İlahun Kškkšz kim? yaki Batur qoşaqçini bilmäydiğanlarğa җavap

1
1 065 ret oqıldı

İlahun Tilivaldi (Kškkšz) – uyğur hälqiniŋ eğiz iҗadiyitini җahanğa tonutup, häliqniŋ muŋ-zarğa tolup-taşqan qoşaq-nahşiliri bilän alämni oyğatqan, zulum vä külpätkä qarşi küräşkän häliq hapizi, yalqunluq qoşaqlarniŋ iҗatkari, munävvär pärzäntliriniŋ biri. Uniŋ ismi Sadir Palvan, Nazugum, Gülämhan, Mayimhan, Seyit Noçi käbi azatliq vä adalätlik yolidiki batur-qoşaqçilar isimliri bilän qatarda turidu.

105 jil yaşiğan ataqliq nahşiçi İlahun Kškkšz 1866-jili Ğulҗa şähirigä qaraşliq Qazançi mälisidä tuğulğan. Uniŋ atisi Tilivaldi vä anisi Ayşämhan 1864-jili İli täväsidä Sadir Palvanniŋ rähbärligidä hitay vä manҗur basqunçiliriğa qarşi kštirilgän milliy-azatliq härikätkä qatnaşqan edi. İlahun bir yaşqa kirgändä dadisi vapat bolğan. Anisi nahşa-qoşaqlarğa usta, huş avazliq sazändä ayal bolup, tağ-šŋkürlärni makanliğan isiyankar dehanlarniŋ zor hšrmitigä egä bolğan batur ana edi. Ana süti arqiliq hälqimizniŋ muŋluq vä җoşqun nahşa-küyliri qeniğa siŋgän İlahunmu kiçigidinla hälqiniŋ tartivatqan җävri-җapasini, çät äl mustämlikiçiliriniŋ uyğurlarğa salğan zulumini qoşaqqa qetip küyligän. Şundaqla u šziniŋ baturluq җasariti bilänmu tonulğan.

Tarihiy deräklärgä asaslansaq, İlahun Kškkšz 1929-jili küzdä dosti Sulayman bilän Ürümçigä palanğan ekän. 300 çerik ularni tar qäpäzgä solap, qolliriğa koyza, putliriğa kişän, boyniğa qovuq selip, Ğulҗidin Ürümçigä harvu bilän aparğan. İlahun Kškkšz bilän Sulayman yamulda 5 jil yetip, düşmängä baş ägmäydu. Һayatqa, azatliqqa intilip, çoŋqur äqil-parasiti tüpäyli, 1933-jili yamuldin qeçip, Ğulҗiğa kelidu. Biraq, ularğa bu yärdimu aram bärmäydu: yärlik hakimiyät uniŋdin qorqup, lozuŋ vä bäglär peyiğa çüşüp, ärkin yaşişiğa yol qoymaydu. İlahun Kškkšz ailisini elip, Tekäs nahiyäsigä kšçüp ketidu. Ğulҗidin kšçät äkäldürüp, 2,5 gektar mäydanda almiliq beğini bärpa qilip, bağvänçilik bilän şuğullinidu. Öz vaqtida İlahun Kškkšzniŋ pärviş qilğan almiliri Beҗindiki alma kšrgäzmisidä İ orunni egiligän ekän. İlahun ata beğidiki däräqlirini hardim-taldim demäy oğutlap, dorilap pärviş qilattekän. Şuŋlaşqimu uniŋ bağliridin elinğan hosulni keyinki jili mevä pişqiçä bemalal saqlaşqa bolattekän. 1955-jili Tekäskä kälgän Keŋäş İttipaqiniŋ delegatsiyasi bağvän almiliriniŋ tamini tetip, taŋlay çekip, «Siz – ikkinçi Miçurin ekänsiz!»  degän ekän. Biraq hapiz bu yärdimu aram tapmaydu. Ahiri, ana-Vätinini taşlap, Qazaqstan diyariğa ketişkä mäҗbur bolidu. Başta Almuta vilayiti Җambul nahiyäsiniŋ Uzunağaş yezisida, andin Uyğur nahiyäsiniŋ Çarin yezisida istiqamät qilğan. Һayatiniŋ ahirida, yäni 8 jil Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ uyğurlar ziç җaylaşqan Azat yezisida yaşap, 1970-jili 105 yeşida vapat bolidu.

İlahun Kškkšz hayatiniŋ ahirqi künlirigiçä kona nahşilarni šzigila has muŋluq avaz bilän iҗra qilip, kšpçilikni häyran qaldurattekän. Mäsilän, u 103 yaşqa tolğanda zamandaşlirini uyğur hälqiniŋ mäşhur «On ikki muqamini» eytip qayil qilğan ekän. Uniŋ nahşa-qoşaqliri härhil mätbuatlarda elan qilinğan. Җümlidin 1987-jili «İli däriyasi» jurnalida uniŋ 84 kuplet qoşiği besilğan. 1989-jili «Ğulҗa häliq qoşaqliri» toplimida  — 94, 1994-jilqi «Miras» jurnalida 59 kuplet qoşiği berilgän.

2000-jili, yäni İlahun Kškkšzniŋ tuğulğiniğa 135 jil toluşi harpisida, azatliq aqsaqallarniŋ täşäbbusi bilän İlahun Kškkšzniŋ ismini äbädiyläştürüş işliri qolğa elinip, Ämgäkçiqazaq nahiyälik onomastikiliq  komissiyaniŋ qarariğa benaän Azat yezisidiki hapiz yaşiğan Mel'niçnaya koçisi İlahun Tilivaldiev nami bilän atalğan edi.

İlahun Kškkšzniŋ äsli bäş oğli vä ikki qizi bolup, uniŋ altisi Qazaqstanğa kšçüp kälgän. Һazir ularniŋ tšrti hayat. Känҗä oğli Yaräli aka atisiniŋ çiriğini yandurup kelivatidu. Yaräli aka pütkül aŋliq hayatini «İl'iç» namidiki kolhozda halal ämgäk bilän štküzdi. Üç qiz, ikki oğul tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Yeqinda akimiz bizgä hävärlişip, bir top jutdaşliriniŋ nahiyälik hakimiyätkä hät yollap, İlahun Tilivaldiev koçisiniŋ namini šzgärtişni iltimas qilğanliği häqqidä eçinip -äpsuslinip eytip bärdi.

Hoş, bu nemä  kelişmäslik? İlahun Kškkšz ailisi bilän Azatqa kälgändä, uniŋğa yärlik hakimiyät täripidin 0,14 gektar  yär berilgän. Qoşaqçi šy selip, balilirini moşu yärdä qatarğa qoşqan. Hoşniliriniŋ, jutdaşliriniŋ hšrmät-ehtiramiğa bšlängän. Juqurida eytip štkinimizdäk, atisiniŋ vapatidin keyin šy ailiniŋ känҗisi Yaräli akiğa qalidu. Uniŋ yan hoşnisi kšpbaliliq tatar ailisi bolup, ularğa bšlüngän yär mšlçäri azliq qilidu. Başta Yaräli aka biraz yerini hoşnisiğa berip, azdu-tola kšktat terip, kün kšrüşigä mümkinçilik yaritidu. Keyiniräk qiziğa šy selip beriş niyitidä šziniŋ yerini qayturuşini soraydu. Biraq hoşnisiniŋ qizi F.Sadrieva mundaq olҗidin oŋayla ayrilğusi kälmäydu. Yärni qayturmasliqniŋ amalini izdäp, uniŋdin qutuluşniŋ birdin-bir yoli hakimiyätkä ärizä qiliş däp bilidu. Ärizidä «İlahun Kškkšz kim? Uniŋ Qazaqstanğa, Azat jutiğa qandaq ämgigi siŋdi?» degän soallar qoyulğan. Uniŋğa başqa adämlärniŋmu qol qoyuşini uyuşturidu. Eçinişliq yeri, ularniŋ arisida šzimizniŋ ini-siŋillirimizmu bar.

Ärizä yazğuçilarniŋ tälivi bilän 30-noyabr' küni nahiyälik içki säyasät bšlüminiŋ başliği Mšmünҗan İslamovniŋ, nahiyälik mädäniyät bšlüminiŋ başliği, nahiyälik onomastikiliq komissiyasiniŋ räisi Murat Aqaevniŋ vä yeza aqsaqalliriniŋ qatnişişi bilän Azat yezisida çoŋ jiğin bolup štti. Uniŋğa Rahat yeza okruginiŋ hakimi Ahmet Joldıbaev riyasätçilik qildi. Lavazimliq adämlär ahaliğa İlahun Kškkšzniŋ hayati, besip štkän şanliq hayat yoli häqqidä çüşänçilär bärdi.

Mälum boluşiçä, F.Sadrieva nahiyälik «İssık» gezitigimu hät yezip, juqurida qoyulğan soallarni tähriratqimu yolliğan ekän. Okrug hakimi gezitniŋ jurnalistliriğa İlahun Kškkšz häqqidä täpsiliy mälumat bärgän. Biraq hät egisi bu җavapqa qanaätlänmigän. Jiğin davamida ärizigä qol qoyğan 11 adämniŋ bäziliri hätniŋ mätinini oqumiğanliğini eytsa, bäzibirliri uniŋğa mäҗburiy türdä qol qoyğanliğini yoşurmidi. Şundaq qilip, F.Sadrieva hoşnilirini aldap qol qoydurğanliği eniqlandi. Koça turğuni E.Rodenko «Män undaq adämni bilmäymän. Kim u? Azat üçün nemä qildi? Meniŋçä, u qaçqun, satqun. Undaq bolmiğan halättä, Qazaqstanda yaşap, Uluq Vätän uruşi başlanğanda, nemişkä Hitayğa qeçip kätti? Koçiniŋ namini šzgärtkändä nemişkä koça turğunliriniŋ pikri inavätkä elinmidi? Meniŋ hšҗҗätlirimdä tehiçä «Mel'niçnaya» däp yezilğan» degän gäpliri kškrigidä millätpärvärlik his-tuyğusi bar adämgä muş bolup täkkini eniq. Murat Aqaev 15 jil burun nahiyälik mäslihätniŋ kativi Ädilbay Talqanbaevniŋ vä Onomastikiliq komissiyaniŋ şu çağdiki kativi Murat Naqataevniŋ qatnişişi bilän täntänilik räviştä koçiğa İlahun Tilivaldievniŋ ismi berilgänligini, moşu küngiçä heçkimniŋ buniŋğa qarşi bolmiğanliğini, ägär 15 jil mabaynida hšҗҗätliri duruslanmiğan bolsa, u päqät šziniŋ gunasi ekänligini alahidä täkitläp, Qazaqstanda yaşimisimu burunqi Keŋäş İttipaqiniŋ nurğunliğan yazğuçi, şairliri, alimliriniŋ isimliri bilän koça, yezilarniŋ atalğanliğini äskä saldi. Moşu yärdä şuni qoşumçä qiliş lazimki, tarihiy mänbälärdä kšrsitilginidäk, yeşi säksängä taqap qalğan İlahun Kškkšz 1944 — 1949-jillardiki gomindançilarğa qarşi uruşqa qatnişip, päqät 1955-jilila Qazaqstanğa kšçüp çiqqan. Uzun-qisqa talaş-tartişlardin keyin «koçiniŋ nami šzgärsun yaki šzgärmisun» degän mäsilä avazğa selinip, «Koça buniŋdin keyinmu «İlahun Tilivaldiev namidiki koça däp atilidiğan bolsun» degän besim kšpçilikniŋ pikri inavätkä elindi.

 Raşidäm RÄҺMANOVA.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

1 izahät

  1. 1. Äslidä mundaq işlarniŋ beşida Uyğur etnomädäniyät jämiyiti turup, işni toğra häl qilişi keräk edi. Һazirmu «İlahun kšk kšz» mäsilisi tehimu çigiçlişip kätmäsligi üçün uniŋ namida atalğan «Azat» yezisidiki koçiğa tahta esiş keräk. Uniŋda İlahun kšk kšzniŋ kimligini mäzkür maqalä muällipi Räşidäm Rähmanovaniŋ maqalisi asasida täyyarlanğini toğra däp hesaplaymän.2. Qazaqstan jumhuriyiti prezildentiniŋ millätlär ara birlik häqqidiki printsipliriğa dähil yätküzivatqan F.Sadrievağa ohşaşlarğa Qazaqstan ziminida inaq yaşavatqan häliqlär dostluğini buzuvatqanliğini üçün tegişlik orunlarğimu murajiät qilip, qanunğa asaslanğan halda,javapqa tartiş orunluq däp hevaplaymän.3. Bu mäsiliniŋ ijabiy yeşilişida nahiyä mämuriyitiniŋ vä jut-jamaätniŋ jiddiy mäsilini ijabiy häl qilğanliğiğa minnätdarliq bildürimän.

Javap qalduruŋ