«Çättin qarap, «revizor» boluşniŋ haҗiti yoq»

0
836 ret oqıldı

Şahimärdan Nurumov: 16-dekabr' küni biz elimizdiki äŋ uluq mäyrämni — Mustäqillik künini nişanlaymiz. Tunҗa Prezident — Millät Lideri Nursultan Nazarbaevniŋ sšzi boyiçä eytqanda, «Bu küni biz šzimizniŋ qazaqstanliq Yolumizni başliduq. Biz uluq missiyani ämälgä aşurduq — mustäqillikniŋ asasini salduq».Һäqiqätänmu, bu sänä mämlikätniŋ suverenitetqa egä boluş vä yeŋi dšlätni täräqqiy ätküzüş tarihida muhim ähmiyätkä egä. Mana moşu uluq sänäni — duniya etirap qilğan qazaqstanliq Yol başlanğa künni — 24-qetim nişanlavatimiz. Bu Yolda, barliq qazaqstanliqlar ohşaş, biz, uyğurlarmu, elimizniŋ iҗtimaiy-säyasiy vä ihtisadiy, mädäniy  täräqqiyatiğa qoşuvatqan hässimizniŋ tehimu salmaqliq boluşini qolğa kältürüvatimiz vä milliy mädäniy yüksiliş җäriyanida kšçtin qalmasliqniŋ, äksiçä, tehimu alğa ilgiriläşniŋ asasini bärpa qilivatimiz. Bu yosunda җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ ämälgä aşuruvatqan işliri tilğa alarliqtur. Şuŋlaşqa bizniŋ mäyräm harpisida «Qazaqstan uyğurliriniŋ җumhuriyätlik etnomädäniyät märkizi» җämiyätlik birläşmisiniŋ räisi, Qazaqstan hälqi Assambleyasi Keŋişiniŋ äzasi Şahimärdan NURUMOV bilän bolğan sšhbitimizmu moşu mavzu ätrapida boldi.

Şahimärdan Üsäyin oğli, Mustäqillik — elimizdä istiqamät qilivatqan barliq häliqlärniŋ, ularniŋ millitidin vä diniy etiqatidin qät°iy näzär, muqäddäs qädriyät bolup şäkillinip qaldi…

Toğra eytisän, qerindaş qazaq hälqigä qonğan bähit quşi bügün elimizdä istiqamät qilivatqan barliq millätlär bilän elätlärniŋ, sän eytqandäk, ularniŋ milliti vä diniy etiqati bšläk bolsimu, hämmimizgä ortaq bähit quşiğa aylandi. Bu bähit šzlügidin kälgän amät ämäs. Bu jiraqni pämläşni bilidiğan jirik säyasiy ärbap, häqiqiy häliq lideri Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevniŋ dana içki säyasitiniŋ nätiҗisi.

Bügün zamaniviy duniyaniŋ säyasiy häritisidä 200gä yeqin mustäqil dšlät bar. Ularniŋ bäziliridä, eytqan bolar edimki, hätta täŋ yerimida mustäqillik uruş, yäni qan tšküş arqiliq qolğa kältürülsä, bäziliridä, helila nurğunliğan ällärdä, bu җäriyan härhil šzgirişlär yaki inqilaplar arqiliq ämälgä aşti. Ändi, uniŋğa tarihniŋ šzi guva, sanaqliqla dšlätlärdä «Mustäqillik» degän uluq uqum heçqandaq oq etişsiz teçliq yoli bilän qolğa kältürüldi. Şu dšlätlärniŋ biri, bizniŋ elimiz — mustäqil Qazaqstan Җumhuriyiti.

Bäzidä «sabiq SSSRniŋ tärkividiki җumhuriyätlär mustäqillikkä oŋayla egä boluvaldi» degän kaltä pikirni aŋlap qalimiz. Zadila undaq ämäs. Baltiqboyi җumhuriyätlirini eytmiğanniŋ šzidä, Gruziyadiki, Äzärbäyҗandiki toqunuşlarni äslisäk, ularda mustäqillik härgiz teçliq yoli bilän qolğa kälmidi. Hudağa miŋqatliq şükriki, bizdä undaq bolmidi.  Bu, yänä bir qetim eytay, parasätlik vä danişmän Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevniŋ äҗri.

Һäqiqätänmu, Dšlät rähbiriniŋ җämiyitimiz hayatiniŋ hämmä sahalirida elip berilğan nätiҗidarliq islahatliri tüpäyli, Qazaqstan bügün, aridin çaräk äsirdin az vaqit štkinigä qarimay, duniyaniŋ äŋ täräqqiy ätkän 30 dšlitiniŋ qatariğa kiriş aldida turidu. Bu, älvättä, çoŋ utuq. Äynä şu utuqqa šziŋiz rähbärlik qilivatqan җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ qoşuvatqan ülüşini bebaha däp bilimiz. Häliqniŋ pikri şundaq. Sizmu şundaq däp oylamsiz?

— Häliq hämmini bilidu, hämmä närsini kšridu. Qerindaş qazaq hälqidä «Halıqtıŋ kšzi kšregen» degän maqal bar. Ägär häliq şundaq baha berivatqan bolsa, uniŋğa qoşulmay mümkin ämäs.

Şähsän šzäm häliqniŋ bu pikrigä biyil yänä bir qetim kšz yätküzdüm. Ötüvatqan jil şanliq sänälärgä tolup-taşti: Uluq Vätän uruşidiki Uluq Ğalibiyätniŋ — 70, Qazaq hanliğiniŋ — 550 jilliğini nişanliduq, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Asasiy Qanuni — Konstitutsiyaniŋ vä elimizdiki barliq millätlärniŋ, päqät azsanliqlarniŋla ämäs, beşini qoşqan, Prezidentimizniŋ šzi Räisi bolğan Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ 20 jilliğini dağduğiliq atap šttuq. Mana moşu sänälärgä beğişlinip, җumhuriyät dairisidä štkän barliq çarä-tädbirlärgä җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi paal iştrak qildi. Biz, yäni ҖUEM, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ paaliyiti dairisidä Hitay, Bangladeş, Türkiya, Pakstan, Avğanstan vä başqimu dšlätlärniŋ delegatsiyalirini räsmiy qobul qiliş märasimiğa qatnaştuq. Äynä şundaq märasimlarniŋ minbärliridin җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ paaliyiti tilğa elinğanda yaki qazaqstanliq uyğurlarniŋ bügünki turmuş-tirikçiligi, qolğa kältürüvatqan utuqliri toğriliq eytilğanda, häqiqätänmu, šzäŋni hälqiŋgä vakalätlik qilivatqanliğiŋ üçün pähirlinip ketisän vä, älvättä, saŋa juquri җavapkärlik jüklängänligini yänä bir qetim çoŋqur his qilisän. Demäk, mahtanğanliq ämäs, häliq işänçisini aliy däriҗidä ada qilip kelivatimän, kälgüsidimu dayim şundaq bolidiğanliğiğa işänçim kamil.

Şahimärdan aka, hazir jil yäkünini çiqiridiğan päyt. Şundaq ekän, şähsän šziŋiz ҖUEMniŋ birjilliq paaliyitidin razimu?

Älvättä, razi. Çünki eytişqa oŋay, ämäliyatta helila qiyin bolğan onliğan mädäniy çarä-tädbirlärni juquri däriҗidä štküzduq, ularni hakimiyät orunliri, addiy häliq juquri bahalidi. Jil davamida štkän barliq mädäniy çarä-tädbirlärni bir-birläp sanap çiqsammu bolatti, biraq undaq qilişniŋ heç haҗiti yoq, hämmisi «Uyğur avazida» ätrapliq yorutuldi. Şundimu 1-May — Qazaqstan hälqiniŋ birligi küni mäyrimi munasiviti bilän Uyğur teatriniŋ hoylisida uyuşturulğan «Dostluq läŋmini» toğriliq alahidä eytqum kelidu. Şu küni uyğur läŋmini üçün aşpäzlär 250 kilogramm un, 120 litr su, 300 danä tuhum, 120 kilogramm gšş, 25 kilogramm tomat, 250 kilogramm härhil kšktat işlätti. 12 qazan tohtimay qaynap turdi. Şu küni, aşpäzlärniŋ tähminän hesavi boyiçä, 50 çaqirimğa täŋ läŋmän sozuldi. Şundaq qilip, duniyada birqetimda täyyarlanğan läŋmänniŋ salmiği 687 kilogrammni täşkil qilip, Ginnessniŋ Rekordlar kitaviğa kirgüzüldi. Şundimu moşu jili kšŋülgä pükkän närsilirimizniŋ hämmisi toluq orunlandi däp eytalmaymän. Yadiŋda bolsa, Uluq Vätän uruşidiki Uluq  Ğalibiyätniŋ 70 jilliği munasiviti bilän uruşta vapat bolğan ata-bovilirimiz toğriliq kitap çiqirişni planliğan eduq. Äpsus, bäzi tehnikiliq säväplärgä benaän, bu jili uni yoruqqa çiqirişqa ülgirälmiduq. Huda buyrisa, bu kitap, sšzsiz, näşir qilinidu.

Eytmaqçi, šziŋizniŋ kitap yezivatqanliğiŋizdin hävirimiz bar. Uniŋ bilän qaçan üz kšrüşimiz?

Özäŋ bilisän, u kitap asasän yol hatiriliri, säpär täsiratliridin ibarät, şundaqla uniŋda šzämniŋ kšrgän-bilgänlirim häqqidä hekayä qilidiğan äslimilär orun aldi. Kitap pat-yeqinda näşirdin çiqidu.

ҖUEM yenida paaliyät elip berivatqan onliğan keŋäşlär bar. Şularniŋ paaliyitigä qandaq baha berisiz?

Soaliŋğa eniq vä oçuq җavap bärsäm, Sänäm Beşirovaniŋ rähbärligidiki Hanim-qizlar keŋişiniŋ paaliyitini tilğa almay mümkin ämäs. Ändi moşu keŋäşniŋ yenidiki «Nuraniy anilar» (räisi — Gülҗahan Muratova), «Anilar» fondi (Zoräm Avutova), «Җanan» häyrihahliq fondi (Mezangül Avamisimova) ҖUEM täripidin štküzülüvatqan härqandaq çarä-tädbirdin çättä qalğan ämäs. Moşu yärdä җay-җaylardiki hanim-qizlirimizdin Bostan Ğazieva, Tursunay İminova, Taҗinisa Tohtieva, Arzigül Һoşurova, Kaminur Sopieva vä başqilarniŋ isim-familiyalirini alahidä atap štküm kelidu.

Keŋäşlär toğriliq sšz qilğanda, Jigitbaşliri (räisi — Abdureşit Mähsütov), Mäşräp (Täl°ät Nadirov) vä başqimu keŋäşlärniŋ aktiv paaliyät elip berivatqanliği kšpçilikkä yahşi mälum. Bu yärdä män Rähmätҗan Yüsüpov başquruvatqan Alimlar keŋişi yenida täşkil qilinğan Atalğuşunasliq keŋişi toğriliq, ular ämälgä aşuruvatqan muhim işi toğriliq täpsiliy tohtalğum kelidu.

Biz, uyğurlar, milliy taamlarğa bay, lekin ularniŋ 99 payiziniŋ namliri hänzuçä atilidu. Nemişkä ularni šzimizniŋ tilida ataşqa bolmaydu? Älvättä, bolidu! Uniŋ üstigä äşu taamlirimizniŋ hazir untulğan šz namliri bolğan. Ägär mälum bir taamniŋ ilgärki namini tapalmisaq, uniŋ tämigä yaki türigä, yäni yasiliş usuliğa qarap, nam oylaşturuş keräk. Äsli termin-atalğu degän täräqqiyatqa qarap yasilidiğan närsä. Bizdä, uyğurlarda, yeŋi atalğu, nemişkidu, därhal siŋişip kätmäydu. Birla misal kältüräy, qazaq qerindaşlar hazir heçqaçan «morojenoe» demäydu, «balmuzdaq» ularğa şundaq siŋişip kätkänki, uni qazaqlar atam-zamandin tartip istimal qilivatqandäk bilinidu. Ändi biz heçqaçan «muzşekär» demäymiz, bolmisa bu ibarä hämmä täräptin layiq vä mäptunkar. Şundaq bolsimu, tilimizniŋ kelip-kälmäyvatqiniğa pärva qilmay, «marojnıy» däp qoyimiz.

Hulläs, härqandaq yeŋi atalğuni turmuşumizda qollinişimiz, yazğanda qorqmay işlitişimiz täläp qilinidu. Şundaq qilğan täğdirdila u bizgä çapsan siŋişip ketidu. Bu yärdä män monu närsini alahidä täkitligüm kelidu: ҖUEM mana moşundaq vä başqimu izgü başlanmilarni qolğa alğan ekän, uniŋ ahiri nemä bolidekin däp çättin qarap, «revizor» boluş äqilgä siğmaydiğan iş. Äşundaq çättin tamaşä qilişniŋ orniğa qazanda billä qaynaş täläp qilinidu.

İҗazät bolsa, sšhbitimizniŋ äsli mahiyitigä qaytip keläyli. Sorimaqçi bolğinim, ҖUEMniŋ җay-җaylardiki şšbiliri toğriliq nemä eytisiz?

Därhal eytay, ҖUEMniŋ tärkivigä kiridiğan җay-җaylardiki uyğur mädäniyät märkäzliri bilän alaqimiz mustähkäm. Bolupmu Astana şähärlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Rustäm Abdusalamov), M.Qäşqäriy namidiki Җambul vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (räisi — Muhäbbät Turdieva), Җänubiy Qazaqstan vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Bahadur Sälimov), Pavlodar vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Arsen Turdiev), Ğärbiy Qazaqstan vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Asiyäm Üsänova), Aqtšbä vilayätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Tiläpҗan İbragimov), Uyğur nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi (Zakir Mämirov), Talğir nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi (İminҗan Tohtahunov), Qazaqstan Uyğur yaşliri birligi (Rustäm Häyriev) bilän birlişip ämälgä aşurğan çarä-tädbirlirimiz šziniŋ nätiҗidarliği bilän päriqlinivatidu. Bu yärdä män Ämgäkçiqazaq nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ aktiv paaliyiti toğriliqmu eytqum kelidu. Uniŋ räisi Şämşidin Sulaymanov tehi yeqindila saylandi. Şuŋlaşqa räisniŋ orunbasari Aynisäm Vaydenovaniŋ işbilärmänligi vä juquri uyuşturuş qabiliyiti tüpäyli 80 miŋğa yeqin uyğur istiqamät qilidiğan bu nahiyädä tilğa alarliq işlar ämälgä aşuruldi, kälgüsidimu şundaq bolidiğanliğiğa işänçim kamil.

Ahirqi soal: Mustäqillik küni mäyrimi munasiviti bilän gezithanlirimizğa eytar tiligiŋiz barmu?

Älvättä, bar. Aldi bilän barliq qerindaşlirimni elimiz hayatidiki muhim sänä — Mustäqillikniŋ 24 jilliği bilän qizğin vä sämimiy täbrikläymän. Ortaq šyümiz — Qazaqstandiki teçliq bilän bärikätni beyitişqa qoşuvatqan hässimiz dayim salmaqliq bolsun!

Sšhbätläşkän İvrayim BARATOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ