Hizmät süpiti eşip, häliq salamätligi yahşilinidu

0
422 ret oqıldı

Һärqandaq dšlätniŋ täräqqiy etip güllinişi, yetäkçi ällärniŋ qataridin orun elişi, birinçi novättä, şu mämlikät ahalisiniŋ bilim däriҗisigä, salamätligigä bağliq ekänligi talaşsiz. Qazaqstan Җumhuriyitidimu moşu sahalarğa asasiy diqqät bšlünüp, ular dšlät säyasitiniŋ äŋ muhim yšnilişi bolup hesaplinidu. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev otturiğa qoyğan Millät planidimu mäzkür sahalar asasiy orunni egiläydu.

Ändi štkän jilniŋ ahirida bolsa, Prezident mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş sistemisini җariy qilişni kšzdä tutidiğan qanunni imzalidi. U 2017-jili 1-yanvar'din etivarän küçkä kiridu. Äynä şuniŋğa bağliq tähriratimizğa insan balisiniŋ äŋ çoŋ bayliği – uniŋ salamätligigä munasivätlik bolğan mäzkür hšҗҗätniŋ ayrim qaidilirigä çüşänçä beriş iltimasi bilän kšpligän gezithanlirimiz muraҗiät qildi. Bizmu tšvändiki maqalimizda ilgärki jillardikidäkla bizgä sadiq bolup qalğan muştirilirimizniŋ nemä üçün mäzkür sisteminiŋ җariy qilinğanliği, yeŋi qanunğa muvapiq ahaliğa meditsiniliq hizmät qilişniŋ qandaq ämälgä aşurulidiğanliği toğriliq soalliriğa vä  ularni oylandurğan  birqatar mäsililärgä qismän bolsimu çüşänçä berişni mähsät qilduq.

Şundaq qilip, mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş (MİMĞ) sistemisi qandaq mähsätlärni kšzdä tutqan halda җariy qilindi?

Mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş sistemisini җariy qiliş – mämlikät Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ tapşurmisi vä u «Bäş institutsional islahatni ämälgä aşuruş boyiçä 100 eniq qädäm» Millät planiniŋ bir qismi bolup hesaplinidu. Täkitläş keräkki, bu mämlikät üçün nahayiti muhim  iҗtimaiy islahat. Uniŋ şundaq ekänligigä kšz yätküzüş üçün meditsiniliq ğämsizländürüş sistemisiniŋ mahiyitigä çšküp kšräyli.

Birinçi novättä bu – ahalini meditsiniliq hizmätlärgä ketidiğan helä kšp hiraҗätlärdin qutulduruş kapaliti, juquri meditsiniliq hizmät süpiti, meditsiniliq hizmät qiliş sistemisiniŋ maliyäviy turaqliqliği vä nätiҗidarliği. Äŋ muhimi, u ahaliniŋ meditsiniliq hizmättin paydiliniş däriҗisini yahşilaydu. Ändi häm dšlätniŋ, häm iş bärgüçiniŋ, häm hadimniŋ salamätlikni saqlaş sahasini mäbläğ bilän täminläşkä täŋ qatnişişi mäzkür sisteminiŋ asasiy printsipi bolup hesaplinidu.

Bu yärdä šzlügidin mäzkür programma dairisidä mäbläğ jiğiş vä uni tähsim qiliş sistemisiniŋ qandaq işläydiğanliği toğriliq soal tuğulidu.

Mundaq mäsilini häl qiliş üçün Salamätlikni saqlaş vä iҗtimaiy täräqqiyat ministrligidä mähsus fond qurulup, dšlätniŋ, iş bärgüçiniŋ häm hadimniŋ bädälliri şu yärgä toplinidu vä mähsus fond, birdin-bir hizmätkä häq tšligüçi süpitidä, meditsina mähkimiliri bilän şärtnamilarni tüzidu. Fondniŋ häm täsisçisi, häm aktsioneri Qazaqstan Һškümiti, yäni Salamätlikni saqlaş vä iҗtimaiy täräqqiyat ministrligi.

Äŋ muhim mäsilä – mäzkür yeŋiliqqa bağliq kim qançilik miqdarda bädäl  tšläydu? Bu soalğa җavap bärgändä şuni alahidä täkitläş keräkki, qanunni täyyarliğuçilar çät ällärniŋ moşu sahadiki täҗribisini diqqät bilän üginip, bädäl miqdarini başqa mämlikätlärdikigä qariğanda helä tšvän bälgüligän. Mäsilän, dšlätniŋ alahidä kategoriyadiki grajdanlar (ahaliniŋ iҗtimaiy җähättin aҗiz qatlamliri) üçün tšläydiğan bädäl miqdari ottura ayliq iş häqqiniŋ 7 payizini täşkil qilidu vä uniŋ miqdari basquçluq asasta, yäni 2017-jili – 4 payiz, 2018-jili – 5 payiz, 2023-jili – 6 payiz, 2024-jili 7 payiz šsidu.

İş bärgüçilär tšläydiğan bädäl miqdari hadimniŋ iş häqqiniŋ 5 payizini täşkil qilidu vä umu basquçluq asasta – 2017-jili – 2 payiz, 2018-jili – 3 payiz, 2019-jili – 4 payiz, 2020-jili – 5 payiz miqdarida  tšlinidu.

Ändi hadim tšläydiğan bädäl miqdari uniŋ kiriminiŋ 2 payizini täşkil qilip,  2019-jildin başlap bir payiz, 2020-jildin başlap ikki payiz miqdarida tšlinidu.

Mustäqil paaliyät elip berivatqan grajdanlar (hususiy tiҗarätçilär, şähsiy notariuslar, şähsiy sot iҗraçiliri, advokatlar, käspiy mediatorlar, grajdanliq-hoquq harakteridiki şärtnamilar boyiçä häq  elivatqan  şähslär) tšläydiğan bädäl miqdari ularniŋ tapavitiniŋ  7 payizini täşkil qilidu vä jillar boyiçä çaqqanda, 2017 jili – 2 payiz, 2018-jili – 3 payiz, 2019-jili – 5 payiz, 2020-jili –7 payiz miqdarida tšlinidu.

Yeŋi qobul qilinğan qanunda dšlät bädälliri hesaviğa meditsiniliq yardämdin paydilinidiğan grajdanlarniŋ 12 kategoriyasi atap kšrsitilgän. Ular – 18 yaşqiçä bolğan balilar, hamildar ayallar, şundaqla bala tuğuluşiğa, yeŋi tuğulğan balini beqivelişiğa, bala üç yaşqa tolğiçä uni beqip-kütüşkä bağliq otpuskta boluvatqan ayallar, «Altın alqa» vä «Kümis alqa» bilän mukapatlanğan kšp baliliq anilar, Uluq Vätän uruşiniŋ qatnaşquçiliri bilän nakaliri, şundaqla ularğa täŋläştürülgän şähslär, bilim beriş täşkilatlirida kündüzi oquvatqan nakalar, işsiz süpitidä tirkälgänlär, pensiyadikilär, internatlarda oquvatqanlar vä tärbiyilinivatqanlar, sot hškümi boyiçä җazasini štävatqanlar, vaqitliq tutuş vä tärgäv izolyatorlirida qamaqta boluvatqanlar.

Ändi MİMĞ sistemisi dairisidä  bizgä kšrsitilidiğan meditsiniliq hizmät türlirigä kälsäk, uniŋ kšlämi hazirqi kapalätländürülgän kšlämdin az bolmaydu. Һätta qoşumçä җälip qilinğan mäbläğ hesaviğa basquçluq asasta zamaniviy davalaş usulliri җariy qilinidu, ambulatorluq däriҗidä kšpligän dora türliri retsept boyiçä häqsiz berilidu.

Qobul qilinğan qanunğa muvapiq dšlät byudjeti hesaviğa mäbläğ bilän täminlinivatqan meditsiniliq yardäm kšlämidin mämlikätniŋ barliq ahalisi paydilinidu vä u tez meditsiniliq yardäm häm sanitarliq aviatsiya, iҗtimaiy ähmiyätlik ağriqlarda vä ätraptikilär üçün hätär tuğduridiğan ağriqlarda, şundaqla MİMĞ dairisidä meditsiniliq yardämdin paydiliniş (2020-jil 1-yanvar'ğiçä) hoquqi yoq şähslärgä ambulatorluq-şipahana (däsläpki meditsiniliq-sanitarliq vä mäslihät-diagnostikiliq)                                                                     yardimi, pävquladdä ähvallarda vä iҗtimaiy ähmiyätlik ağriqlarda häm ätraptikilär üçün hätär tuğduridiğan ağriqlarda statsionarliq, şundaqla statsionarni almaşturidiğan meditsiniliq yardäm, ağriqniŋ aldini eliş üçün ämlätkä seliş ohşaş meditsiniliq hizmät türlirini šz içigä alidu.

Mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş dairisidiki  meditsiniliq yardäm – qoşumçä kšläm – baziliq kšlämgä täälluq ähvallardin başqa ähvallarda, ambulatorluq-şipahana yardimini,  planliq statsionarliq vä statsionarni almaşturidiğan yardämni, juquri tehnologiyalik meditsiniliq hizmätlärni, dora-därmäklär bilän täminläşni šz içigä alidu. Mundaq meditsiniliq yardäm türliridin grajdanlar, Qazaqstanda turaqliq yaşavatqan vä ular üçün bädäl tšlinivatqan çätälliklär, grajdanliği yoq şähslär paydilinalaydu.

Qoşumçä meditsiniliq yardäm kšlämi İҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş fondi hesaviğa ämälgä aşurulidu.

Ändi İҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş fondiğa bädäl tšlimäyvatqan şähslär baziliq kšlämgä kirmäydiğan meditsiniliq yardäm üçün meditsiniliq täşkilatqa näq ahça bilän häq tšläş yaki ihtiyariy meditsiniliq ğämsizländürüş dairisidä yardämdin paydiliniş hoquqiğa egä. İhtiyariy meditsiniliq ğämsizländürüş grajdanlarniŋ yaki iş bärgüçilärniŋ ihtiyariy bädälliri hesaviğa mäbläğ bilän täminlinidiğan ayrim meditsiniliq hizmätlär türkümini kšzdä tutidu.

Bizdä kirakäşlik, repetitorliq, bala baqquçi, ağriq adämlärni kütküçi, šy taziliğuçi ohşaş hizmätlärni atqurup, ailisini asravatqan adämlär nurğun. Täbiiyki, ularniŋ kšpçiligi hškümätkä seliq tšlimäydu.  Şundaq ekän, iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş җariy qilinğandin keyin «Undaq şähslär dohturlarniŋ hizmitidin paydilinilalamdu?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy.

Adämlärniŋ mundaq kategoriyalirinimu 2020-jilğiçä kapalätländürülgän häqsiz meditsiniliq yardäm kšlämi – җumhuriyätlik byudjet hesaviğa dora-därmäklär bilän täminläp, ularğa ambulatorluq şipahana yardimini kšrsitiş kšzdä tutulğan. Uniŋdin keyin iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş dairisidä meditsiniliq hizmättin paydiliniş üçün ular šz paaliyitini seliq organlirida tirkişi yaki işsiz ekänligini räsmiyläştürüşi şärt.

Mundaq çarilär iҗtimaiy adalätlikni ornitiş üçün kšrülüvatidu. Başqiçä eytqanda, seliq tšlimäyvatqan vä şuniŋ bilän billä başqilarniŋ hesaviğa iҗtimaiy ävzälliklärdin paydilinivatqan ihtisadiy җähättin aktiv grajdanlarmu äynä şundaq iҗtimaiy ävzälliklärdin paydiliniş üçün birdäk җavapkär boluşi keräk.

MİMĞ sistemisi җariy qilinğandin keyin qandaq iҗabiy šzgirişlärniŋ yüz beridiğanliğimu gezithanni qiziqturidiğanliği çoqum.

Saha mutähässisliriniŋ pikriçä, birinçidin, ambulatorluq dora-därmäk bilän täminläşkä mäbläğ nurğun bšlünidu. Bügünki kündä bu kšrsätküç bizdä ahaliniŋ җan beşiğa çeqip hesapliğanda, ilgärki almaşturuş kursi boyiçä, 25 AQŞ dollirini täşkil qilivatidu. Ändi Evropa ittipaqi älliridä bolsa, u ottura hesapta 257 dollar ekän.

Ambulatorluq-şipahana hizmitidin paydiliniş kšrsätküçi şipahanilarni umumiy täҗribä vraçliri bilän täminläşni kšpäytiş arqiliq yahşilinidu. Ägär hazir uçastkiliq terapevtqa ottura hesapta ikki miŋğa yeqin turğun toğra kälsä, istiqbalda uniŋda davalinidiğanlarniŋ sanini 1500 turğunğiçä azaytiş kšzdä tutuluvatidu. Bu bolsa, šz novitidä, İhtisadiy hämkarliq vä täräqqiyat täşkilatiğa äza ällärdä qeliplaşqan ämäliyatqa muvapiq kelidu.

Şundaqla meditsiniliq reabilitatsiya, bemarni äsligä kältürüş üçün davalaş, palliativliq yardäm, hämşirilär kütümi ohşaş yšnilişlär täräqqiy etidu. Bähitkä qarşi, bu yšnilişlärmu bizdä İhtisadiy hämkarliq vä täräqqiyat täşkilatiğa äza ällär kšrsätküçidin helä tšvän.

Äŋ muhimi, mäҗburiy iҗtimaiy ğämsizländürüş   meditsiniliq sistemisiniŋ җariy qilinişi bilän meditsiniliq hizmät kšrsitiş süpitiniŋ kštirilişi tüpäyli ahali salamätligi yahşilinip, täbiiyki, yaşaş uzaqliği kšpiyidu. Öz novitidä, mämlikät grajdanliriniŋ davalinişqa ketidiğan hiraҗiti helä aziyidu. Sahada oçuqluq-aşkariliq tehimu käŋ orun elip, härbir adäm bädälni nemä üçün tšligänligidin toluq vaqip bolidu. Bemarniŋ meditsiniliq hizmätniŋ toluq kšlämdä kšrsitilişigä bağliq tälivimu aşidu. Qisqisi, mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş sistemisiniŋ җariy qilinişi mäzkür sahadiki ähvalni tehimu yahşilap, ahaliğa süpätlik hizmät qiliş kšrsätküçini yetäkçi ällärniŋ däriҗisigä yätküzidiğanliği, nätiҗidä häliq salamätliginiŋ yahşilinidiğanliği talaşsiz.

Şšhrät MÄSİMOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ