, Diläräm, Hurşidäm vä İlzat. Oğulliri ata izi bilän ketip baridu. Diläräm Almuta şähiridiki «Deloyt» häliqara auditorluq şirkättä işläydu. Hurşidäm bolsa, Kanadida istiqamät qilidu. Käspi boyiçä – florist. Nurtay aka bilän Һemayät hädä ulardin toqquz nävrä kšrdi. Äpsus, bu qara kšzlär sšyümlük bovisidin ayrilip qaldi…

Ahirida sän°ätkarğa jiğa yamişip, kšŋli buzulup, Nurtay Һosmanovniŋ baliliriniŋ namidin yezip kälgän moşu şeiriy misralarni riyasätçigä oquşqa toğra käldi.

Ömrüŋdä kšp närsigä berip bärdaş,

Hälqiŋgä bolğan ediŋ muŋdaş, qayaş.

Därtlirimgä därt qoşup mana ändi,

Taram-taram aqidu kšzlärdin yaş.

Kšp җapalar štkän edi šz beşiŋdin,

Räqipliriŋ husur izdäp  här işiŋdin.

Äläm qilar ularniŋ untuğini:

«Külkäŋniŋ  qimmätligin  kšz yeşiŋdin…».

U küni Nurtay Һosmanovniŋ qerindaşliriniŋ biri, ataqliq kollektsioner, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi Azat ҺEKİMBÄGMU šziniŋ ikki eğiz lävzini bildürdi.

— Bizniŋ baliliğimiz billä štti, —  däp sšzini başlidi u. — Nurtay akam daŋliq bayniŋ balisi bolğiniğa qarimay, hayatniŋ issiq-soğini beşidin käçürdi. Җapanimu kšp tartti, halavätmu kšrdi. Uniŋ jürigi päqät hälqim däp soqatti. Şuniŋ bilän billä ailisidimu ğämhorçi, mehrivan ata edi. Ömürlük җüpti Һemayät Seyitova ikkisi 44 jil bähitlik hayat käçürüp, altundäk tšrt pärzäntni qatarğa qoşti. Şundaqla u šziniŋ sšyümlük käspi — aşpäzlikkä hayatiniŋ 50 jilini beğişlidi. Bu jillar içidä  qazaqstanliqlarni, җümlidin uyğurlarni duniyağa tonutti. U bizniŋ pährimiz edi…

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ