Qerindaşlar

0
654 ret oqıldı

Alimҗan Bavdinov/ Häliq içidä mundaq gäp bar: «Bir ata-ana on balini beqip-šstüridu, on bala bir ata-anini baqalmaydu!». Һäqgäp. Uniŋğa heçkim kšz jumalmisa keräk? Birliri ata-anisini qeriğinida «aliqinida alma qilip kštirivatqan», ändi birliri bolsa, «ah urğuzup, häsrät çäktürüvatqan». Birsi kam duniya degini şu!.. Şeriyazdanniŋ «bu hayatta häm yoli bolğan, häm yoli bolmiğan» däpmu qoysa bolidu. Yoli bolğanliği, Alla taala bärgän altä pärzändi — üç oğul, üç qizi bar. Yoli bolmiğanliği, äşu altä pärzändiniŋ birsimu Şeriyazdan bilän Şerinbüvini «aliqinida alma qilip kštirişkä» yarimay qaldi.

Şeriyazdan bilän Şerinbüvi äşu altä pärzändigä «otniŋ uçini yegüzüp, suniŋ süzügini içküzüp» deginidäk, çoŋ qilğan… Qeni şu ämgäk-äҗir?.. «Oğlum yäp oğa çiqti, qizim yäp qirğa» deginidäk, oğulliri yäp — «oğa» çiqip kätti, qizliri yäp «qirğa» çüşüp kätti.

Şeriyazdanniŋ üç oğli bilän üç qizi bir-biriniŋ, kiçikliri çoŋliri kiyimlirini kiyişip šsüşkän. Keyin zaman šzgärdi, dävir šzgärdi. Zamanğa qarap adämlärmu šzgärdi. İlgärkidäk adämlärniŋ arisidiki bir-birsigä bolğan qädir-qimmät, kšyünüş, mehrivançiliq, bir-birsiniŋ ğäm-qayğusiğa hämnäpäs, şatliq-hoşalliqliriğa ortaqlişiş tamamän yoqaldi. Adämlär hazir «seniŋdin män qalimänmu» däp häs-häs, väs-väs koyiğa çüşkän. Bügünki zamanda kişilär arisida җavaptin kšpiräk soal, işänçtin kšpiräk ikkiliniş, ümüttin kšpiräk qorquş-hoşamätçilik, birliktin kšpiräk jutvazliq hšküm sürmäktä.

Ötkän äsirniŋ 90-jilliriniŋ başliri. Yoqsizçiliq, qähätçilik adämlärniŋ beşini qaymuqturup qoydi. «Därt adämni qeritidu, yoqsizçiliq qahşitidu» demäkçi, işsizliq, yoqsizçiliq insanlarni här koylarğa saldi… Zavod-fabrikilar, çoŋ-kiçik mähkimilär çetidin yepilişqa başlidi. Adämlär bir parçä nanniŋ ğerivi bolup, koçilarğa çiqip kätti. Һämmä ätrap elip-satarliq bilän tolup kätti. Yolini tapqanlarniŋ, işniŋ «epi-җepini» bilidiğanlarniŋ amiti käldi. «Nädin kelivatisän? İştin! Nägä maŋdiŋ? İşqa!» İlgiri adämlär arisidiki asasiy gäp şula edi. Һazirçu? «Bazarğa, bazardin!» halas. Yoşuruşniŋ haҗiti yoq, hämmä gäp bazarda bolup qaldi.

Rivayät qilinişiçä, düşmän äsiridin qeçip çiqqan bir ayal yalğuz oğli bilän yalğuz inisini başlap, yol kšrsitip, bir däriyaniŋ boyiğa kelip qaptu. Qarisa, qirğaqta ikki kişilik bir qolvaq turuptu. Qolvaq päqät ikki kişilik, üçinçi adäm oltarsa, suğa çšküp ketidekän. Şunda ğayiptin aniğa nida käptu:

– Seniŋsiz bu ikkisi nabut bolup ketidu. Һär üçiliŋlar šlgiçä, biriŋlar šlüşkä toğra kelidu. Qolvaq bilän däriyaniŋ u qetiğa štüvalmisaŋlar bolmaydu. Düşmän iz qoğlap kelivatidu. Tez härikät qiliş keräk? Qolvaqqa yä balaŋni, yä iniŋni oltarğuz! Buniŋsiz heç mümkin ämäs!..

Ayal kšp oylanmay, oğlini qaldurup, inisini qolvaqqa oltarğuzuptu. Ayal däptu:

– Män tehi yaş. Tirik bolsam, yänä bala tuğarmän, bala taparmän. Bir qosaqta yetip, bir ämçäkni emip çoŋ bolğan qerindaşni nädin tapimän! Meni, anaŋni käçür, qulunum! Seni ämäs, inimni tallidim!..

Buniŋ šzi rivayät. Mümkin häqiqättur?.. Qeni, oylap kšrüŋ, bir qosaqta yetip tuğulğan, bir ämçäkni emip çoŋ bolğan qerindaşni ämäs, šz baliŋizni birinçi orunğa qoyuşiŋiz häqiqät! Qerindaştin baliŋizni üstün qoyup, uniŋ üçün җeniŋizni qurvan qilişqa täyyar ekänligiŋizni heçkim inkar qilalmisa keräk? Demäk, rivayät başqa, häqiqät başqa!

Bügünki zamanda, bir ata-anidin tuğulup, bir šydä, çoŋ bolğan, keyin hämmisi hayatqa «uçum bolğan» qerindaşlarniŋ tar qosaqqa petip, käŋ duniyağa patmay qelivatqanliğiğa, bir-biri bilän arazilişip štkänligigä nemä däysiz?.. Yoli bolup, yäni «amät quşi» qoliğa qonup, bay bolğan qerindaşlar bir-birini kšrälmäy, yoq bolsa berälmäy jürüvatqanliğiniŋ adättiki kšrünüşlärniŋ biri bolup qalğanliği häq. «Uniŋ hämmä närsisi bar: üç qävätlik šyi, qimmät bahaliq maşinisi, sanduği tolğan ahça, altun-kümüç, qimmät bahaliq esil taşlar… Qoysaŋçu, beyiğanniŋ üstigä beyivatqan. Bu Hudamu bärgängä qoşlap-qoşlap beriveridekänu, bärmigängä heç närsä yoq! Mana, meniŋdä ularniŋ birsimu yoq. Nemişkä? Nemişkä yoq?..».

Şuniŋ šzidimu bäş barmaq birdäk bolmiğinidäk, şundaq qerindaşlar bar ekänki, äyhannas!.. Ularniŋ bir-birigä bolğan mehrivanliği, kšyümçanliği, qisqisi, tapqan bir parçä «nanni» täŋ bšlüşüp yäp kelivatqanliğiğa häväsiŋ kelidu! «Turmuşiŋni җšndä. Mana ahça. İşniŋ yoli mundaq… Sän mundaq jürsäŋ, bizgimu uyat?.. Bu käŋçilik, ärkinçilik zamanda, dšlätniŋ qanunini buzmay, pul tepişniŋ arqisiğa kiriş haҗät. Һazir päqät pul tepiş keräk? Bolmisa sän heç kimgä keräk ämäs, haliŋ harap!..».

Mana, moşundaq täklip bilän qerindaşlirini «qaniti» astiğa elivatqan işbilärmänlärmu yoq ämäs. Bar! Mana, qerindaşliq degän! Undaqlarğa qarap, «Alla razi bolsun!» deyiştin başqa gäp yoq. Demäk, Alla razi bolğan härqandaq işta bärikätmu bolidu, bayliqmu bolidu, hämmisi bolidu degän sšz. «Qamça sepidäk qisqa» bu hayatta qerindaşlarniŋ bir-biri bilän iҗil-inaq yaşap štkinigä nemä yätsun? Çünki bu yalğan duniyağa şahmu kelidu-ketidu, gadaymu kelidu-ketidu. Һeçkim tüvrük bolup qalalmaydu! Şundaq ekän, insan insanğa, bolupmu qerindaşlar bir-biriniŋ qädir-qimmitini šlgändä ämäs, tirigidä qilip štkängä nemä yätsun?

«Tuhumi yahşiniŋ – ävladi yahşi…» degän sšz bar häliq içidä! Şeriyazdanniŋ çoŋ oğli Şeripҗan ikki inisi bilän ikki siŋlisidin keyin, «qiz tallap jürüp», ottuzğa taqap qalğanda «anisi sšymigän» qizğa šyländi. İniliri bilän siŋilliriniŋ ailä qurup, birdin-ikkidin bala tapqiniğa helä bolğan. Bu işqa päqät birla adäm – Şeriyazdanniŋ bar duniyadiki bir tal siŋlisi Arzigülla qarşi boldi.

– Aka, hädä, bu toyuŋlarğa män tamamän qarşi. Bolmaydu, zadila bolmaydu!.. Bu Şeripҗanniŋ nemä qilivatqini, hä? «Tallap-tallap tazğa uçraptu» deginidäk, u qiz kim, Şeripҗan kim? Şeripҗan tehi šylänmigän, u qiz bolsa, bir ärgä tegip, bir ayçimu turmayla qaytip kälgän. Rastini eytsam, koça-koyda danlap jürgän çirayliq henim. Çirayida gäp yoq, biraq…

– Vay šläy, şärmändä!—däp vaysapla çiqti Şerinbüvi. – Dost-düşmänniŋ aldida qandaqmu baş kštirip jürärmiz ändi? Şeripҗanğa nemä bolğan, hä? «Oğul baliniŋ hotun alğusi kälgändä, qiz baliniŋ ärgä täkküsi kälgändä ikki kšzi kor bolidu» degini toğra ohşimamdu, hä?

– Һä, bu hayat şundaq närsä ekän! – däp helidin keyin ün qatti Şeriyazdan. – Birsi «çalma däp taşliğanni başqisi alma» däp alidekän. Şundaq duniya bu… Boptu, uniŋda turğan heç närsä yoq. Oğlumiz sšyüptu, yahşi kšrüptu, mäyli ämäsmu. Alsun, elip berimän. Hoş, siz maŋa şuni eytiŋa, Arzigül, u ailä zadi qandağiraq ailä?

– Vay, aka, hädä, ular bilän mana qançä jil boldi, hoşna turuvatqinimizğa, ikki oğul, ikki qizi bar edi. Bir oğli türmidä, birsi narkoman. Bir qizi säl tüzügiräk. İkki balisi bar. Eri bilän ikki-üç qetim aҗrişip, yänä qaytidin yarişip, hazir Hudağa şükri, turuvatidu. Män silärgä eytsam, ular ata-bala bir üstäldä oltirip, haraq içişidu. Äŋ yamini — anisi tamaka çekidu. Är-hotun ikkisi billä oltirip çekişidu. Vay, җenim aka, җenim hädä, ular zadila bizniŋ hilimiz ämäs!..

Siŋlisiniŋ bu sšzi portuqlap qaynavatqan suğa bir çeläk soğ su quyğandäk boldi. Şeriyazdan oylinip qaldi. Ändi nemä qiliş keräk? Ottuz yaşqiçä šylänmäy kelivatqan oğli Şeripҗan mana ändi šylinimän degändä, qizniŋ bir ärgä tegip çiqqanliğidinmu kšrä ailisiniŋ «bärikiti» yoq bolup çiqqanliği äläm boluvatatti. Qandaq yol tutuş keräk? Hop deyiş keräkmu, yaq deyiş keräkmu? Yaq däy desä, ottuz yaşqiçä «uhlap yatqan» oğliniŋ ändi aran «ohanğanliği» bolsa, maqul däy desä, kelinniŋ ailisiniŋ «bärikiti» yoqluği edi. «Uyan tartsaŋ harvu sunğan, buyan tartsaŋ, šküz šlgän!» degini moşu ohşimamdu?

– Arzigül, sizniŋ bizgä kšyünüp eytivatqan bu sšzliriŋizgä miŋlarçä rähmät, ukam, – dedi helidin keyin Şeriyazdan uluq-kiçik tinip. — «Neka degän šmür sodisi», däp qoyuşidu. Mäslihätlişip iş qilğan yahşi. «Mäslihätlik çapanniŋ yeŋi qisqa bolmas» däp, bekar eytmiğan? Meniŋçä, hädiŋiz ikkiŋlar Şeripҗan bilän oçuq-yoruq bir sšzlişip kšrsäŋlar bolamdekin, däp oylavatimän?..

– Älvättä, aka, älvättä, – däp Arzigül akisiniŋ sšzini bšlüvätti bu işqa šzini arilaşturmaqçi bolğinidin bäk hoşal bolup. – Män Şeripҗan bilän šzäm sšzlişimän. Bolmaydu dedimğu, bolmaydu. Äzbirayi Huda, zadila bolmaydu!.. Şeripҗanğa qiz keräk bolsa, mana män šzäm tepip berimän! — däp mäydisigä urdi Arzigül.

– Rähmät, Arzigül, rähmät sizgä! – däp ornidin turup kätti Şerinbüvi. – Dadisi eytqandäk, Şeripҗan bilän sšzlişip, uni yaltaytayli. Bolmisa, Arzigül degändäk, zadila bolmaydiğan iş ekän bu?

– Aka, hädä, şunçä jil jürüp-jürüp, u bäŋgilärniŋ qizini, uniŋ üstigä ärgä tegip çiqqan juganni alattimu meniŋ inim! Yaq, yaq, män bu işqa tamamän qarşi, yol qoymaymän! Şeripҗanni mana män šzäm šyläymän!..

Şundaq qilip, Arzigül yäŋgisi ikkisi Şeripҗan bilän oçuq-yoruq sšzläşti. Bir ämäs, birnäççä qetim sšzläşti. «İşt havşup qaliveridu, karvan ketiveridu» degändäk, kiçik anisi Arzigül bilän šz anisi Şerinbüviniŋ şunçä sšzliri, hätta kšz yaş qilip eytqan şunçä nesihätliri şamalğa kätti. «Qizniŋ muhäbbitidin җuganniŋ muhäbbiti küçlük vä artuq» däp bekar eytmiğan ohşaydu? Dilbärniŋ «işqi-muhäbbiti» bäk küçlük ekän. Küçlüklügi şuniŋdin ibarätki, ailidiki şular häqqidä boluvatqan härbir eğiz sšz, şu künila Dilbärgä yetip turdi. «İçärmän-çekärmänlärniŋ qizi, ärgä tegip çiqqan, ailisiniŋ bärikiti yoq!». Bu sšzlär Dilbärniŋ ğururiğa tägmäy qoysunmu? Tegidu, älvättä. «Kiçik aniŋiz šz işini qilip jürivärmämdu. Bizniŋ ailä bilän kari nemä? Çekämdu, içämdu çattiği nemä birävniŋ işiğa arilişip?» dätti qopalliq bilän Dilbär. «Mänmu şundaq dedim, – dätti Şeripҗan. – İçsä, çäksä šziniŋ ahçisiğa içidu, çekidu. Seniŋdin ahça sorimiğandin keyin işiŋ nemä! Üginip qalğan adät. Bir küni taşlaydu. Uniŋğa baş qaturuşniŋ haҗiti yoq!». «Şeripҗan, silärniŋ šydikilär ikkimizniŋ ailä quruşimizğa razi ämäs ekän. Ular razi bolmiğan işniŋ aqiviti yahşi bolmaydu. Şuniŋ üçün moşu yärdila hoşlişayli?..». Dilbärniŋ bu sšzigä Şeripҗan «toqumni qarniğa elipla» qarşi çiqatti. «Yaq, Dilbär, siz maŋa işiniŋ, kiçik anamniŋ, ata-anamniŋ sšzlirini bir pulğa almaymän. Däveridu. Däp-däp tohtaydu. Һämmä gäp ikkimizdä. Män sizni yahşi kšrimän, sšyümän, җenim! Maŋa päqät siz keräk, sizniŋ muhäbbitiŋiz keräk? Biz çoqum bähitlik bolimiz, bay bolimiz, maŋa işiniŋ?..» däp Şeripҗan uni sšymäkçi bolup, šzigä tartqanlirida, Dilbär «bir җuganniŋ heylisi qiriq eşäkkä jük» deginidäk: «Vay šläy: Şeripҗan, nemä qilivatisiz, meniŋ ğidiğim kelivatidu!.. Qoyuŋ, undaq qilmaŋ, keyin-keyin… Ah, Şeripҗan, Şeripҗan, siz qandaq yahşi, hä?.. Siz äҗayip jigitsizdä?.. Män sizniŋ, siz meniŋ, җenim, altunum?!..» däp, Dilbär uni šzigä häsäldäk çaplavetätti. Jigit bolsa, u häsälni yalap-yalap toymatti…

Şu yosunda künlär arqisidin künlär, aylar arqisidin aylar štüşkä başlidi. Kiçik anisi Arzigül bilän Şerinbüviniŋ şunçä sšzliridin, nesihätliridin heçnärsä çiqmidi. Äksiçä Şeripҗan bilän Dilbärniŋ muhäbbitigä muhäbbät qoşuluvärdi. Ular hätta bir-birigä salҗidäk yepişip kätti. Ändi u «salҗini» bir-biridin aҗritiş heç mümkin bolmay qaldi. «Öylänsäm päqät şuniŋğila šylinimän, uniŋdin başqa heçkim keräk ämäs, asmandin çüşkän periştäriŋmu keräk ämäs maŋa!». Mana, Şeripҗanniŋ ahirqi sšzi!

Şeripҗanniŋ kiçik anisi Arzigül bilän šz anisi Şerinbüvi nemä qilişini bilmäs edi. «Şeripҗanni oqutuvetiptu. Ävu bäŋgi җadugär hotunniŋ qolidin här işlar kelidu. Şeripҗan ilgiri qandaq edi, hazir qandaq bolup qaldi? Kšrivatisizğu hädä, siz bilän meni kšzigimu ilmaydu. Vay šläy, qandaqmu qilarmiz ändi?..».

Şuniŋdin keyin Arzigül bilän Şerinbüvi «rämçigä işänmä, rämsiz jürmä» deginidäk, rämçi-qumlaqçilarniŋ bosuğisini teşivätti. Һämmisiniŋ däydiğini birla sšz: «Balaŋlarni oqutuvetiptu, җoda qilivetiptu. Vaqtida qayturmisa bolmaydu, zadila bolmaydu… Qoyup bärsä, aqivättä saraŋ bolup ketişi yaki başqa bir närsä bolup ketişi mümkin!..». Bu sšzni aŋlap, Şerinbüvi «tutqan-qoyğinini» bilmäyla qaldi. «Vay šläy, qandaqmu qilarmän ändi?.. «Yamanniŋ qilğan işimu yaman» degini moşu ekändä?.. Vay, җenim Hudayimäy, Şeripҗenim başqiçila bolup qelivatidu. Qumlaqçi top-toğra eytivatidu. Eytqanliri biridin-biri toğra… Vay şärmändiçilik, şärmändiçilik! Dost-düşmänniŋ aldida qandaqmu baş kštirip jürärmiz ändi? «Şeriyazdan bilän Şerinbüviniŋ çoŋ oğli qiz tallap, šylänmäy jürüp, ottuzğa kirgändä, adäm tepilmiğandäk, är-hotun billä oltirip çekişidiğan, içişidiğan bäŋgilärniŋ qizini, qiz ämäs, ärdin çiqqan җuganni qiz däp aptu, qaraŋlar!» däp, koçiğa çiqip dumbaq çalmamdu? Vay šläy, uyat, uyat!..» däp, ah urup, häsrät çekätti.

«Pulumniŋ barini oğri aldi, qalğinini qumlaqçi..» demäkçi, Şerinbüvini qumlaqçi-rämçilär helila çiqimdar qildi. «Җodini qayturuş keräk, oqup qayturuş keräk!» däp, helä nurğun ämäl-säväplärni qilip kšrdi. Biraq, bulardin heçnärsä çiqmidi. Şeripҗan «däräqniŋ egiz şehiğa çiqivelip», heç çüşmäy qoydi. Uni qilip baqti, buni qilip baqti, «şahtin» çüşär ämäs…

Şuniŋ bilän nemä boldi? Nemä bolatti, Şeripҗan deginini qildi. Dilbärgä šyländi. Öylängändimu çoŋ toy qilip šyländi. Dilbär birinçi qetim ärgä täkkinidä kiymigän toyluq kšynäkni kiyip, rasa yasandi. Gül-gül eçilip kätti… Adämlär eytişti. Һä, şundaq җahan bu! «Tšşük monçaq yärdä yatmas, yärdä yatsa topa basmas» degini moşuniŋ šzi bolmay nemä?.. Һä, Dilbärniŋ bähti ändi eçiliptu?.. Öylänmigän jigit şundaq karamät toy qildekin, vay-vay-vay, äҗayip-äҗayip!..».

«Ölükniŋ gepimu üç kün, tirikniŋ gepimu üç kün» demäkçi, Şeripҗan bilän Dilbärniŋ toyi häqqidä «üç kün» gäp boldidä, andin hämmisi besildi-qaldi. Һayat yänä šz qelipida davamlişivärdi, halas!

Almuta, Bişkek, Taşkäntlärdin yaş jigit-qizlar bilän yaş aililär «bir eriğida altun, bir eriğida kümüç eqip turidiğan» Evropa ällirigä kšçüşkä başliğan jillar. Şeriyazdan bilän Şerinbüviniŋ bir qizi bilän bir oğlimu birdin-ikkidin balilirini elip, jiraqtiki yaqa jutlarğa kšçüp kätti. İssiq makanidin — šyidin, ata-ana, uruq-tuqqan, äl-ağiniliridin ayrilip, «qaçaqlar zonisida» bir mäzgil «qotandiki qoy» misali hayat käçürüşkä başlidi. Һämmä närsä bar, yetärlik. «Til ügängiçä» däp beridiğan hškümätniŋ «posobiesi» kündilik turmuşqa yetip-aşidu. Biraq, biri «taqqa», biri «baqqa» taşlanğan «kšçmänlär» musapirçiliqniŋ därdini rasa tartti. «Biri bir jilda, yänä biri on jilda» deginidäk, şu dšlätniŋ puhraliğiğa štkiçä, helä qiynaldi. Därdi içidä boldi. Vätänniŋ, tuğulğan jutiniŋ, ata-ana, äl-ağiniliriniŋ qädrigä rasa yetişti. «Kişiniŋ jutida sultan bolğiçä, šz jutuŋda ultan bol» däp, bäk toğra eytqan ekän? Bekar qilğan ekänmiz, Evropaŋ qursun, Almutiğa yetidiğan җay yoq ekän, duniyada!..» deyişätti ular bu sšzni heçkimgä eytalmay, içidin kšyüp, kül bolatti.

Şuniŋdin buyan mana aridin qançä jillar štti. Şeriyazdan bilän Şerinbüviniŋ qizi ailisi bilän Almutiğa bir qetim kelip-kätti. Uniŋdin başqa yä oğli, yä qizi qarisini kšrsätmäy qoydi. «İş qilip, qäyärdä yaşimisun, aman bolsila boldi?» däp qoyuşatti ata-anisi. Undaq demäy amal qançä? Һämmä därt-häsritini içigä jutuşqa mäҗbur!

Şeriyazdan bilän Şerinbüviniŋ qalğan baliliridinmu «kšŋli su içmäy» kelivatidu. «Häqqä eytsaŋ gäp, eytmisaŋ därt» deginidäk, känҗä oğli narkoman bolup kätti. Bu oğliniŋ därdini bäk tartti. Tartqandimu bäk yaman tartti. Beçarä bovay-momayni qahşatqini qahşatqan. Һeç yärdä işlimäydu. Läyğäzäl. Narkomanni kim işqa alsun? «Yol meŋip koça boşitip, aş içip çinä boşitip» deginidäk, turuşila bir adäm. Ätidin käç kirgiçä, yatqini yatqan. Özigä ohşiğan ikki ağinisi bilän «nälärdä otlap, nälärdä sulap» jürginini bir šzlirila bilidu, halas.

Keyinki vaqitlarda bovay-momay šyidin çiqalmay qaldi. Ular šydin qandaq çiqti, boldi, ikki ağinisini äkirivelip, içişivatqan-çekişivatqan. Sšzgä kirmäydu, sšzni almaydu. Bovay-momayni җenidin җaq toyğuzuvatidu. Keyinki vaqitlarda šydin bir närsilär yoqilip-jütüşkä başlidi. Bovay-momay keyin bilip qaldi. Humar tutqan vaqitlarda, kšzigä heçnärsä kšrünmäy, šydin bir närsilärni oğrilap çiqip, soriğiniğa berivetidekän-setivetidekän.

Şeriyazdan bilän Şerinbüvi balisini bu yoldin qayturuşi üçün barliq amallarni qilip kšrdi. Һeç bir nätiҗä yoq…

Ahiri dozini normidin artuq selivätkän ohşaydu? Känҗä oğul narkotik zähiridin qetip šldi.

«Qiz bala degän kšyümçan, mehrivan kelidu» degänliri nädä qaldi? İkki qizi – Asiyäm bilän Aliyäm hazir bir-biri bilän narazi-arazi. Tar qosaqqa patqan bu ikki qerindaş käŋ duniyağa patmay qelivatidu. Asiyämniŋ eri šlginigä biraz jillar bolğan. Tul qalğan bu җugan bir qiz bilän ikki oğulni «qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çoqturmay» deginidäk, çoŋ qilğan. Oğullirini šyläp, qizini yatliq qilğan. Һärbiriniŋ ikkidin, üçtin balisi bar. Oğulliri yahşi, hatirҗäm. Amma, arzulap šstürgän qiziniŋ ärdin täliyi bolmay qaldi… Bir qiz, bir oğli bar. Mäktäptä oquydu.

Bu ikki aҗizniŋ bir-biri bilän narazi-arazi bolup qelişi şundaq bolğan: Asiyämniŋ qizi Ayşigül mikrorayonlarniŋ biridä anisi bilän bir üç haniliq šydä turatti. Bir küni Aliyämniŋ oğli aldiraşliq kirip käldidä: «Vay, kiçik apa, täliyiŋlar bar ekän, bir yahşi šy setilmaqçi. Yär šy, yerimu çoŋ, šyimu nahayiti yahşi. Silär eytqandin keyin, sšzlişip kšrdüm, ärzängila berivetidu. 60 miŋ dollar. Ätila satsiŋiz, kam degändä 100 miŋ dollarğa alidu!..» deginidin keyin ana-baliniŋ jürigigä ot çüşti. Öyni därru setip, yär šyni almaqçi boldi. Üç häptiniŋ içidä šyni boşitip berişkä kelişip, pätirini setivätti. Üç häptä ämäs, aridin üç aymu štti. Öymu yoq, pulimu yoq!

Monu palakätni kšrmämsiz. Aliyämniŋ u oğli 60 miŋ dollar bilän täŋla šzimu yoqaldi. Yärdimu yoq, kšktimu yoq. Bir aydin keyin šlügini tepişti… Yättä näziridin keyin, bu häqtä sšz başlandi. Şeriyazdan şundaq dedi:

– Balilirim, qandaq qilimiz ändi, amal yoq, täğdirgä tän bärmäy nä çarä! – däp sšzini başlidi Şeriyazdan. – Ölgänniŋ arqisidin šlüp bolmaydu. Amal yoq, hämmimizniŋ jürigi kšyüvatidu… Asiyämniŋ qiziniŋ šyiniŋ ahçisini qandaq qilimiz ändi?

– Qandaq qilimiz deginiŋiz nemisi? – däp sšz aldi hazidar Aliyäm. – U pulni biz alğinimizmu, kšrginimizmu yoq. Pulni kimgä bärgän bolsa, şuniŋdin almamdu?

– Undaq demäŋ, qizim, – dedi Şeriyazdan uluq-kiçik tinip. – Toğra, pulni silär almidiŋlar. Pulni alğan adäm hazir yoq, u duniyaliq bolup kätti. Amal qançä!.. Biraq, silär degän bir qerindaş. Һädiŋizgä qariğanda, Hudağa şükri, silärniŋ turmuşiŋlar helila yahşi. Azat bilän ikkiŋlarniŋ tirişçanliğidin oqätni yolğa selivaldiŋlar… Һädiŋiz Asiyäm bolsa tul hotun, uniŋ üstigä qizimu tul, ikki balisi bar. Qarap turup mana, qizi šysiz, koçida qaldi. Bir amalini qilip äşu qiziğa ikki haniliq bolsimu, bir šy elip bärsäk däymän?

– Dada, sizmu qiziq sšzläydekänsiz, – däp Aliyäm lap qilip yandi.—Pulni kimgä bärgän bolsa, şuniŋdin alsun! Bizniŋ uniŋ qiziğa šy elip beridiğan pulimizmu yoq. Uniŋ üstigä qizi koçida qalğini yoq, apisiniŋ yenida. Üç haniliq u šydä nemä qilidu bu? Bir ubdan turuvatidiğu?

–  «Män bilmäymän» degän gäpni qoy, –  däp sšzgä arilaşti Asiyäm.—Sän ubdan bilisän. Bu häqtä biz näççä qetim sšzläşkän. «Toğra oylapsän, hädä. Qiziŋniŋ šyini satqindä, yär šygä kšçüp beriŋlar. Özäŋniŋ šyini iҗarigä berip qoysaŋlar, yätmämdu silärgä?» – däp eytqanliriŋni untup qaldiŋmu? Män ham kalla saŋa, seniŋ balaŋğa işinip ketiptimän?..

– Eytqan bolsam eytqandimän. Nemä, män yaman gäp qiptimänmu? – dedi Aliyäm qapiğinimu açmay. – Pulni bärgän adämdin al! Män heçnärsä bärmäymän, saŋa beridiğan pulummu yoq!..

– Һay, qoyuŋlar, vaqiraşmaŋlar. Silär degän bir qerindaş, pulmu tepilidu, šymu tepilidu. Biraq, qerindaş tepilmaydu, – dedi Sirajdin eğir-besiqliq bilän. – Vaqiraş-җaqiraş bilän iş pütmäydu. Äŋ yahşisi, balimizniŋ qirqi näzirini štküzüvalayli, uniŋdin keyin bir gäp bolup qalar?

– Oylimay qoyuş, män bir tiyinmu bärmäymän. Sotqa berämsän, başqa yärgä berämsän, ihtiyar šzäŋdä. Munçä pul aldim, degän bir parçä qäğiziŋmu yoq qoluŋda. Rast, Dilşat meniŋ oğlum. Uniŋ nemä iş qilivatqinini män nädin biläy?. Ayrim turidu. Turuvatqan šyi hotuniniŋ namida… Bu häqtä ändi başqa gäp qilişma maŋa?! – däp Aliyäm işikni җalaqqidä yepip, sirtqa çiqip kätti…

Şu-şu boldidä, bu ikki qerindaş bir-biri bilän yat – beganä bolup ketişti.

«Ölükkä gšr, tirikkä šy tepilidu» deginidäk, Asiyämniŋ tul qizi Ayşigül koçida qalğini yoq. Anisiniŋ üç haniliq pätiridä ikki balisi bilän «šlmäsniŋ künidä» yaşavatidu. Bovay-momay ular bilän arilişidiyu, amma Aliyäm bilän ançä ämäs. «Ayda bir, jilda bir» bir-birini yoqlap turmisa, başqa vaqitta kari yoq, işi yoq. Bovay-momayniŋ «nemä yäp, nemä içivatqinini» Aliyäm bilmäydu. Är-hotun ikkilisi ätidin käç kirgiçä bazarda. Çät ällärdin «tovar» elip keliş üçün biri kätsä, biri kelip turidu. Vaqti yoq. Tovar toşuş, pul sanaş bilän štüvatqan künlär. Pul demäkçi, ularniŋ «sanduği» qançä tirişip-tirmişqini bilän pulğa heç tolmayvatidu? Qaçan tolidu, bälgüsiz!..

Şeriyazdan bilän Şerinbüviniŋ baliliriniŋ içidiki äŋ «miqtisi» – Şeripҗan! İşni «nšldin» başlap, şu däriҗigä yätti. Almutidiki «Pole çudes» däydiğan baylar mähällisidiki uniŋ ikki qävätlik kotedj šyi bilän šziniŋ qara räŋlik, ayaliniŋ aq räŋlik qimmät bahaliq djipi bu ailiniŋ qaysi däriҗigä yätkänligini kšrsitip turidu.

«Ärni är qilidiğanmu hotun, yär qilidiğanmu hotun» däp, nahayiti toğra eytqan ekän? Şeripҗanni bu däriҗigä yätküzgän – ayali Dilbär! Şeripҗan Dilbärgä qandaq šyländi, şu kündin başlap, ular iҗarigä çiqip kätti. Är-hotunniŋ dayim «Biz bay boluşimiz keräk!» däydiğini ämäliyatqa toğra käldi. Qeyinatisi bilän qeyinanisi berip turğan 3000 dollar bilän tiҗaritini başliğan ular bügünki kündä Almutidiki «tšrt bayniŋ» qatariğa qoşuldi.

Ularniŋ hazir çoŋ-kiçik «biznesliridin» başqa Hitay, Türkiya qatarliq ällär bilän tüzüşkän kilişim-şärt boyiçä birläşkän karhaniliri, zavodliri işläp turuptu. İş degän meŋivatqan, pul deginiŋ «İli däriyasiniŋ» süyidäk eqip kirivatqan!

Buniŋdin biraz jillar ilgiri är-hotun ikkisi mäslihätlişip, Uyğur nahiyäsidiki issiq su arşiŋidin yär setivaldi. Qaturup turup zamaniviy bena qurdi. Bügünki kündä u bena bay-bayväççilärniŋ däm alidiğan orniğa aylanğan. Җümä, şänbä, yäkşänbä künliri boş orun qalmaydu. Tävlügigä 10 miŋ täŋgidin juquri. «Ahçini ahça tapidu» demäkçi, mana saŋa ahça!.. Bu җayniŋ ğoҗayini — Dilbärniŋ siŋlisi. Eri bilän şu yärdä «oqitini» qilip jürüvatidu.

Bir qiziq yeri, Şeripҗan bu işlarniŋ   birigimu šz qerindaşlirini yaki uruq-tuqqanlirini arilaşturmaydu, arilaşturğanmu ämäs. «Pul degän yaman närsä, qerindaşlarni yat qilivetidu». Bu uniŋ hayatiy printsipi. Qerindaşliri bilän alliqaçan yat bolup ketişkän. Biraq, hotuniniŋ qerindaşliri, uruq-tuqqanliri bilän qançä iş bolsimu, beganä bolup ketişkän yeri yoq.

Şeripҗan bir ikki qetim mädäniy çarä-tädbirlärgä arilişip, azdu-tola ahça berip qoyuvedi, boldi, uni asmanğa kštirip mahtap-mädhiyiläşkä štti. Gezitlarda ğulaç-ğulaç «Mädäniyitimiz җankšyäri», «Häyir-sahavätlik insan», «Jigit bolsa, Şeripҗandäk bolsa!» degängä ohşaş särlävhilärdä maqalilar besilişqa başlidi. Şeripҗanniŋ abroyiğa abroy qoşuluvärdi.

«Amät teşi» šrigä qarap domulavatqinida, heçkimniŋ oyiğa kirip-çiqmaydiğan palakät yüz bärdi. Şeripҗan «insul't» aldi. Qattiq türi. Bir näççä kün hoşsiz yatti. Keyin asta-asta šzigä kelişkä başlidi. Şuniŋ šzidimu oŋ täripi işlimäydu. Sšzini aran-aran uqturidu…

«Yamanniŋ oti yaman» demäkçi, birnäççä qetim ağriqhaniğa yoqlap kälgän Şeriyazdan bilän Şerinbüvi oğliniŋ bu halini kšrüp, içidin kšyüp, kül boldi…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ