Bizgä milliy mirasgah keräk

0
591 ret oqıldı

Londondiki Britaniya mirasgahini bilmäydiğanlar kam bolsa keräk. U duniyadiki äŋ jirik mirasgahlarniŋ biri bolup hesaplinidu. Mirasgahni bärpa qiliş 1753-jili qolğa elinip, 1759-jili paydilinişqa berilgän. Bügünki kündä däsläpki җamaä sän°itiniŋ, qedimiy antik mädäniyiti vä sän°itiniŋ, ottura äsirlärdiki Evropa vä Şäriq sän°itiniŋ, Afrika, Amerika, Okeaniya sän°itiniŋ yadikarliqliri boyiçä duniyada uniŋğa täŋ kelidiğan mirasgah yoq. Şäriq җämiyiti vä etnografiyasigä beğişlanğan zaldin šz vaqtida ingliz säyahätçiliri bilän alimliri Şärqiy Türkstandin elip kälgän ätiqilärni kšrüşkä bolidu.

Bu mirasgahniŋ päyda boluş tarihi qiziq. Hens Stoun isimliq vraç yayma bazarlardiki kona sürät, gravyura, qolyazma, keramika, täŋgä vä medal'larğa qiziqip, kšŋli tartqanlarni setivalidu. Jillar štüp, uniŋ kollektsiyasiniŋ kšlämi hesapsiz šsidu häm uniŋ daŋqi çiqidu. Yoruq duniya bilän hoşlişiş aldida u bay kollektsiyasini dšlätkä tapşurmaqçi bolidu, amma bir şärt qoyidu – uniŋ ikki qizini dšlät šz ğämhorluğiğa elişi keräk. Tegişlik şähslär korol' Georg Vkä bu toğriliq hävär qilğanda, ğäznidä pul bolmay qalidu. Şu vaqitta korol' lotereyani oylap çiqidu häm uniŋdin çüşkän pulğa Britaniya mirasgahiniŋ hazirqi benasi qäd kštiridu

Mälum räviştä Britaniya mirasgahiniŋ tarihini Moskvadiki Tret'yakov galereyasi täkrarlaydu. Äslidä XVIII äsirdin tartip Tret'yakovlar ävladi toqumiçiliq bilän şuğullinatti. Ularniŋ arisidin çiqqan Pavel Tret'yakov 1856-jildin başlap, moy qäläm realistik sän°itiniŋ äsärlirini toplaydu vä ularniŋ arisidiki äŋ istedatliq rässamlarni maddiy җähättin qollap kelidu. Jillar štüşi bilän Pavel Mihayloviç intayin bay kollektsiyagä egä bolidu. 1892-jili ularni Moskva şähirigä soğa qilidu. Buniŋdin hävär tapqan padişa Nikolay İİ uniŋğa pähriy unvan beridu. Mirasgah eksponatliri Tret'yakovniŋ šyidä saqlinip kelivatatti. Bu mirasgah üçün tarliq qilatti. Şuŋlaşqa 1902-jili kollektsionerniŋ šyi mäşhur rus rässami V.M. Vasnetsovniŋ layihisi boyiçä käŋäytilidu. Älvättä, mäbläğ häliqtin jiğilidu. Һazir Tret'yakov galereyasidä XI — XVII  äsirlärdiki qedimiy rus ikona moy qälimi, XVIII vä XX äsirlärniŋ başliridiki rus moy qälimi, häykältaraş, grafika, keŋäş dävridiki ustilar äsärliri saqlinip kälmäktä.

Hens Stounmu, Pavel Tret'yakovmu tarihiy räsimlär, kitap vä başqilarğa işqivaz bolğanliqtin, şularni jiğip, äҗayip bay kollektsiyagä egä bolidu vä härbiri šz sahasi boyiçä daŋliq antikvarlar süpitidä yetilip çiqidu. Bularni korol' vä padişa etirap qilidu.

Ötkän jilniŋ ahirida A.Qasteev namidiki Dšlät sän°ät mirasgahida «VII — XIX äsirlärdiki uyğurlarniŋ häliq sän°iti» kšrgäzmisi eçildi. (Bu toğriliq gezitimizda yezilğan). Millitimiz häliq sän°itini tilğa elişniŋ šzi häm uniŋ tarihini VII äsirdin başlap saqlinip kelivatqan eksponatlar bilän namayiş qiliş, rastliğini eytqanda, işängüŋ kälmäydiğan bir mšҗüzidur. Bu mšҗüzini şu küni mirasgahqa kälgänlärgä hädiyä qilğan şähs — hälqimiz arisidin yetilip çiqqan mäşhur antikvar Azat Һekimbäk.

Azatniŋ kelip çiqişi — Velivay Yoldaşev bilän Һekimbäk ğoҗamğa munasivätlik. Biz Velivayni rus padişasi qobul qilğanliğini, şundaqla orden bilän mukapatliğanliğini bilimiz. Һekimbäk ğoҗamni pütün İli täväsi etirap qilatti. Ularniŋ ävladiniŋ daŋqi bolsa, äҗdatliriniŋ şan-şšhritidinmu eşip çüşüp, yär şaridiki nurğunliğan ällärgä mälum boldi. 1977-jildin tartip ta 2015-jilğiçä ilgärki SSSR tärkividiki barliq җumhuriyätlärdä, şundaqla Türkiya, Yaponiya, Frantsiya, Vengriya, Şveytsariya vä İtaliyadä uniŋ eksponatliriniŋ 64 kšrgäzmisi bolup štti. A.Һekimbäkniŋ bu ämgäkliri Qazaqstanda juquri bahağa egä boldi. U ikkinçi däriҗilik «Barıs» ordeniniŋ kavaleri, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi ataldi.

Azatniŋ tarihiy närsilärgä qiziqişi kitaplardin başlinidu. U härbiy hizmitini štävatqan Tobol'sk şähiriniŋ yenidiki qisimda, uniŋdin başqa yänä 29 uyğur jigiti šz väzipilirini ada qilivatatti. Ularniŋ hämmisi tarihiy vätinimizdin çiqqanliqtin, heçbiri rus tilini bilmätti. Azat mälum räviştä ularğa tärҗimanliq qilatti häm kšp vaqitta šz jutdaşlirini klubqa yaki kitaphaniğa jiğatti. Şu orunlarda u härbiy qisim komandiriniŋ säyasiy işlar boyiçä orunbasari A.Babiydin alğan kšrsätmilärni jigitlärgä yätküzätti.

Tarihtin yahşi hävärdar bolğan Babiy uyğur jigitigä Ğärbiy Sibir'niŋmu, şu җümlidin Tobol'sk şähiriniŋmu štmüştä uyğurlarğa munasiviti bolğanliğini, uyğur sodigärliriniŋ moşu täväniŋ heni Kuçum, uniŋğa qarşi uruş jürgüzgän rus kazakliriniŋ atamani Ermak bilän alaqida bolğanliği toğriliq qiziq hekayilärni eytip berätti. A.Babiyniŋ sšzigä qariğanda, hazirmu Tobol'skta şu uyğur sodigärliriniŋ birär-yerim ävlatlirini tepişqa bolatti. Azatniŋ sšzigä qariğanda, u şähärdiki dukanlarniŋ birigä boyaq izdäp kirgändä, uyğurğa yeqin bir millätniŋ tilini aŋlap qalidu. Öziniŋ uyğur ekänligini tonuşturğanda, dukandikilär uni šyigä täklip qilidu. Adättiki ruslarniŋ šyi. Amma tamdiki kona gilämlärdin uyğur jigitini kšrgän ularni šz šyidikilärgä ohşitidu. Öy egisiniŋ gilämniŋ ävlattin-ävlatqa štüp kelivatqanliğidin hävärdar bolsimu, amma qaçan vä kimdin qalğanliğini bilmäydekän. Moşuniŋ šzi Azatqa härbiy qisimniŋ bay kitaphansidin uyğurlarğa bağliq mälumatlarni izdäşkä türtkä bolidu.

…Bügünki kündä Azat Һekimbäk Qazaqstanğila ämäs, duniyağa tonulğan kollektsioner. U şundaqla «Nevada-Şämäy» Häliqara yadro sinaqliriğa qarşi härikiti iҗraiy komitetiniŋ räisi, yäni kšrnäklik җämiyät ärbabi. Uniŋ hamiyliq paaliyitimu hämmigä mälum.

Azat bu qetim šziniŋ kollektsiyasini Dšlät mirasgahiniŋ 500 kvadrat metrdin ibarät äŋ çoŋ zalida namayiş qildi. Antikvarniŋ bularniŋ hämmisini qandaqlarçä toplap, qäyärdin alğanliğiğa tääҗҗüplinisän. Һalbuki kšç-kšç dävridä šz jutidin ayrilğanlar, oylaymänki, yolğa atlanğanda, päqät äŋ keräklik närsilirinila alğan. Җümlidin altun-kümüç buyumliri, ayrimlarda gilämlär boluşi mümkin. Dehan äҗdatlirimiz burunqi zamanlarda yärgä işlätkän tehnikisiğa, yaponlar XVII äsirdin başlap barliqqa kältürgän Netske sän°itiniŋ bizdä helila ilgiri qaş teşidin yasalğanliğiğa, hanim-qizlirimizniŋ monçaq-marҗanliri vä kiyimlirigä, tam moy qälimi sürätlirigä, benakarliqtiki ülgilärgä nemä deyişkä bolidu? Män bu yärdä päqät šzämni häyran qaldurğan eksponatlarğila tohtilip šttüm. Meni moşundaq bayliqni saqlaydiğan mirasgahniŋ yoqluği äpsuslanduridu. Bu häqqidä Azat bilän uzaq gäpläştim. Uniŋ sšzigä qariğanda, buniŋ üçün kam degändä 1500 – 2000 kv. m. zal keräk ekän. Moşuniŋğa qarap antikvarniŋ qolida qançilik bayliq saqlinivatqanliğini biliveliş täs ämäs. Kollektsiyani, uniŋdiki härbir eksponatni saqlaş üçün tegişlik temperatura keräk. Azat bolsa, qolida bar bayliqni moşu kämgiçä qançilik qiyinçiliqlar bilän saqlap kelivatqanliğini päqät šzila bilidu häm ularniŋ keläçigi häqqidä intayin täşvişlinidu.

Һazirqi ihtisadiy bohran qanat yeyivatqan päyttä dšlätkä muraҗiät qilişniŋ orni yoq. Һazir bizniŋ tiҗarätçilirimiz nurğunliğan häyrihahliq işlirida šzlirini kšrsätmäktä. Kişilär beşiğa eğir kün çüşkändä, ularğa yardämgä kšpçilikni säpärvär qilğan bizniŋ jigitbaşlirimiz bar. Millätpärvär yaşlirimizmu yetärlik. Milliy mirasgahni barliqqa kältürüş pütün häliqniŋ işi bolğanliqtin, oylaymänki, heçbir uyğur buniŋdin çättä qalmaydu. İkkinçi täräptin, milliy uyğur mirasgahi uyğurlarniŋ milliy märkizigä aylinatti. Yazğuçilirimiz, alimlirimiz duniyadin štkändin keyin ularniŋ qançilik kitapliri yoqap ketip baridu. Mirasgahta kitaphana eçişqa, šzimizniŋ çarä-tädbirlirimizni štküzüşkä, mehmanlarni qarşi elişqa bolatti. Qazaqstandiki hälqimiz sani alliqaçan 300 miŋğa yätti. Bularniŋ yerimiğa yeqini Almuta şähiridä yaşaydekän. Şundaq ekän, milliy mirasgahni barliqqa kältürüş härbir uyğurniŋ muqddäs borçi ämäsmu? Azat Һekimbäk bizni, šz hälqiniŋ täğdirini oylap, keläçigimizni kšz aldiğa kältürgän halda şunçilik bayliqni topliğan. Ändi biz şuniŋ asta-asta çirip, yoqap ketişigä bepärva qarap turimizmu yaki saqlap qelişqa härikät qilimizmu? A.Һekimbäkniŋ kšrgäzmisidin keyin meniŋdä äynä şundaq pikirlär päyda boldi. Һšrmätlik gezithanlar, silär buniŋğa nemä däysilär?..

Rabik İSMAYİLOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ