Näpsigä beriliş – adimiylik çoqqisidin päskä seriliş

0
512 ret oqıldı

«Sahabilar bir qetimliq җihadtin qaytip kelip, Muhämmät äläyhissalamdin soraptu:

– Ya, Rasulilla, biz җihadtin ğälibä bilän qayttuq. Ändi nemä qilimiz?

– Silär kiçik җihadni ahirilaşturdiŋlar, – däptu Päyğämbirimiz, –  buniŋdin keyin çoŋ җihad — näpsiŋlar bilän җihad qilidiğan bolusilär».  (Bir diniy kitaptin).İ

Bilinip turuptiki, näpsi bilän җihad qiliş (män maqalämniŋ davamida  «җihad», – däp alimän) düşmän bilän küräş qiliştin asan ämäs ekän. Sävävi, düşmän bilän küräş qiliş – kiçik küräş qiliş bolsa, näpsi bilän küräş qiliş – çoŋ küräş bolup hesaplinidekän. Şu çağda çoŋ küräş qilmiğiçä yeŋişkä bolmaydiğan, quralliq düşmändinmu küçlük bolğan «näpsi» degän nemä?

Meniŋçä, näpsi degän, addiy häm umumyüzlük qilip eytqanda, šz kümüçigä çoğ tartiş, šzigä payda – näp beridiğanla bolsa, halaldin kälgänmu, haramdin kälgänmu, u täräplirini sürüştürmäy, härqandaq jükni ğoliğa artiş. Barğançä egizlitip, šzigä mänpiyät yätküzidiğan qaşa-temini, zadila qilmasliq başqilarniŋ ğemini…

Rast, hindstanliq filosof Oşunniŋ eytişiçä, duniyada šz paydisini oylimaydiğan, šziniŋ şähsiy hahişi boyiçä iş-härikät qilmaydiğan adäm yoq. «Һätta kiçik bala çeğida, – däydu u, – bir ilanğa duç kälsä, šzini uniŋdin qaçuridu. Undaq qilmisa, uniŋğa šzini çaqturğan bolidu». Şuniŋ bilän u on güliniŋ biri eçilmay solidu. Biraq, hämmä närsiniŋ çeki bolğandäk, näpsiniŋmu mšlçäri – miqdari bolidu. Uni šz mšlçäridin aşuruvätkänlärniŋ, nädin däysilär, ihtidari bolidu.

Bäzibir adämlär mänsivi šrläp, «yetimän» degän pällilirigä yätkänsiri, näpsi şunçilik yoğirip ketiduki, kšpçiliktin jiraqlap, artiğa daҗip ketidu. «Häliq üçün işläymän» degänliri šzi kütmigän yärlärdä qelip, šzi-šzini bärbat qilidiğan yarniŋ levigä yetidu. Zamandaşliri bilän bolğan munasivätliri barğançä inçikläp, ahirida bolğaçqa üzülgän, heçqaçan bolmaydu ularniŋ zehin kšzlirini torap turğan qara bulutlar aqarğan – süzülgän.

Mana moşularniŋ hämmisi rohniŋ sap bolmiğanliğidin bolidu. Çünki adämgä paydiliq närsilär äşu rohtin kälgäçkä, undaq rohqa egä bolmiğan adämniŋ bir adämgä šzini beğişlişi yoqqa çiqidu yaki aҗiz bolidu. Şuniŋ üçün etiqat suslişip, mäniviy birlik šz qimmitini yoqatqan yärdä, adämlärniŋ aŋlaydiğini — kšŋül ağriş bilän zärdä…

– Duniyada insan üçün äŋ yahşi närsä nemä? – däp soraptu bir küni Sokrat şagirtliridin.

– «Kamil äqil», däptu ularniŋ birinçisi. «Yahşi dost», däptu ikkinçisi. «Çarä-tädbir», däptu üçinçisi. Biraq Sokrat berilgän җavaplarniŋ heçqaysisiğa qanaätlänmäy turğanda, şagirtlarniŋ tšrtinçisi «pak qälb», – degän ekän. Şunda Sokrat: «Barikalla, toğra dediŋ, adämlärdä pak qälb bolsila, kamil äqilmu, yahşi dostmu, çarä-tädbirmu bolidu» degän ekän.

Demisimu siz šziŋizgä paydisi bolğan bilän başqilarğa ziyanliq närsilärni qolğa kältürüş yolida paypaqlap jürsiŋiz, – bu sizdä pak qälbniŋ yoq ekänligini kšrsitidu.

Äslidä näpsi degän hämmä adämdä bolidu. Biraq bäzi adämlär uniŋ rayiğa beqip, härikät qilişqa adätlinip qalğini üçün, näpsi avarigärçiliktä yaşaydiğan bolup qalidu. Şuniŋ bilän näpsini tutup eliş yoliğa ämäs, šzini başqilardin jiraqlaşturidiğan yolğa salidu. «Çäklängän mevini» yäp, җännättin qoğlandi bolğan Adäm atimiz bilän Һava animizdäk näççän jillar särsanliqta jürüşkä mäҗbur bolidu.

Aŋlimaqqa «näpsi» degän yemäk-içmäkkä qaritilğandäk, yemäk-içmäkni šz içigä alidiğandäk bilinidu. Şuŋa, «näpsi» degändä äŋ aldi bilän kšz aldimizğa yemäk-içmäk kelidu. Kim bolmisun  «näpsigä berildi» degänni yäp-içişkä berildi däp, «näpsini tutalmidi» degänni türlük nazu-nemätlär bilän tolğan dästihan eçilğiçä ularğa eğiz tegişkä aldirap kätti däp çüşinidu. Biraq «näpsi» degän şunçilik kšp närsilärni šz içigä aliduki, män ularniŋ içidiki bir qançisinila atap štmäkçimän:

İİ

Birinçi, oğriliq qilişmu, parihorluqmu, mänsäp-hoquqidin paydilinip birär täşkilat, җämiyät yaki hškümätniŋ bankisidiki pulidin, qozğalmas mülükliridin paydilinişmu, dšlät bayliqlirini talan-tarajğa selişmu, bäzibir riqabätçilirini kšzdin yoqitiş üçün ularni šltürüşkä tapşurma beriş yaki uniŋğa ohşaş tapşuruqlarni orunlaşqa ohşaş işlar bilän şuğullinişmu…

İkkinçi, soda-setiq, eliş-beriş işlirida quvluq, heligärlik qilişmu, ärzänni qimmätkä, җa, malni «җiŋ-yaramliq» däp setişmu, tarazidin soquş bilän qaytarma ahçidin tutup qelişmu, umumän, җazanihorluq arqiliq bay boluşqa tirişişmu…

Üçinçi, birär ğäräz-mähsät bilän bir kişigä, kollektivqa yaki bir mähälligä, jutqa häyrihahliq qilişmu näpsigä berilgänlik bolidu.

Qazaqstan šz mustäqilligini alğan däsläpki jilliri hškümitimizniŋ sodiğa qilğan käŋçiligi tüpäyli işliri alğa besip, ahça tapqan bäzibir bayväççilär šzi šsüp çoŋ bolğan, šzi bilän ubdan munasivät qilip kälgän jutlarğa meçit saldurğan. Saldurğanda, şu meçitni selip berişniŋ bädiligä uni bovisi yaki dadisiniŋ namida atilidiğan qilivalğan. Ändi oylap kšrsäk, meçit degän kšrüngänniŋ nami bilän atalsa boluveridiğan dukan, aşhana yaki kafe-restoran bolmay, musulmanlarniŋ Allağa ibadät qilidiğan mubaräk җayi tursa, uni birär adämniŋ namida atilişi heçqandaq äqilgä siğmaydu. Mäntiqigimu toğra kälmäydu. Şuniŋ üçünki, meçit «hudaniŋ šyi» degändä «u hudağa tävä» degän mänani bildürsä, uniŋ bir şähsniŋ namida atilişimu, ohşaşla  «u meçit äşu adämgä, uniŋ ävlatliriğa qaraşliq» degänni bildüridu. Şundaq ekän, u äşu bova, äşu dadiniŋ Huda bilän qilğan şirkätçiligi bolup qalmamdu? «Qur°an Kärimdä» Alla taala nurğunliğan gunalarni mähpirät qilsimu, šzi bilän şirkätçilik qilğanlarni käçürmäydiğanliğini hesapqa alidiğan bolsaq, meçit selip berip, uni šziniŋ bovisi yaki dadisiniŋ nami bilän ataş, u sovapliq ämäs, gunaliq iş bolup hesaplinidu.

Bizniŋ kšpçiligimiz aq kšŋül, uniŋ üstigä, yoşuruşniŋ haҗiti yoqqi, diniy saviyämiz yetärlik bolmiğaçqa, undaq sahtipäzlärgä rähmät däp, härbir namizimizda undaqlarniŋ işliriniŋ ilgiri besişi, teniniŋ salamät bolup, ailisidä hatirҗämlikniŋ hšküm sürüşi üçün dua qilip kelivatimiz. Mana moşundaq işlirimizniŋ šzi birsiniŋ näpsi-hahişi boyiçä iş qilişini torumaq tügül, uniŋ tehimu ulğiyişiğa yol qoyğanliğimiz. Äysa Päyğämbirimizniŋ «oŋ qoluŋ bärgänni, sol qoluŋ bilmisun» deginini hesapqa alsaq, undaqlar šzliriniŋ sahavätkä kiridiğan işliriniŋ hälqi-alämgä aşkarä boluşini, şu arqiliq kšpçilik aldida hšrmät-alqişqa bšlinişni halaydu.

Tšrtinçi, şähvanä häväskä huştarliqmu «pulluq boldum, yolluq boldum», däp on, jigirmä hätta ottuz jil bir yastuqqa baş qoyup kälgän, baliliriniŋ sšyümlük anisi bolğan ayalidin çenip, uniŋ şu jillar җäriyanida otidin kirip, süyidin çiqip kälgänligini inavätkä almay, uniŋ raziliğisiz yaş bir ayalğa, šziniŋ balisi qatarliq qizğa šylinişmu näpsigä berilgänlik bolup hesaplinidu.

Bäşinçi, minnät qilişmu, bir kişigä azdu-tola yardäm qilip qoyup, uni uniŋ šzigä, kšrüngän yärdä däp jürüşmu, näpsigä berilgänlik. Şuniŋ üçünki, bir kişiniŋ başqilarğa qilğan yardimini minnät qilip jürüşniŋ astida šzini märt täbiätlik adäm qilip kšrsitiş, dost-düşmänliri aldida abroy qazinişqa ohşaş muddialar yatqan bolidu.

Eğiz bilän qulaq bir närsini yeyiş yaki birär sšz, avazni aŋlaş üçün apiridä bolğandäk, adämlärmu bir-birigä yardäm qiliş, mšrti kälgändä, bir-biriniŋ haҗitidin çiqişi üçün duniyağa kälgän.

Qandaq ata-ana bolsun, baliliriğa «Birsigä yahşiliq qilsaŋ, uni untup kät. Bir kişi saŋa yahşiliq qilğan bolsa, uni härgiz untuma» däp tärbiyä beridu. Şuniŋ üçün bir kişi yänä bir kişiniŋ rapavitigä yoluqsa, uni härgiz untumaydu. Şu kişigä yoluqqan yaki munasivät qilğan çağlirida uniŋğa hissiyati, huş muamililiri bilän uqturuşqa tirişidu. Ändi uniŋ şundaq ipadilirigä razi bolmay, uni kšrüngän yärdä, kšrüngän kişiniŋ aldida yamanlisa, minnät qilsa, näpsigä berilişniŋ äŋ jirkiniçlik türigä yatidu. Şuniŋ üçün bizniŋ danişmän hälqimiz undaqlarğa «Yahşiliq qildiŋ, hop qildiŋ. Uni minnät qildiŋ, yoq qildiŋ» degän, yänä undaqlarniŋ minnät qilişidin jirkängän hälqimiz seniŋ u yahşiliğiŋni almisam boptekän degän mänada  «Minnätlik eşiŋdin qarnimniŋ eçi yahşi edi» degän.

«Qaraŋ, bulbul işik tüviŋizdiki qizilgülgä kelip sayridi. Şuniŋ bilän zehniŋizni açti. Biraq u sizdin heçnärsä täläp qilmay ketip qaldi. Qaraŋ, äşu gül bahar kelişi bilän eçildi, dimiğiŋizğa huş puraqlirini çaçti. Va lekin uma sizniŋ šzi toğrisidiki mädhiyiliriŋizni aŋlimay jürüp ğazaŋliq dävrigä yätti». Biz bolsaq, mäyli bulbul bilän qizilgülni dorimisaqmu, nemişkä šz animizdin ülgä almaymiz. Mäsilän, animiz bizni toqquz ay, toqquz kün qosiğida kštirip, duniyağa äkälginini az kšrgändäk, bir keçidiki uyqisini tšrtkä bšlüp kälsimu, bizgä birär qetim minnät qildimu? Qaçan bolsun aldiğa yoluqqan tosqunlarni yeŋip turğan, bizni bolsa bağriğa besip – teŋip turğan.

İİİ

Näpsigä berilgän adämlär, birinçidin, tamagär kelidu. Ändi tamagärlikniŋ mähsiti uniŋdin birär päyda-näpkä egä boluş üçün bolğaçqa, uniŋ tegi-täktidä qazzapliq bilän aldamçiliqtin ibarät qapqan yatqan bolidu. Uniŋdin hämmä kšŋülsizliklär šz ornini tapqan bolidu. Çünki tamagärlik şu kişiniŋ aҗizliğini, uniŋ küç-qudritiniŋ uyultaş halitidin ugulup qumğa aylinip kätkänligini uqturidu. Yänä uni şu halğa kältürgän başqa kişi bolmay, uniŋ šzi, tamagärligi – näpsigä berilgänligi bolidu. Undaq adäm hä degändä ançä-munçä paydiğa erişkini bilän ahirida šzimu bilmigän halda käç küzdä qalğan güldäk solidu. İkkinçidin, näpsigä berilgän adäm mahtançaq, şšhrätpäräs kelidu. U šzi mahtançaq, şšhrätpäräs bolğaçqa, šzigä payda yätküzüşi mümkin bolğan adämlärni mahtaydu, ularğa hoşamät qilidu, şuniŋ bilän şšhrät tepişni kšzläydu. Üçinçidin, näpsigä berilgän adäm aç kšz, qanaätsiz bolidu.

Tšrtinçi, näpsigä berilgän adäm häsäthor kelidu. Ändi häsäthorluq häsät qilğuçiğa yahşiliq beğişlimaydu. Çünki häsät degän äŋ yeqin adämliriniŋ qazanğan utuqliri, qolğa kältürgän ğälibä yaki şan-şšhrätliridin qozğilidiğan azap bolğaçqa, mundaq adäm yetişälmäy jürgän närsilirigä käsipdaşliriniŋ erişkänligini kšrginidä, qoyariğa yär tapalmay šzini, nädä bolsun qilip jüridu häsät bilän täminlängän sšzini.

Bu, demäk, häsät qilğuçi kişi niyitiniŋ pak ämäsliginidin içidä toŋğuz qatiraydiğanliğidin dalalät beridu. Şuniŋ üçün bir adämniŋ utuqliriğa zoqliniş şu kişiniŋ uluğvarliğini bildürsä, hissiyat täräptin sağlam ekänligini dälillisä, häsät qiliş uniŋ tälvilik bilän tärsaliğiniŋ çekidin aşqanliğini bildüridu.

Bäşinçi, näpsigä berilgän adämdä har-nomus, viҗdan degän närsilär bolmaydu. Undaqlar millätniŋ türküm eŋi bilän içki uyuşuş küçidin hävärsiz bolidu. Şuniŋ üçün mundaqlarniŋ kšpi milliy ğururdin ayrilğan adämlär boliduki, mšrti kälgändä šzidin, šz millitidin tanidiğan bolidu. Ändi šzigä, näpsigä beriliştäk haram oyliriniŋ royapqa çiqişiğa mümkinçilik tuğdurup bärgän adämlärniŋ «yahşiliği» toğriliq sšzläp-sšzläp harmaydu.

***

Һazir biz millätlär üçün äŋ tšvän pällä –  «etnologiyalik millät» degän basquçta turuptimiz. Qiziq yeri, kšpimiz bolmiğanliğimiz üçün äqil-zeräk, moşu basquçqa yätkinimiz üçün pähirlinip jürüvatsaq keräk. Çünki bu bari-yoqi bizniŋ millätlik şärt-şaraitimizniŋ qarimaqqa tolğanliğini, milliy tilimiz, yeziğimiz, tarihimiz, fol'klor bayliğimiz, şundaqla toy-tškün, šlüm-jitimğa ohşaş işlarda qollinidiğan adätlirimizniŋ šzigä hasliqqa egä ekänligini bildürgini bilän türküm eŋimizniŋ tehi milliy hämdämlikkä erişmigänligini kšrsitidu.

Şuniŋ üçün hazirqi kündä bizgä näpsimizni başquruvatqan şäytanniŋ arqisidin berişni taşlişimizğa,  «etnologiyalik millättin» «iҗtimaiy millät» basquçiğa kštirilişimiz üçün toğra kelidu yeŋi bir iş başlişimizğa. Undaq bolmiğan täğdirdä näpsigä berilivatqinimiz, bolidu adimiylik çoqqisidin päskä serilivatqinimiz.

Abliz ҺEZİM. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ