Orhon-Enisey yeziği

0
637 ret oqıldı

Mäzkür yeziq yezilğan mäŋgü taş yadiqarliqliri Moŋğoliyadiki Orhon däriyasi vadiliridin häm Sibir'diki Enisey däriyasi  boyliridin tepilğaçqa şundaq däp atalğan. Ändi bu yeziq uni işlätkän asasiy häliqlär namiğa bola «Qedimiy türk yeziği», «Kšk türk yeziği» däpmu nam alğan. Şäkil җähättin Şimaliy Evropidin tepilğan, qedimiy germaniyaliklär paydilanğan ronik yeziğiğa ohşiğaçqa, «Qedimiy türk-ronik yeziği» degän atalğumu siŋişip qalğan. Gäp boluvatqan yeziqni türkiy häliqlär islam dinini qobul qiliştin ilgiri işlätkäçkä, bäzilär «İslamiyättin burunqi yeziq» däpmu atişidu. Keyiniräk uniŋğa munasivätlik «Dolbarçin yeziği» degän nammu päyda boldi.

Orhon-Enisey yeziğida 39 härip, bir ayriş bälgüsi bolup, u elipbälik häm boğumluq yeziqlarniŋ arilaşmisidur. Mäzkür yeziq oŋdin solğa qarap toğrisiğa yezilidu. Lekin Enisey mäŋgü taşlirida soldin oŋğa, ayrim mäŋgü taşlarda bir quri oŋdin solğa, yänä bir quri soldin oŋğa zäŋҗirsiman ulinip yezilğan ähvallarmu uçraydu. Bu yeziqta tšrt härip — 8 sozuq tavuşni, 31 härip — 18 üzük tavuşni, 5 härip qoş häriplik boğumlarni ipadiläydu. Sšzlär bir-biridin qoş çekit (:)  arqiliq aҗritilip yezilidu. Bäzi sšz birikmiliri bir sšz bolup qoşulup yezilidu. Ayrim orunlarda sšz ayriş bälgüsi (~) qollinilidu.

Orhon-Enisey yeziğiniŋ mänbäsi vä türkiy häliqlärniŋ uni qaysi dävirdin başlap işlätkänligi häqqidä alimlarniŋ kšzqarişi birdäk ämäs. Bäzi tarihiy materiallarğa asaslanğanda bu yeziqni uyğurlar V —Vİİİ äsirlärdä, yäni ğäripkä kšçüştin ilgärki päytlärdä paydilanğan. Ayrim mälumatlarda Orhon-Enisey yeziğini türkiy häliqlärniŋ (uyğurlarniŋ) miladi Vİİ-İX äsirlärdä qollanğanliği häqqidä bayan qilinidu.

Orhon-Enisey yeziğida yezilğan mädäniy yadikarliqlar uyğurlarniŋ tarihini, säyasiy-ihtisadiy ähvalini, etnografiyasini, til-yeziğini, ädäbiyat-sän°itini häm mädäniyitini tätqiq  qilişta muhim ähmiyätkä egä. Bu yeziq paydilinilğan qedimiy ätiqilärdä asasän hälqimizniŋ haqanliriniŋ, qäbilä häm läşkär başliqliriniŋ qährimanliği, ular häqqidä hatiriliri gävdilängän. U taşlar Çorin, Tunyuquq, Kšltegin, Bilgä qağan, Külçur, Moyunçur, Toqquz oğuz qağani, Suji, Terhin, Täs mäŋgü taşliri däp atilidu.

                www.izbasar.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ