Qollap-quvätläydiğan mäsilä

1
587 ret oqıldı

«Uyğur avazi» gezitiniŋ moşu jilqi 4-fevraldiki 5-sanida kšrnäklik alim Rabik İsmayilovniŋ «Bizgä milliy mirasgah keräk» särlävhälik maqalisini oqup, Azat Һekimbäg bilän däsläpki tonuşqinim, uniŋ bu eksponatlarni jiğiştiki birinçi qädimi kšz aldimğa käldi. Bu štkän äsirniŋ 70-jilliri bolidiğan. U çağda män Çeläk nahiyälik «Ämgäk tuği» gezitida işlättim. Bir küni redaktsiyamizgä ottura boyluq, qäddi-qamiti kelişkän bir jigit kirip käldi. U hämmimiz bilän siliq-sipayä salamlişip, andin mähsitini eytip, šzigä yol-yoruq kšrsitişimizni kiçikpeyilliq bilän iltimas qildi. Uniŋ mähsiti hälqimizdä saqlinip kelivatqan kona buyum-miraslirini jiğiş ekän. Uniŋ biz bilän bolğan adimiy munasiviti hämmimizgä yeqip qaldi, şuŋlaşqa qolumizdin kelişiçä yardäm berişni toğra kšrduq. Kollektivta äŋ yaş män edim. Azatmu meniŋ bilän täŋtuş degidäk edi. Şuŋlaşqa yezilarni arilap, äҗdatlirimizdin qalğan kona buyum-miraslarni jiğiş üçün Azatqa män hämra boldum. Keyin män Almutiğa işqa kälgändä uniŋ bilän munasivitimiz tehimu qoyuqlişip, aka-ukilardäk bolup kättuq.

U mäzgillärdä bizniŋ astimizda hazirqidäk maşinimizmu yoq edi. Ändi nahiyä märkizidin yezilarğa avtobuslar nahayiti şalaŋ qatnatti. Biz baridiğan җayimizğa saatlap avtobus kütüp aran yetivalattuq. Mäligä berişni berivalimizu, andin uni piyadä arilaymiz. Nägä berip, kimgä yoluqişimizni bilmäymiz. Äytävir, uçraşqan adämlärgä mähsitimizni eytip, yardäm berişni iltimas qilimiz. Ularniŋ bäziliri bizni durus çüşinip illiq qarşi elip, yahşi munasivättä bolidu, bilgän-kšrgänlirini eytip, kimlärgä yoluqişimizni kšrsitidu. Bäzilär bolsa, bizni äskilik, kona-yağanlarni jiğidiğan «divanä» misali kšrüp, soğ munasivättä bolidu. Häyriyat, adämlärniŋ hämmisila birdäk bolmaydiğu, ularniŋ hayatqa kšzqarişi, pikir qiliş täpäkküri härhil boluşi täbiiy. Uniŋğa kšŋül bšlüşniŋmu, ränҗip ketişniŋmu haҗiti yoq edi.

U çağlarda biz tehi yaş eduq. Azatniŋ qoli qisqa, çšntigi quruq edi. Şu zamanlarda hämmimiz üçün «Һind çeyi» bäkmu ätvaliq bolidiğan. Azat Almutidin kälgäçkä, äşu çaydin biraz elivaptu. Ayrim kişilär šzliridä ata-boviliridin miras bolup qalğan kona buyumlirini bizgä soğa qildi. Һär halda yeza adämliri ämäsmu, kšŋli käŋ, qoli oçuq. Azat bolsa, alğan närsiliriniŋ bädiligä ularğa bir-ikki paçka äşu çeyini beridu. Ular «defitsit» bolup kätkän bu tävärrük çayni alğiniğa hursän, biz bolsaq degän närsimizniŋ qolumizğa täkkinigä hoşal. Äşu qoli oçuq insanlardin jiqqan närsimizni dümbimizgä artip, hasirap-hšmüdäp šygä kelimiz.

Şu yosunda nahiyäniŋ Qoram, Qaraturuq, Ğäyrät, Bayseyit, Malivay ohşaş uyğurlar ziç jaylaşqan yezilirini arilap, buniŋdin yüzligän jillar ilgiri äҗdatlirimiz täripidin bärpa qilinğan äşundaq buyumlarni helila jiğivalduq. Buni kšrüp Azatniŋ hoşalliğidin beşi kškkä yätkän edi. Mümkin, u äşu kona, taşlandi bolup qalğan närsilärniŋ bügünki kündä bebaha qimmätkä egä bolup, millitimizniŋ äsirlär boyi yaratqan sän°itiniŋ, mädäniyitiniŋ, qolhünärvänçiliginiŋ saqlinip qelişida çoŋ ähmiyätkä egä bolidiğanliğini äşu çağdila sezip-bilivedimekin.

Mana, bu qaytmas iradä egisi Azat Һekimbägniŋ äşu «kona-yağanlarni» jiğiştiki hayatidin päqät birla misal. U bügünkidäk bebaha qimmätkä egä eksponatlarni jiğiş üçün nälärgä barmidi, kimlärniŋ işigidä sarğiyip turmidi. Bu hämminiŋ qolidin kelivärmäydiğan iş. Uniŋ üçün iradä, çidam-ğäyrät, sävir-taqät keräk! Bu yolda uniŋ tartqan җapa-mäşäqätlirini bir Alla, bir Azatniŋ šzi bilidu.

Bügün uniŋ eksponatliri 500 kvadrat metrliq kšrgäzmä zaliğa siğmay qaldi. Bügün Azat duniyağa tonulğan antikvar, mäşhur kollektsioner ataldi. Hälqimizniŋ mirasini duniyağa tonutti. Äşu 1977-jildin ta bügünki küngiçä ilgärki SSSRniŋ barliq җumhuriyätlärdä, şundaqla kšpligän jiraq çät ällärdä uniŋ 60tin oşuq kšrgäzmisi štüptu. Azat Һekimbägniŋ bu ämgäkliri Qazaqstanda juquri bahalandi. Һazir u «Barıs» ordeniniŋ kavaleri, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi.

Älvättä, bu päqät Rabik akinila ämäs, hämmimizni äpsuslanduridiğan, täşvişländüridiğan, oylanduridiğan mäsilä. Miŋbir mäşäqätlär bilän tepip-jiqqan bu bebaha bayliğimizni qolumizdin çiqirip, yoqitip qoyuş hätäri bar. Äjdatlirimizdin qalğan miras – bayliqni biz kälgüsi ävladimizğa qaldurmisaq, u çağda bizniŋ kim bolğinimiz? Ularniŋ aldida pütmäs gunağa patimizğu. Şuŋlaşqa bügünki kündä bizgä milliy mirasgah havadäk haҗät. U päqät Azat Һekimbägniŋ eksponatlirini saqlap qalidiğan җay bolupla qalmay, bälki milliy mädäniyät šyigä aylanğan bolar edi. U yärdä hazir nemä qilarini, nägä bararini bilmäy täntiräp jürgän yaşlirimiz üçün ädäbiyatimizni, sän°itimizni, milliy mädäniyitimizni tärğip qilidiğan ihçam märkäzlärni eçip qoysaq, nur üstigä nur bolar edi.  Rast, hazir ihtisadiy bohran qanat yaydi. Lekin şundimu qoli oçuq, kšŋli käŋ tiҗarätçilirimiz, jigitbaşlirimiz nurğunliğan häyrihahliq işlarni qilivatidu. Ularniŋ bäziliri äҗayip haşamätlik meçitlarni selip, häliq hšrmitigä bšlinivatidu. Äşu birär meçitniŋ orniğa milliy mirasgah selip qoysaq, keläçäk ävlatlirimiz üçün äbädil-äbät untulmaydiğan vaqiä bolar edi. Ägär äşu tiҗarätçilirimizniŋ biräsi bu işni qolğa elip, başlamçi bolsa, başqilarmu qarap turmas däp oylaymiz. Äzäldin qiyin-qistaqlarğa tšzüp, yoqni bar qilip kelivatqan hälqimizmu bu iştin çättä qalmaydu, uni hämmä qollap-quvatläydiğanliğida heçqandaq şäk-şübhä yoq. «Kšp tükärsä, kšl bolar» däydiğu. Huda halap, bu ümütimizmu royapqa çiqip qalar.

Nurdšlät MURADİLOV,

Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş

1 izahät

Javap qalduruŋ