Һayat hesaviti

0
572 ret oqıldı

Bu orden'-medal'larni pedagogika pänliriniŋ namziti, dotsent Emel'yan Һoşurov maarip sahasidiki ünümlük ämgigi üçün alğan.

— Bu mukapatlarniŋ härbiriniŋ šzigä çuşluq «tarihi» bar, oylap kšrsäm, hayatimdin hesavat beridiğan päytmu käptu, — dedi u sšhbätara.Һšrmät Bälgüsi ordeni

 

Emel'yan Һaşim oğli ottura mäktäpni äla bahalarğa tamamlap, KazPİniŋ fizika-matematika fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Oquşni  pütirip, ämgäk paaliyitini Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Yeŋişär yezisidiki ottura mäktäptin başlaydu. Yaş muällim u yärdä säkkiz jil işläp, mudirniŋ orunbasari hizmitigiçä kštirilidu. Keyin hoşna Avat yezisiğa yštkilip, mäzkür mäktäptä üç jil mudir bolidu.

1975-jildin başlap u Almuta vilayätlik muällimlärniŋ bilimini mukämmälläştürüş institutida fizika kabinetini başquridu. Kšp štmäy vilayätlik bilim beriş başqarmisiğa avuşidu. Moşu yärdä üç jil işläp, šziniŋ bilimi arqiliq alahidä kšzgä çüşkän mutähässis «Һšrmät Bälgüsi» ordeni bilän mukapatlinidu.

SSSR vä Qazaq SSR  maarip älaçisi

—  Özäm yezida šskäçkä, yeza balisiniŋ psihologiyasini yahşi bilimän, — däp štmüşni äslidi Emel'yan Һaşim oğli. — Şuŋlaşqa maŋa ular bilän işläş yenik boldi desämmu, bolidu. Bäzi balilar baha üçün oqatti. Ahiri män ularğa: «Män saŋa «bäş» qoyup beräy, amma beşiŋda heçnärsä yoq bolsa, u «bäşni» nägä apirisän?» dättim. Moşu gepimni keyin talay şagirtlirim kelip yadimğa saldi. Bäzilär baha üçün oquğiniğa puşmanmu qildi. Beşi bar bala mähsitigä yätti, baha üçün oquğan şu yärdila qaldi. Mäktäptä işlävetip şuniŋğa kšz yätküzdimki, balilar mäktäptin ottura bilimi bar şahadätnamä bilän billä birär käsip egiläp çiqsa, ziyan bolmaydekän. Şu vaqitta u šzini ävu yahşi oquğan baliniŋ aldida šzini kamsitmaydu.

1976-jili Bilim ministrligigä çaqirtilip, mäktäplär boyiçä inspektor hizmitini atqurğan yaş mutähässis balilarni ämgäk bilän tärbiyiläş därisini tehimu mukämmälläştürüşkä küç salidu. 1983-jili başqarma başliği bolğandimu, yänä moşu mäsilä ätrapida baş qaturidu.

Keyin bu ämgäkliri juquri bahalinip, uniŋğa SSSRniŋ vä Qazaq SSRniŋ maarip älaçisi degän ataq berildi.

Ämgäk Qizil Tuği ordeni

— Bu ordenniŋ «tarihi» qiziq, — däp küldi u. Uni moşu kämgiçä heçkimgä eytmiğan edim. 1983 — 1993-jillar arisida maarip ministrligidä oquğuçilarni ämgäkkä tärbiyiläş başqarmisini başqurdum. Moşu yärdä işläş җäriyanida mäktäplärdä ämgäk kombinatlirini barliqqa kältürdüm. Ottura mäktäpni tamamliğan oquğuçilar attestat bilän billä käsip egiläp çiqidiğan boldi. Äŋ ävzili, yaşlar işsiz qalmaydu. Meniŋ bu layihämni SSSR parçilanmay turup, Moskvadiki mäzkür sahağa җavapkär Petr Atutov qollidi. Һätta u maŋa  moşu mavzu boyiçä namzatliq dissertatsiya yaqlaş täklivinimu bärdi.

Şu vaqitta yüz mäzkür layihini ämälgä aşuruş boyiçä 193 kabinet işlidi. Balilar ottura bilim eliş bilän billä traktorist, şofer, tikinçi, satraş, aşpäz  ohşaş käsiplärni egiläp çiqişqa başlidi. Bu şu balilar yaşavatqan kolhoz-sovhozlar üçünmu paydiliq edi. Amma kšp štmäy SSSR parçilinip kätti. Şundimu meniŋ qilğan ämgigim yärdä qalmidi. Keçikip bolsimu Ämgäk Qizil Tuği ordenini elişqa muyässär boldum. 1997-jili  juquridiki mavzu boyiçä namzatliq dissertatsiya yaqlidim.

Keŋäş İttipaqi tarqilişqa başliğanda tšrt bäş ministrlik biriktürülüp, män mäktäplär bilän işläydiğan başqarminiŋ başliğiniŋ orunbasari väzipisini atqurdum. Paytäht Astanağa kšçirilgändin keyin ottura vä käspiy bilim beriş departamentiniŋ başliği boldum.

Maarip sahasiniŋ Pähriy hadimi

Emel'yan Һaşim oğli, siz şu vaqitlarda ministrliktä işligän birdin-bir millitimiz väkili. Moşu yärdä «uyğurlar üçün nemä yahşiliq qildiŋiz?» degän soal šzlügidin päyda boluvatidu.

Bu soal bilän maŋa uttur muraҗiät qilğanlarmu boldi, — däp sšzini davam qildi sšhbätdişim. — Keŋäş İttipaqiniŋ päytidä ministrliktä uyğur mäktäpliriniŋ üstidin qaraydiğan bir inspektor — Һakim Mäşürov edi. U pensiyagä çiqqandin keyin orniğa Tursun Älaevni täklip qildim. Uniŋdin keyin işligän Qähriman Ämätovmu män kšrsätkän namzat. U ştat bar, demäk, uyğur mäktäpliriniŋ «egisi» bar degän sšz.

Tohsininçi jillarniŋ beşida akademik Mahmut Abdrahmanov «KazPİniŋ uyğur bšlümini yepivetidiğan boldi» däp yetip käptu. Bu mäsiligimu  arilişip, ahiri saqlap qalduq. Äŋ ävzili, uyğur balilirini җumhuriyätlik olimpiadiğa qatnaşturuş mäsilisidä qazaq vä rus tilliq mäktäplär bilän täŋhoquqluqni saqlap qelişqa küç saldim. «Rus mäktivi 3000, qazaq mäktivi 2000, uyğur mäktivi bari-yoqi 15-16 ekän. Olimpiadida bolsa ohşaş üç orun, bu qandaq bolğini?» degänlärmu kšp boldi. «Gäp mäktäplärniŋ sanida ämäs, başqisi yegän nanni bizniŋ balilarmu  yeyişi keräk» dedim ularğa. «Altın belgi» mäsilisidä helä at çepişqa toğra käldi. U vaqitlarda uyğur mäktäpliridiki oquş quralliriniŋ süpitini yahşilaş boyiçimu kšp  işlarni ämälgä aşurduq. Hoşal bolidiğinim,  juqurida qäyt qilinğan mäsililär iҗabiy häl boldi.

Ämgäk veterani

— Bu medal'niŋ orni bšläk, hayatimniŋ tändin-tolisini maarip sahasiğa beğişlaptimän, — däp sšzini davam qildi Emel'yan Һaşim oğli. — Bäzidä heripmu ketisän. Undaq päytlärdä pensiyani arman qilisän. Amma hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin bäribir  «teç yatmidim».  Kšpiräk ailämgä kšŋül bšlüşkä tirişimän. Ötkändä «altun toyimizni» käŋ dairidä nişanlap šttuq. Räpiqäm Klara KazPİda meniŋdin ikki kurs tšvän oquğan edi. Käspi boyiçä matematik. İkkimiz 1962-jili šyländuq. U vaqitlarda toy qilidiğanğa şaraitimiz yar bärmidi. Һädäŋ helä vaqit «meni bekarğa elivaldiŋ» däp qulaq-meyämni «yäp» jürdi. Ällik jilliqta neka sariyiğa barduq, limuzinğa oltirip şähärni ariliduq degändäk. Käçqurunluği, uyğurçä eytqanda, «veçer» boldi. Pensiyagä çiqqandin keyin — balilirimniŋ şähsiy tirikçiliginiŋ turaqliq mäslihätçisi. Ular «Suŋqar» namliq meditsina märkizigä rähbärlik qilidu. Çoŋiniŋ ismi — Dina, ikkinçisiniŋ Aleftina.

Uluq Ğalibiyätkä 65 jil

— Dadam Һaşim Һoşurov Uyğur nahiyäsidiki däsläpki kolhoz räisliriniŋ biri bolğan,  — dedi u sšzini davamlaşturup. — Eytmaqçi, kolhozğa «Yiltiz» degän namini dadam qoyğan ekän. Ändi yezimizniŋ «Avat» atilişiğan uyğur hälqiniŋ munävvär pärzändi Abdulla Rozibaqiev säväpkar boptu. Buni kiçik vaqtimizda jut çoŋliridin aŋliğan eduq.

Anam Mismahan Güliyarova uyğur ayalliri arisidin däsläpkilärdin bolup Taşkänttiki kommunistlar mäktividä oquydu. Keyin u nahiyädä yär komitetida işläydu. Kolhozda partorg, mäktäptä ustaz hizmätlirini atqurğan. Biz ailidä ikki oğul. Ermak akam vä män. Akam bultu hayattin štti. Tonuşqan adämlär birinçi novättä isimlirimiz häqqidä soraydu. İsimlirimizni kommunistlarğa sadiq bolğan ata-anam qoyğan ekän.

Män tuğulup, bäş aydin keyin Uluq Vätän uruşi  başliniptu. Dadam  uruş qatnişip, yaridar bolup qaytqan ekän. Uruş yarisi uni 1975-jili hayattin elip kätti. Akam ikkimiz «uruş baliliri» atilip qalduq. Bultu Uluq Ğalibiyätniŋ 65 jilliğiğa munasivätlik çiqirilğan medal'ni elişimğa moşu nam säväp bolsa keräk.

Şagirtlar minnätdarliği

— Sizniŋ şagirtliriŋiz kim? — däp soridim  uniŋdin.

— Almutidin Amerikiğiçä meniŋ şagirtlirim, — küldi u. — Almutida şagirtlirim nurğun. Ularniŋ arisida ataqliq alimlar, biznesmenlar bar. Nurvanäm Niazmdinova isimliq ataqliq sot hadimi bilän tonulğan stomatolog Һämraҗan Roziev şular jümlisidindur. Rossiyaniŋ Moskva, Novosibirsk, Tomsk şähärliridä bäş ataqliq alim bar. Ularmu turaqliq hävärlişip turidu. Şagirtlirimniŋ salimi tüzük. Moşusi maŋa yaqidu. Ularniŋ moşundaq munasiviti härqandaq mukapattinmu juquri. Amerikidiki Şšhrät Mutällipovni pütkül duniya tonuydu. Uni Avatta oqutqan edim. Ävu bir jili Şšhrät Almutiğa kelip uyğur җamaätçiligi bilän uçrişiş štküzdi. Andin keyin ikkimiz bizniŋ šygä kelip, uzaq muŋdaştuq. Şšhrät šziniŋ uyğur mäktividä oquğanliğini, meniŋdäk ustazniŋ şagirti bolğanliğini dayim mahtiniş bilän tilğa alidu. Mundaq gäplärni aŋlap hoşal bolup qalimän. Һaduğum çiqqandäk qilidu. Şšhrät şuniŋ bilän billä nahayiti millätpärvär jigit. U dayim uyğur mäktäpliriniŋ ähvalidin hävärdar bolup turidu. «Bügünki kündä uyğur mäktäpliriniŋ ähvali qandaq?», däp soraydu u pat-pat meniŋdin.

— Mänmu sizdin moşu soalğa җavap almaqçi edim, — sšzini bšlüvättim uniŋ.

— Bügünki kündä maarip sahasida işäşlik qädäm besip kelivatqan mäktäplär bar, — däp sšzini davam qildi u. — Amma ularniŋ sani kšp ämäs. Şularniŋ içidin  Almutidiki 153 vä 101-mäktäp-gimnaziyalarni tilğa elişqa ärziydu. Yoşuridiğini yoqki, qalğan mäktäplirimizniŋ ähvali mahtiğidäk ämäs. Nahayiti tšvän desämmu hatalaşmaymän. Bolupmu yeza mäktäpliri häqqidä äynä şundaq deyişkä bolidu.  Muällimlärniŋ  bilimi süpiti tšvänläp kätti. Balilarğa bilim beräyli däp, җan kšydürüvatqanlar az. Rast, ularni ayliq maaş qanaätländürmäydu.  Һazir yezida ärlärgä nisbätän ayal muällimlär kšpiräk. Bir mäktäptä sanaqliqla ärlär işläydu. Bala tärbiyisidä bumu çoŋ rol' oynaydu. Är bilän ayalniŋ tärbiyisi tamamän ohşimaydu. Mälum däriҗidä balilardimu bilim elişqa intiliş yoq. Tirişmaydu. Nemişkä?  Buniŋğa hškümätniŋ häqliq bilim eliş sistemisi sälbiy täsirini yätküzüvatidu. Balilarniŋ aŋ-säviyäsidä «pul bolsa oquymiz» degän çüşänçä qeliplaşti. Mäktäplärdiki oquş bazisimu yetişip kätkini yoq. Kabinetlarda çirayliq pärdilär esiqliq turğini bilän balilar üçün keräklik närsilär yoqniŋ ornida. Kšz boyap bir-ikki komp'yuter qoyup qoyğinini eytmiğanda, başqa heçnärsä kšrünmäydu. Päqät uyğur mäktäpliridila ämäs, barliq yeza mäktäpliridiki ähval şundaq. Bu gäplärni «dävalay» däp eytivatqinim yoq. Bevasitä äşu sahaniŋ adimi üçün eçinip dävatimän. Çünki härqandaq җämiyätkä bilimlik yaş ävlat havadäk haҗät.

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ