Sähnidä —«Ämänniŋ hidi»

0
1 409 ret oqıldı

«Ämän hidi» … Bu mavzuniŋ šzi meniŋ diqqitimni därhal җälip qildi. Çünki «ämän» — yeza hayati demäkliktur. Meni teatrğa yetiläp degidäk elip barğanmu mäzkür mavzu edi. Sähnä eçilişi bilänla yeziğa kirip kälduq. Addiy egiz-päs yasalğan yağaç işiklär, tahtay bilän qeqilğan derizilär, uzaq vaqit davamida adäm yaşimiğan topa-çaŋ basqan kona šy…Bularniŋ hämmisi kiçigimizdä pat-patla kšzgä çeliqip qalidiğan hadisilär edi. Şuŋa mäzkür spektakl'niŋ beşidila qälbimgä bäk yeqin bolğan addiy säraliqlarniŋ arisiğa şuŋğup kirip kätkändäk boldum.

Һä, moşu yeqinda Uyğur teatrida tatar dramaturgi İl'giz Zaynievniŋ ikki bšlümdin ibarät «Ämänniŋ  hidi» melodramisi sähniläştürülüp, tamaşibinlar diqqitigä täğdim qilindi. Şähsän män mäzkür äsärni sähnigä çiqirişta rejisser  Muhit Һezimov, baş rol'larni iҗra qilğan  Pärhat Davutov, Ğäyrät Tohtibaqiev, Roza Bähtibaeva vä Gülbahar Nasirova, şundaqla yaş akterlar Şarvanäm Sabitova, Tursunҗan İliev vä Şšhrät Mämätov šzlirigä täälluq obrazlirini babiğa yätküzüp orunlaşqa küç salğan däp oylaymän.

Talantliq rejisser vä akter Muhit Һezimov yeza hayatiğa ait härqandaq vaqiäni šz äyni boyiçä tamaşibin diqqitigä havalä qilaliğan. «Ämänniŋ hidi» spektakli buniŋdin 35 jil ilgiri jutini, hamildar sšygini Sarani taşlap, heçkimgä birär eğiz sšzmu qilmay beşi qayğan, puti tayğan yaqqa atlinip kätkän vä şunçä jillardin keyin tuyuqsiz jutiğa qaytip kälgän Säpär obrizi milliy teatrimiz tamaşibinliri näzärigä havalä qilindi.

Säpärniŋ rolini talantliq nahşiçi, häm qabiliyätlik akter Pärhat Davutov orunlidi.U šziniŋ zimmisigä jüklängän muhim väzipini şäräp bilän ada qildi. Pärhat hayat eğirçiliqliridin šzini jiraq tutmaqçi bolğan «qaçqunniŋ» qiyapitini, içki tuyğulirini tamaşibinğa yätküzüştä mahirliq kšrsätti. Uniŋ härbir härikitidin štküzgän hataliqliriğa eçinidiğanliği, Sarağa bolğan sšygüsiniŋ šçmigänligi, jutini seğinğanliği bayqilip turatti. U spektakl'niŋ beşidila «bäŋvaş» nävrisi Şarvanäm bilän uçrişidu. Uniŋdin šzidin tuğulğan qiziniŋ vapat bolup kätkininimu aŋlaydu. Lekin nävrisiniŋ «Nemişkä hämmini taşlap kättiŋ?», «Nälärdä jürdüŋ?», «Bähtiŋni taptiŋmu?» degängä ohşaş kšpligän soalliriğa җavap berälmäydu.

Gülbahar Nasirova mäzkür äsärniŋ milliy teatrimizda qoyuluşiğa äŋ asasiy rol'ni oyniğan iҗatkar. Çünki u «Ämänniŋ hidini» rus tilidin tärҗimä qiliş arqiliq milliy sähnimizgä elip käldi. Uniŋ ämgigi tüpäyli sähnä äsärliri tizimi yänä bir jirik äsärgä kšpäydi. U ana tiliniŋ ädäbiy däriҗidä inçikä tomurliriğiçä intayin yetük bilidiğan sän°ätkar.  Bu qetim u  äsärdiki äŋ muräkkäp vä çoŋ rol'larniŋ biri – Raziyä obrizini yaratti. Gülbahar Nasirova zimmisigä mäzkür rol'da  hämmini taşlap juttin ketip qalğan Säpärgä bolğan mäŋgülük, lekin җavapsiz muhäbbiti bilän yaşaş jüklinidu. Җavapsiz muhäbbätniŋ qançilik däriҗidä häsrätlik bolidiğanliğini vä häqiqiy muhäbbätniŋ jillar štsimu heç šlmäydiğanliğini Gülbahar šz obrizi arqiliq ämäliyatta eniq kšrsitälidi.

Sähnidä yänä bir alahidä tilğa alarliq, spektakl'niŋ mäzmuniğa asasiy räŋ beridiğan obraz moҗut. Bu Saraniŋ yoldişi, Säpärniŋ ağinisi Maratniŋ roli. Uni Ğäyrät Tohtibaqiev iҗra qildi. Ğäyrätniŋ talanti tüpäyli Marat obrizi alahidä җanlandi.Talantliq akter šziniŋ härbir җümlisi, täbiiy iş härikiti, intayin ravan vä yeqimliq tili arqiliq tamaşibin diqqitini alahidä җälip qildi. Marat ağinisi Säpär  hamildar Sarani taşlap juttin qeçip kätkändin keyin, u qizğa šylinişni qarar qilidu. U zamanlarda yeza yeridä turmuşqa çiqmiğan qizniŋ šydä oltirip pärzäntlik boluşi intayin uyatliq iş ekänligini inavätkä alğan Marat Saraniŋ jut aldida nomusini qoğdaydu. Marat aldi bilän Saraniŋ qizini šz pärzändidäk beqip šstüridu, qiziniŋ vapatidin keyin nävrisi Şarvanämni mehir bilän šstüridu. Maratniŋ qiniğa çüşüp qalğan hayati Säpär qaytip kälgändin keyin hanu-väyran bolidu. Marat Sarani beşida kštirip jürsimu, ayaliniŋ hiyalän Säpärni kütüş bilän yaşavatqinini sezidu. Bu uniŋ qälbini azaplaydu. Şuŋlaşqa dayim yalğuz nahşa eytip, hapiçiliğini içimlik bilän basidu.Uni az degändäk boyniğa mindürüp çoŋ qilğan nävrisimu Säpärniŋ šyigä qatnap, šzidin jiraqlavatqini uniŋğa tehimu äläm qilidu.

Ğäyrät šzigä jüklängän väzipisini äla däriҗidä orunlidi. Öz qährimani arqiliq insanpärvärlikniŋ äŋ aliy hususiyät ekänligini, kişilär hayatiğa bepärva qaralmaydiğan insanlarniŋ helimu moҗutluğini toluq ispatlidi. Bu aççiq hayat uni jiqitmay qoymidi, därt-äläm bilän u alämgä atlinip kätti.

Yänä bir muhim qährimanniŋ biri — Sara obrizi. Bu rol' Roza Bähtibaevağa mänsüp. Äslidä uni Säpärmu, Maratmu yahşi kšridu. Lekin täğdir uniŋ peşanisigimu bähit quçuş ohşaş çoŋ bir amätni yazmaydu. Çünki sšygän yari uni qosiğidiki balisi tuğulmay turup taşlap ketidu. Atap ketidiğan bir yeri, Roza Bähtibaeva başqilarğa nisbätän şähärdä šskän aktrisa. Şuniŋğa qarimay, ana tilidiki teatrğa vä hälqigä sadaqätlik bilän  iҗat qiliş җäriyanida  tili jildin-jilğa  ravanlişip, helila juquri däriҗidä yetilgän.

Şundaqla mäzkür spektakl'da Şarvanäm Sabitova (Şarvanäm), Tursunҗan İliev (Säyyar) vä Şšhrät Mämätov (Ravil' Karimoviç) ohşaş yaş akterlirimiz teatrğa kälginigä 4-5 jil bolğiniğa qarimay, intayin kšp izdinip, šz üstidin tinmay işlävatqan iҗatkarlar ekänligi bayqilidu. Yaş akterlirimizniŋ juqurida ismi atalğan peşqädäm aka vä hädiliridin üginidiğini nurğun. Bu hämmä sän°ätkar besip štidiğan basquç. Äŋ muhimi, bu yaşlarniŋ bizgä šzliriniŋ intilişi bilän teatrimiz paaliyitiniŋ yänimu davam qilidiğanliğiğa  ümüt berivatqininiŋ šzi kupayä.

Häyriyat, spektakl' tügidi. Sähnidä yeŋi tärҗimä äsär. Spektakl' davamida: «Säpär kim? Uniŋ hayati bizniŋ tamaşibinlirimizni qiziqturamdu? Äsärniŋ millitimizdä yüz berivatqan hadisilärgä yeqinçiliği barmu?» degän soallarniŋ härqandaq adämniŋ hiyalidin  štidiğanliği täbiiy.

Älvättä bar. Birinçidin, äsär mäŋgülük mavzu —  muhäbbät häqqidä. İkkinçidin, härqandaq millät adämlirigä ohşaş biz, bändilärmu, bu bäşkünlük alämdä nurğunliğan hataliqlarğa yol qoyimiz. Hata ävätimizu, tüzitip ülgirälmäymiz. Һäş-päş degiçä bu hayat quyundäk  ğuyuldap štüpla ketidu. Mana bu җähättin Säpärniŋ hayati hämmä insanlarğa täälluq, җümlidin bizgimu ait hataliqlar demäktur.

Novättä härqandaq närsiniŋ oŋ vä sol täripi bolğinidäk,  muällip syujetidiki bäzi mäntiqigä mas kälmäydiğan punktlarğa şähsiy kšzqarişimni eytip ketişni muvapiq kšrüvatimän. Birinçidin, Şarvanäm (Säpär bilän Saraniŋ nävrisi) däsläpki künila Säpärniŋ yeniğa kirip, uniŋ üçün tamamän natonuş adämgä hämmä sirini tšküp taşlidi. Öziniŋ hamildar ekänliginimu eytivätti.  Bu halini momisiğa Säpärni eyt degini, «Meniŋ bovam Maratmu yaki sänmu?» degininiŋ hämmisi, kšz açqandin buyan bağriğa besip çoŋ qilğan insanğa insapsizliq qilğanliq ämäsmu? Äslidä, hayatta taşlap kätkän adäm qan җähättin miŋ yärdin šz bolsimu, baqqan adämdin üz šrmäk intayin täs ämäsmedi. Bumu insaniyät hayatida yüz beridiğan hadisilärniŋ biri bolğan täbiiy halätqu. Bu yärdä boyniğa botikam qilip, aldi bilän uniŋ märhum anisini, keyin šzini  mehir-muhäbbät bilän šstürgän Maratniŋ eqidisini bir minutta yoqqa çiqiriş mümkinmu? Säpärniŋ jutqa qaytip kelişi vä nävrisiniŋ Säpärgä bolğan munasiviti Maratniŋ qälbini yarilidi, ahiri uniŋ bilän tügidi.

Män päqät tamaşibin süpitidä šz pikrimni eyttim, halas. Amma bu kamçiliqlar vaqiäniŋ asasiy mäzmuniğa heç sälbiy täsirini täkküzmäydu. Äsärniŋ qälblärgä yeqin vaqiäligi šz petiçä qalğusi.

Sšzümniŋ ahirida şu närsini eytmaqçimänki, nemä üçün Uyğur teatri başqa millät dramaturgliriğa muraҗiät qilidu? «Ämänniŋ hidi» ohşaş äsärni biz, uyğur yazğuçiliri, sähnigä muvapiq däriҗidä yazalmaymizmu? Älvättä, yazimiz, yezivatqan yazğuçilirimizmu bar häm ularniŋ äsärliri sähniläştürülüvatidu. Lekin kšpçiligimiz bu mäsilidä qattiq uyqida.

 Gülbähräm HOŞAEVA,

yazğuçi, filologiya pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ