Uyğur vä Käşmir muqamliridiki ohşaşliqlar

0
537 ret oqıldı

Käşmirniŋ (Һindstan) Sofiyami muqami bilän on ikki muqamniŋ muzıka ritmi, ahaŋdarliği, garmoniyasi häm mistikiliq mäzmuni җähättin ohşaşliği duniya alimlirini qiziqturmaqta. Җümlidin mäzkür mäsilä London (Angliya) universiteti Şäriqşunasliq vä Afrika ilmiy-tätqiqat institutiniŋ tätqiqatçisi, professor Reyçel Harris hanimniŋ diqqitinimu šzigä җälip qilğan. U bu häqqidä İtaliyaniŋ Venetsiya şähiridä «Ottura Aziyadiki muzıka, sän°ät vä rohaniyät» mavzusida štkän häliqara ilmiy-muhakimä jiğinda doklad oqudi.

Meniŋ uyğur on ikki muqamini orunlap, uniŋ üstidä tätqiqat elip berivatqinimğa uzun jil boldi, — däydu Harris hanim muhbirlarğa bärgän sšhbitidä. — Һä, Käşmir muqamiğa qiziqişim Siringarda uyuşturulğan muzıka tätqiqatçiliriniŋ baş qoşuşida päyda boldi. Şuniŋdin beri u meni bearam qilip kelivatidu.

İngliz aliminiŋ pikriçä, här ikki muqam bir-biridin päriqlänsimu, muzıkisida, bolupmu bäzi çalğu äsvaplirida zor ohşaşliq bar. Mäsilän, käşmir­lik­lärniŋ «saz» degän äsvavi dolan ğeҗiginiŋ näq šzi. Һätta şäkli, tarliri, pädilirigiçä ohşap ketidu. Sofiyana muqamini aŋlisiŋiz, bizniŋ on ikki muqamniŋ mäşrivi bilän 2-dastani yadiŋizğa kelidu.

Tätqiqatçiniŋ qari­şi­çä, juqurida qäyt qilinğan muqamlarniŋ ritm җähättiki ortaqliği ularniŋ sopiliq än°ä­nisigä munasivätlik. Yä­ni uyğur muqamlirida aşiqliq tuyğuliri bay­qalsa, käşmirliklär sama, hapizliq häm sanalarni sofizm ahaŋiğa selip eytidu. Moşuniŋğa qarap buniŋdin yüzligän jillar ilgiri sopilar Käşmir bilän Şärqiy Türkstan arisida qatnap, bir-biriniŋ sopiliq adätlirini qobul qilğan boluşi mümkin däp tähmin qilişqa bolidu. Çünki sopiliq än°nisi bilän muqam än°änisi šzara yeqin munasivätkä egä.

Bultu oktyabr' eyida İtaliya mädäniyätlärara selişturma muzıka tätqiqat instituti, Venetsiya Safoskari universitetiniŋ pälsäpä vä mädäniy miraslar bšlümi vä London universiteti yenidiki Şäriqşunasliq vä Afrika ilmiy-tätqiqat instituti hämkarliqta uyuşturğan «Ottura Aziyadiki muzıka, sän°ät vä rohaniyät» mavzusidiki änҗumanğa London uyğur ansambliniŋ hulini salğuçi qerindişimiz Äziz Äysa äpändim iştrak qildi. U šz nutqida Käşmirniŋ XVİ äsirdä Säidiyä dšlitigä qaraş­liq bir mämuriy rayon bolğanliğini, şuŋlaşqimu uniŋğa uyğur muqamliriniŋ täsir qilğanliğini, Säi­diyä padişasi Abdure­şithanniŋ mäzlumi mä­likä Amannisahan uyğur muqamlirini rätligändä, ordiğa käşmirlik sazän­dilärni çaqirip, pikir alğanliğini tarihiy faktlar asasida bayan qilidu.

www.rfa.org

Bälüşüş

Javap qalduruŋ