Urpi-adätlirimizni untuşimiz keräkmu?

1
1 046 ret oqıldı

Män «Uyğur avazi» gezitiniŋ turaqliq oqurmäni. Ana tilimni, milliy urpi-adätlirimizni çäksiz hšrmätläymän. Redaktsiyagä moşu hätni yeziştin ilgiri kšp oylandim. Buniŋğa säväp bolğan «Uyğur avazi» gezitiniŋ 4-fevral'diki sanida yoruq kšrgän Abdusalam Niyazovniŋ «Küpürdin saqlinayli» namliq maqalisi. U šziniŋ maqalisida musulmanlar üçün «bu bolidu, bu guna» däp qät°iy täkitläydu. Şundaqla «musulman älliridä bilim alğan yaşlarğa yol beriŋlar» degän pikirni alğa süridu. Amma bu yaşlarniŋ qäyärdä, nemini oquğanliği, ularni kimlär oqutqanliği toğriliq mälumat barmu? Diniy bilim alğan bu yaşlar äräp älliridiki vä bizdiki mädäniyät, qeliplaşqan urpi-adätlärdiki çoŋ päriqlärni çüşänämdu? Ägär şu yaşlar oquğan bilim därgahliri yahşi bolsa, nemişkä äräplär Ğärip älliridä bilim elişni, yaşaşni halaydu? Umumän, din vä milliy urpi-adätlär çüşänçilirini billä qaraşqa bolamdu? Bular, älvättä, hämmimizni oylanduridiğan soallar.

Һäqiqätän, keyinki jillarda dinğa munasivätlik mäsililär җiddiyläşmäktä. Һärhil mäzhäplärgä kirip kätkän yaşlirimiz, umumän, millitimizgä yat ideyalärniŋ alğa sürüvatidu. Ularniŋ eytişiçä, muzıka tiŋşaş, šydä sürätlär bar qaça-qomuçlar tutuş «haram» ekänmiş. «On ikki mukamdäk» muzıka durdanisini yaratqan uyğurlarğa nahşa eytiş «haram» deyiş äqilgä siğamdu? Eçinişliği, bäzi mollilarniŋ bilim däriҗisi tšvän. Ötkändä äynä şundaq biri «Oğuzhanmu musulman bolğan» däp qaldi. Oğuzhan qaysi dävirdä yaşiğan? İslam dini qaçan päyda bolğan? Buniŋğa nemä däysiz? Ötkändä hoşnimiz qizini turmuşqa çiqarğan edi. Toyda bir kişi sšz elip väzä oquşqa başlidi. Däsläptä ayallarğa qarap «Nemişkä yağliq taŋmaysilär, uzun kšynäk kiymäysilär» däp tillaşqa başlidi. Keyiniräk «kapirlarni šltürüŋlar» deyişkä štti. Toyğa jiğilğanlarniŋ hämmisi uniŋğa naraziliq bildürüşkä başlidi. Çünki bu toyda rus hoşnilirimizmu bar edi. Bu hoşnilar bilän uzaq vaqit bir koçida turuvatqaçqa, ular tilimiznimu, urpi-adätlirmiznimu yahşi bilidu. Mollisimaqniŋ gepigä kirsäk, şu hoşnilar bilän düşmän boluşimiz keräk ekän.

Yänä bir misal, yeqinda bir tonuşumiz duniyadin štüp, Almuta ätrapidiki bir yeziğa berip qalduq. Bir vaqitta uzun kšynäklärni kiyivalğan bir ayal kirip, šydiki balilar oyunçuqlirini jiğip çiqip kätti. Keyin bilsäk, oyunçuqlarmu «haram» ekänmiş. Buni qandaq çüşinişkä bolidu? Bumu islam dinimu? Älvättä, män härqandaq dinğa qarşi ämäs. Çünki din insanni izgülükkä başlaydu. İnsan ärkinligini däpsändä qilişqa yol qoymaydu. Amma çala savat dindarlarniŋ häliqniŋ gaŋgiritip qoyidiğanliği sšzsiz.

Öz vaqtida uluq Kemal Atatürk «Birinçi novättä, sän türk. Uniŋdin keyin sän musulman yaki hristian» degän ekän. Şundaq şiar astida Atatürk pütkül türklärni biriktürüp, Türkiyani täräqqiyat yoliğa başliğan. Şähsän šzäm uzun tarihi, bay mädäniyiti, urpi-adät vä än°äniliri bar uyğur hälqiniŋ väkili bolğanliğim bilän pähirlinimän. Meniŋçä bolsa, HHİ äsirdä hälqimizni hurapätçilikkä başlaydiğanğa heçkimniŋ hoquqi yoq.

G.RÄHMİTULLAEVA.

Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Mollilarniŋ sus ziyanliq yahşi niyätliri tohtimayvatidu. Öz ideyasiğa ohşimiğan ideyadikilärgä burundin zoravanliq qilmaqta. Ğojilar başqa kitaplarniŋ sap vä gšzäl ideyalarni buzidiğanliğiğa, šlümalar yeŋiçä maaripniŋ kapirliqni yayidiğaknliqiğa şäksiz işängnliki üçün häliqni qoğdaş nami astida härikät qildi. Pir-kalam, därviş-dahanlarniŋ yeŋiçä ziyanliq yahşi niyätliri ta hazirğiçä qara kšläŋgüsini millätniŋ üstidin tartqini yoq. /»İjtimayi nesihätçilik» muällipi Umun İhsan/. 1916-jilqi Milliy-azatliq härikitidimu, İnqilap dävridimu, Atu vaqiyäsidimu molla-işanlar häliqniŋ beşini qaymuqturup, nä-nä qähriman oğlanlirimizniŋ hayatiniŋ qiyilişiğa säväpçi bolğan. «İkkinçi Buhara» däp biz mahtinip jüridiğan Qoramda bilim elip, ahunum bolğan, keyin nami mäşhur bolğan birmu kšzi eçiq kişi häqqidä mälumat yoq. Äksinçä tağar-tağar kitaplarniŋ ğojamlar täripidin otqa taşlanğanliği äpsuslanduridu. Duga-tägbir bilänla kškärgän bolsaq, millitimiz alliqaçan bügünki kündin näççä onliğan jillarğa alğa kätkän bolatti.

Javap qalduruŋ