Din vä millät – hämmigä ortaq hšrmät

0
576 ret oqıldı

Dinniŋ insaniyät üçün ähmiyiti nahayiti zor. Çünki din adämlärniŋ adimiylik hislitini yoqatmasliqqa, imanliq boluşqa, umumän, iҗtimaiy  munasivätni yahşilaşqa ündäydu. Demäk, bu bir millätniŋmu mädäniyiti bilän urpi-aditiniŋ täräqqiyatiğa bevasitä täsirini yätküzidiğanliği talaşsiz. Һäm burunmu din millätniŋ täräqqiyatiğa zor täsir yätküzgän. Ändi «Millät bilän dinni bšlüp qaraşniŋ zšrüriyiti nemidä?» degän soal tuğuluşi täbiiy. Soalğa җavap süpitidä tšvändiki misalni kältüräyli.

Tarihtin şuni bilimizki, uyğurlar islam dininiŋ aldida başqa dinlarğimu etiqat qilğan. Demäk, bir millätniŋ tarihi şu millät etiqat qilğan dinniŋ tarihidin başlanmaydu, bälki uniŋdin çoŋqur tarihqa egä milliy hususiyitiniŋ molliği bilän päriqlinidu.

Bügün «millitiŋ kim?» desä, «musulman» däydiğan «dindar» qerindaşlirimiz toğrisida eytidiğinimiz birla: ularniŋ milliy aŋ-seziminiŋ tšvänligi vä şuniŋ bilän birqatarda diniy savatsizliğidin däp qaraşqa toluq asas bar. Buniŋğa islam dininiŋ heçqandaq sälbiy täsiri yoq. Päqät gäp şundaq degän adämniŋ šzidä vä uniŋ äqil-parasiti bilän bilimidä.

Säüdiyä Äräpstanida istiqamät qilidiğan, juquri diniy bilimgä egä šlüma Muhämmät Yüsüpkä gezit arqiliq «Bügünki taŋda asasän diniy bilim elivatqan yaşlar arisida «Millitim — musulman» däydiğan çüşänçä käŋ qanat yaymaqta. Sorimaqçi bolğinim, islam dini millät çüşänçisigä qarşimu yaki bu yaşlirimizniŋ hatalaşqinimu?» däp qoyğan soalimğa bärgän җavavi tšvändikiçä boldi («Uyğur avazi» geziti, … 2015-j.): «İslam dini millätlärni etirap qilidu vä här millätniŋ šz šzgiçiliklirini vä yahşi urpi-adätlirini davamlaşturuşiğa yol qoyidu. Qur°an Kärimdä: «Silärni šzara tonuşuşiŋlar üçün millätlär vä qäbililärgä bšlduq» däp yezilğan. Һätta җanliqlarniŋmu näslini saqlap qelişi vä täbiätni bulğimasliği ämir qilinidu. İslam dininiŋ çäkläydiğini — hämmisi musulman turup, bir-birini sän palani millättin, sän pukuni millättin däp çätkä qeqiş. Çünki musulmanlar diniy җähättin šzara qerindaşlardur. Demäk, islam dini härbir millätni šz millitigä mänsüp boluşini tosumaydu, җümlidin uyğurniŋ šzini «män uyğur millitidin» däp jürüşini çäklimäydu. Amma bäzi kişilärniŋ «millitim — musulman» degänligi šziniŋ uyğurliğidin tanğanliği ämäs, bälki šziniŋ moşu dinğa mänsüp bir musulman  ekänligini eytqanliği. Bu sšz härgizmu hata ämäs. Amma musulman sšzinila däymiz, millitimizgä mänsüp boluştin vaz keçimiz degüçilär bolsa, ular tuzkor häm šz äslini inkar qilğan üzsiz insanlardur. Äŋ toğrisi, «Millitim — uyğur, dinim — islam», deyiştur.

Demäk, islam dinida «millät» çüşänçisi yat çüşänçilärdin ämäs. İslam dini bšlgünçilikkä qarşi, biraq millät çüşänçisini, җümlidin millätni uniŋ urpi-adät vä mädäniyitini hšrmätläşkä çaqiridu.

Din vä millät çüşänçisini bir uqumda qarişimiz — milliy mädäniyitimiz bilän dinimizni bir-birigä qarşi qoyidu. «Musulmançiliqta mundaq bolmaydu», däp çala savatimizni käŋ yaydurup ata-bovilirimizdin miras kelivatqan şäriätkä maslaşqan urpi-adätlirimizdin vaz keçivärsäk, ahirättä biz milliy kimligimizdin ayrilimiz. Mäsilän, jil beşi — Noruz mäyrimini nişanlaş, ata-bovilirimizniŋ mazarini ziyarät qiliş, märhumğa atap yättä, qiriq künlük vä bir jilliq näzir beriş ohşaş vä başqimu qeliplaşqan milliy urpi-adät vä än°änilirimiz äräplärdä yoq. Demäk, bizdimu yoq boluş keräk, däp urpi-adätlirimizdin vaz keçişimiz keräkmu?! Yaq, mundaq hata çüşänçilär  ziddiyät elip kelidu. Ziddiyät — u härqandaq väyrançiliq vä uruş-җedälniŋ başlamçisi vä asasi. Bu, älvättä, birär dšlättiki turaqliq üçün hovupluq. Qur°an Kärimdä mundaq deyilgän: «Vätänni sšyüş – iman җümlisidin».  Şuŋlaşqa mustäqil Qazaqstanniŋ täräqqiyati vä güllinişigä birkişilik ülüşimizni qoşuş üçün, älvättä, savatliq diniy bilim vä sapaliq tärbiyä havadäk haҗät. Bu — härbir qazaqstanliqniŋ muqäddäs pärzi. Uniŋ üçün millätlärara dostluq vä diniy razimänlikni tuğ qilip tutuşimiz keräk.

Molutҗan TOHTAHUNOV,

Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq kolledjiniŋ oqutquçisi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ