Һayat degändä…

0
845 ret oqıldı

 (Һekayä)

Tünniŋ qara pärdisi çäk-çekidin sšküldi. Upuqta taŋ bälgüsi bilindi. Däsläp yüksäk tağlar çoqqiliri, mäğrur teräklär kšründi. Ziminda appaq süzüklük qoyuqlişişi bilän җay-җaylarda eniqliq, җanliniş sezildi. Kün çiqiş täräptin eçilğan derizidin balqip kirip, nur šyniŋ buluŋ-puşqaqliriğiçä tariğan nur tal-tal çaçliri yastuq yüzigä yeyilğan Mehrigülniŋmu җamaliğa kelip qondi. Ägimä qara qaş, aqpişma täbässüm qetip qalğan lävlär bilän yarişimliq zinaq egisi bu yoruqluqni ğidiqlaş bildimu yaki qäräli şundaqmediki, äytävir, oyğinip kätti. Qoyuq, uzun kirpikliri sayisidiki qariqattäk kšzlirini lipilditip bir päs yattidä, ätrapni küzätti. Bildiki, eriniŋ oŋ biligi boyniniŋ astida qaptu. Ändilätin säkkiz ayniŋ üzini kšrüvatqan boviği sol täräptiki bšşüktä paŋşiŋ uhlavetiptu.

Mehrigül yotqandin qandaq suğirilip çiqqan bolsa, şu hildiki ehtiyatçanliq bilän kiyindi. Has hanisiğa kirip juyunup, tarandi. Tegi navat räŋ güllük kšyniginiŋ üstidin yarişimliq jeletkisini kiydi. Eyip, çiŋqilip turğan kšksiniŋ üstidin siypiğaç ariliqtiki boşluqqa štti. Neriqi šydä uhlavatqan qeyinanisi bilän qizi Aidämgä bilindürmäy, hoyliğa çiqti. Peşayvanğa qarimu-qarişi qurulğan yazliq çayhaniniŋ arqisidin kštirilgän suvadan, teräklärniŋ mäyin çayqilişi, bağdiki gülzarliqta sayrişivatqan bulbullarniŋ avazidin, peşayvan qiriğa yštkälgän qaça güllärniŋ dimaqni yarğidäk puraqliridin hšzürlinip, päskä çüşti. Oçaq beşi täräptiki ikki çaqliq harvuni kšrdi. Aidäm ahşam şu harvu bilän suğa berip, quruq qaytqan edi. Şu çağda apisiğa «Tuŋni harvudin ayrimidim. Sähär oyğitivetiŋ, mäktäpkä barğiçä alämniŋ süyini toşuvetimän», degän. Mehrigül şu harvuni sšriginiçä koçiğa çiqti. Aliqinini kšzigä sayä qilip tšvän qarivedi, koçiniŋ dohmuşidiki kolonkiniŋ ätrapida heç kim kšrünmidi.

—   Hudayim buyrisa, — ketivetip şivirlidi Mehrigül. — Ätä çoŋ dadamlar kelidu…

  Çoŋ dadisini esiğa elivedi, äzayi-bädinini qandaqtu-bir seğiniş illitip štkändäk bilindi. Baliliq vä šsmürlük jilliridiki arzuluq künliri hiyalidin štti.

    Mehrigül başlanğuç mäktäptä oquvatqan jilliri räsim sizişqa qiziqip qalğan edi. Kšzgä çeliqqan närsilärniŋ şäklini häyäl qilmay qäğäzgä çüşirişkä aldiratti. Şunimu eytmay bolmayduki, sizğan räsimlär närsilärniŋ äynän şäkli bolup qelişini yaqturmatti. Ularda qandaqtu-bir šzgiçilik, mäna boluşini halatti. Biraq bu mähsätkä yetiş üçün neminidu bilişi, neminidu üginişniŋ lazimliği kšŋlidin štsä, šziçila oyğa çšmüp, sultiyip qalatti.

Qiz mana şundaq künlärniŋ biridä märkiziy gezittin ataqliq rässam Bäkräm Kamal toğriliq yezilğan maqalini oqup qaldi. Maqalidin šzini oylandurup jürgän kšp soallarğa җavap tepipla qalmay, rässamniŋ moşu jutluq ekänligidinmu bäk hursän bolup kätkän edi.

Maqalida yezilişiçä, Bäkräm Kamal räsim sizişqa qiziqip qalğan jilliri, huddi Mehrigüldäk kšp närsilärgä intilğan ekän. Bir alahidiligi, turmuşni berilip üginiptu. Oquluşi lazim bolğan kitaplarni qäyärdin bolmisun tepip oquptu. Mäşhur rässamlarniŋ hayati, iҗadiy paaliyätlirini bilişkä intiliptu. Җumhuriyättä tonulğan barçä rässamlar bilän tonuşuptu. Ahir-aqivät Taşkäntkä berip, rässamlarni täyyarlaydiğan aliy oquş orniğa çüşüptu. Ägär Mehrigüldimu şu hildiki imkaniyätlär bolğan bolsedi. Biraq mutäässip dadisi «Räsim degän u alämgä barğanda, kişidin җan talişidiğan närsä. Bu işiŋni taşlimisaŋ, barmaqliriŋni ikki taşniŋ arisiğa elip, miҗip taşlaymän», däp yär täpti.

Şu, şu boldi, qizniŋ yoli kesildi. Lekin täsviriy sän°ätkä bolğan ehtirami solmidi. Bäkräm Kamalni pat-patla äsläydu. U toğriliq yezilğan maqalä bilän uniŋğa qoşup elan qilinğan «Nazugum» namliq räsimini kšz aldiğa kältüridu. Räsimdä Nazugum çaçliri çugulğan, kiyimliri җul-җul, qolliri käynigä matap bağlanğan halda täsvirlängän edi. U şu kšrünüştä qarşisida çäkçäräp turğan hingaq çiş, gazir kšz, sšrün telätlärgä şundaq bir ğäzäp-näprät bilän qariğan ediki, äyni vaqitta Mehrigül bir päs Nazugum obriziğa kirip, uniŋ tilidin «Sänlärni Hudayim nemişkimu yaratqan bolğedi. Sänlär bolmiğan bolsaŋlar, bizmu bähtiyar yaşiğan bolattuq», däp şivirlavätkinini säzmäy qalğan edi. Rässamğa bolğan hšrmätmu yaki «Nazugum» degän räsimdiki balqip turğan mäna-muddiamu, äytävir, qiz keyinki künlärdä, bu rässamniŋ gezit vä jurnallarda elan qilinğan çoŋ-kiçik räsimliridin al'bom yasavaldi. Uniŋdin rässam toğriliq yezilğan çoŋ-kiçik maqalilar, räsimliri qoyulğan kšrgäzmilär, tamaşibinniŋ häm ayrim ataqliq rässamlarniŋ pikirliri orun alğan edi. Mehrigül şu al'bomni varaqlap-varaqlap ahiri bir künlärgä kelip, sahibҗamal qiz bolup yetildi. U yaq äyni vaqtidiki kšrünüşliri bilän jigitlär arisida sšz yätmäs periştä süpitidä täriplänsä, çoŋlar arisida «Hudayim, bizgimu Mehrigüldäk kelin äta qilsaŋ», degän arzuğa aylandi. Һätta ularniŋ arisidiki bäzi mänsäpdar, puldar kişilär «Duniyarimniŋ hämmisi kätsä kätsun, şu qizni kelin qilmaydiğan bolsam, etimni yštkävetimän», däp mäydisigä urğanlarmu çiqti.

Lekin insan häl qilğuçi ämäs, bälki hayatniŋ kšzgä kšrünmäs bir zärrisidur. U murat-mähsitigä äqil-idrigi, küç-ğäyritigä sšyünüp yätmäk bolsimu, bäzidä dağda qelişlirimu mümkin. Alayluq, Mehrigülni talişiş taza ävҗigä çiqqan bir päyttä, bu mäligä ayiğini bala çağlirida zähmiländürüp, «aqsaq», «toku» läqämliri siŋip qalğan  20 yaşlar çamisidiki Munajdin isimliq oğli bar Baharäm isimliq bir tul ayal kšçüp kälgän edi. Ular däsläp mälidä boluvatqan gäp-sšzlärgä pärva qilmidi. Amma «yahşini kšrüş päriz» degän gäp barğu. Şuniŋğa ämäl qildi, ätimalim, Baharäm bir küni: «Tohtiğina, mahtiğan qizi zadi qandaqkin?!» degän oy bilän Mehrigülniŋ yolini paylidi. Ahiri ular robiro käldi. Qiz bazardin kelivatqan çeği, aldidin çiqqan Baharämgä egilip salam bärdi. «Va äläyküm ässalam, anam qizim», — deginiçä, eğizini eçipla qaldi Baharäm. — Nemä degän çirayliq qiz. Peşanisiniŋ illiqliğini qarimamdiğan. Yärniŋ җenini ağritivätmäy degändäk, sipayä maŋidekäna, külüpla turidekän. Hudayim yaman kšz, yaman sšzlärdin asriğay, ilahim!».

Mundaq halät Munajdinniŋmu beşidin štti. Şuniŋğiçä «Bir qoşuq su bilän ğurttidä jutuvätkili bolidiğan» talay qizlarni kšrgän jigit Mehrigülni kšrgän kündin başlap tünlärni bedar štküzüşkä başlidi. Qizni qayta kšrüp qalarmän, degän niyättä ularniŋ hoylisini künigä näççä rät ägiydiğan boluvaldi. Bir qarap qalsa, häҗäp ämäs, däp arqisidin ägişip barmiğan yärliri qalmidi. Ahiri kšŋlidikiniŋ barini aqqa çüşirip, hätni hoşnisiniŋ kiçik qizi arqiliq Mehrigülgä sunuvätti.

Gäp şuniŋ bilän tügimidi. Hät egisigä tapşuruluvatqan çağda, biräsiniŋ kšzigä çüşüp qaldimu yaki Munajdinğa hät sunuş mäslihitini bärgän kişiniŋ eğizidin çiqip kättimu, äytävir, bar gäp ätisila mäligä yeyildi. Tetiqsiz şaŋhoçilarniŋ baziri käldi. Munajdinniŋ aqsaq ayiği bilän qizğa sunğan hetidiki bäzi sšzlärni, apisiniŋ pärişan hatirä halätlirini ohşatmiğan nemilär qalmidi. Munajdinni tutuvelip: «Һäy, toku! Bu mälidä hšsni-җamali Yüsüp äläyhissalamdin qelişmaydiğan, äqil-zakaviti bilän җahanni pir aylanduruşqa qudriti yetidiğan bizdäk jigitlär turğanda, saŋa nemä qoyuptu», degüçilärmu çiqti. Lekin bu hildiki urunuşlarniŋ hämmisi bekar kätti. Bir qançä künlärdin beri Munajdinlarniŋ därvazisi aldiğa kälgändä, qädämlirini astilitidiğan, yoli kälgändä, içkirigä kšz taşlaydiğan bolup qalğan Mehrigül bir küni Munajdinni yoldila tutuvaldi. Däsläp hal-ähval soraşti, keyin äsli mähsitigä kšçti:

— Silärniŋ rässam Bäkräm Kamal aka bilän qandaq bağlinişiŋlar bar?

—  U kişi meniŋ çoŋ dadamğu, — җanlinip kätti Munajdin. — Meniŋ dadamniŋ akisi bolidu. Çoŋ dadam yaş vaqtida oquş üçün Taşkäntkä ketip, şu yaqliq bolup qaptekän. Dadam hayat vaqtida bir-birini pat-patla izdişättekän. Dadam vapat bolğandin keyin, bu hildiki izdäşlär säl suslişip qaldi.

 — Mänmu şundaq oylivedim, — dedi Mehrigül säl süküt qilip, keyin qoşup qoydi. — Bizniŋ mäligä kšçüp kälginiŋlarğa helä bolup qaldi. Şundin beri çoŋ dadiŋizniŋ birär qetim kälginini aŋlimiduq.

— Çoŋ dadam iҗatkar kişi, — çüşändürüşkä aldiridi Munajdin. — Һär hil mämlikätlärdä bolidiğan jiğinlarğa qatnişidu. Kšrgäzmilärni uyuşturidu. Yaş rässamlar bilän uçrişişlarni štküzidekän. İş qilip vaqti ziq. Şuniŋğa qarimay, hät yezip, halimizni sorap turidu. Buniŋdin üç ayçä ilgiri pensiyagä çiqiş munasiviti bilän  uyuşturğan  täntänisigä çaqirivedi, apamniŋ orniğa män berip käldim …

Mana şu uçrişiştin keyin ular yänä talay qetim üzmu-üz käldi. Bu uçrişişlarda Mehrigül Munajdindin Bäkräm Kamal toğriliq kšp närsilärni sorap bilivaldi. Arida boluvatqan soal-җavaplar şu qädär sämimiy vä täbiiy  ediki, šzlirini tutuş, mänaliq beqiş, ima-işarät, oyun-külkilärniŋ hämmisi ahiriğa berip, ularni bir-biridin ayrilalmaydiğan häqiqiy aşuq-mäşuqlar däriҗisigä yätküzdi. Bu yeŋiliq  ata-ana, qom-qerindaş, yaru-buradärlärni çäksiz hursän qilivätkän bolsa, qan jutup jürgän kšrälmäslärniŋ ğäzivini hässiläp aşurdi. Ular bu җäriyanda  Mehrigülgä bir qançä qetim doq-popuzilar qiliştin yanmidi. Munajdinniŋ aldini torap, eğiziğa kälgänni eytti. Ahiri, bir qançisi birikip urup, çala šlük halitidä koçiğa taşlap kätti. Lekin bu räzilliklärdin Mehrigülmu, Munajdinmu çšçimidi. Yolini qilip, šyliniş toyini štküzüşmäkçi boluşti. Bu hävärmu räqiplärgä berip yätti.

— Dat! — däp vaqiravätti Rähim degän biri. — Bu därtlärgä meniŋ çidiğuçiliğim yoq. Qäyärdä bolmisun, başqa kelidiğini bir šlüm. Bu mälidä yä män turimän, yä heliqi toku turidu.

U ğilaptin piçiğini çiqarğanda, topniŋ içidin neri-perisini oyliğuçiliği bar Ğappa degän biri hämmini šzigä qaratti:

— Ağinilär, — dedi u šzini besiq tutup. — Һämmimiz ärkäk. Һämmimizniŋ näpsi bar. Munajdinniŋmu näpsi bar. Şuniŋ pärqigä yätmäy, çidimasliqniŋ hämmisini qilduq. Buniŋ bilän iş oŋlanmidi. Aŋlisam, Mehrigül: «Munajdin şähirimizgä tonulğan ustiğa aylandi. Birär juquri däriҗidiki mäktäplärdä oqalmiğan bolsimu radio, televizor, muzlatqu, kir juyuş maşinilirini җšndäşni šzlügidin ügändi», däp mahtap jürüptu. Һäqiqätni alğanda, Munajdin rastinla җigärlik jigitkän. Bizniŋ kšrsätkän räsvaçiliqlirimiznimu kštärdi. Demäk, ular bir-birini yahşi kšridu. Yahşi kšrüşkänlärniŋ arisiğa tiqiliş insaptin ämäs. Yaman oyumizdin yanayli. Ular bolsimu, murat-mähsitigä yätsun…

   Ularniŋ degini boldi. Kšp štmäy, Munajdin bilän Mehrigülniŋ toyi boldi. Toyniŋ üstidä Bäkräm Kamalniŋ šzi turdi. Mehrigül bu kişini toy bäzmisidä taza eniq kšrdi. Appaq çaçliri gäjgisigä çüşkän, çäktürüp yasatqan saqal burutliri hšsnini açqan, hämmigä mulayim, hšrmät bilän qaraşqa adätlängän bu adäm ätisi kelinni salamğa äkirginidä, kšŋlidiki äŋ yahşi tiläk-arzulirini izhar qilip, dua bärdi.

 Mehrigül hiyalidin štküzgän vaqiälärdin mämnun boldi, ätimalim, šziçila külümsiridi:

— Hudayim buyrisa, çoŋ dadamni ätä yänä kšrimän…

U yaq yänä nemilärnidu demäkçi boluvedi, kimdu kelip biligidin tutti:

— Nemilärni dävatisiz, apa! Öziŋizçila bir nemilärni däp kättiŋizğu.

 Mehrigül qarşisida boy tartip qalğan sumbatliq qizi Aidämni kšrdi. Qiz qoyuq çaçlirini türmiläp, äränçä kiyingän halda külümsiräp turatti.

— Özämçä sšzläp kätkinim, — qiziniŋ kšzlirigä baqti ana. — Hudayim buyrisa, ätä rässam boviŋiz kelidu.

— Uniğu bilimän. Lekin meni nemä üçün sähär oyğitivätmidiŋiz. Qarisam, su elinidiğan qaçilarniŋ hämmisi suğa toluptu. Ändi män nemä qilay?

— Siz šylärni qaytidin bir tazilap çiqiŋ. Keyin qalğan-qatqan kirlärni juyuvetiŋ. Män bolsam, nan yeqivalay…

***

Şundaq qilip, zariqip kütkän künniŋmu teŋi atti. Һämmä orunliridin sähär turdi, hoyla-aramğa su sepilip, süpürüldi. Baraŋniŋ astidiki büglük, hanilarğa çirayliq, qelin kšrpilär selindi. Җozilarğa tizilğan nazu-nemätlär iştihani açidu. Peşayvanğa esilğan kanaydin qulaqqa yeqimliq nahşa-sazlar yaŋrimaqta. Holum-hoşnilar, därvaziniŋ aldidin štüp ketip barğan kişilär bügün bu ailidä šzgiçä bir hoşalliqniŋ boluvatqanliğini pämlidi.

Saat ikkilärgä yeqin qorağa sur räŋ «Mersedes» yenik  avtomaşinisi kirip käldi. Huddi toyğa җabdunğandäk çirayliq kiyinişkän ailä äzaliri mehmanlarniŋ aldiğa çiqti. Maşininiŋ işigi eçilip, däsläp Bäkräm Kamal, keyin ayali İparäm bilän oğli Zäpärlär çiqip käldi. Baharäm mehmanlar bilän quçaqlişip degidäk kšrüşti. Uçisiğa çirayliq aq kšynäk kiyip, beşiğa yarişimliq yağliq taŋğan Mehrigül äŋ ahirida Bäkräm Kamalniŋ aldiğa kelip egildi:

— Ässalamu äläyküm, hšrmätlik çoŋ dada, huş käpsilär…

— Bu kim boldi? — avazi җanan çininiŋ avazidäk zil yaŋriğan җugandin kšzini üzälmäy qaldi rässam. — Pah-pah, nemä degän çirayliq, nemä degän zilva, hay qizim, hatalaşmisam, siz bizniŋ Munajdinniŋ…

Mehrigül hšppidä qizirip, tästiq mänasini bildürdi. Bäkräm Kamal taqät qilalmidi. Kelinni därhal aldiğa çaqirip, kšksini mäydisigä yeqivaldi:

— Barikalla, qizim, barikalla. Vaqit nemä degän jügrük. Һämmä iş, huddi tünügün štkändäkla bilinidu. Pah, pah…

Mehmanlar aldi-käyni bolup içkirilidi. Munajdin mehmanlar orunlişip, hal-ähval sorişip bolğandin keyin, atalğan yoğan qoşqarniŋ beşini aldi. Һäyäl qilmay, holum-hoşnilar «Mehmanlar ubdan käptimu?», «Һarmay-çarçimay degändäk?» deyişip, kirişkä başlidi. Ularniŋ arisida Bäkräm Kamal bilän billä šskän, jiraq-yeqindin kälgän mehmanlar, nahiyäniŋ ataqliq nahşiçi-sazändilirimu bar edi.

Hulläs, şu keçisi bu šydin tünniŋ alla mähäligiçä näğmä-nava üzülmidi. Һämmä hoşal. Lekin ularniŋ içidä Mehrigülniŋ hoşalliği başqiçä edi. U yaq buniŋdin bir yerim ay ilgiri Munajdin: «Sän qandaq qaraysän, çoŋ dadam kšp ämgäk qilip, harğan adäm. Һazir däm elişqa çiqti. Haliğan yerigä baralaydu. Pärzänt qatari šyimizgä çaqirip, bir qançä kün hizmitini qilsaq, qandaq bolar?» däp soriğanda, «Җenimğina dadisi, şundaqmu soal bolamdu. Ahiri siz bilän män dadimizniŋ hizmitini qilalmiduq. Çoŋ dadam degän dadimizniŋ bir tuqqan akisi, hälqimizniŋ iptiharliq pärzändi. Şundaq kişini šyimizniŋ tšridä oltarğuzup, hizmitini qilsaq, bizdä arman qalattimu?!» däp qinqiniğa siğmay qalğan edi.

Mehrigül bu sšzlärni çin dilidin eytqan ekän. Çoŋ dadiliri kälgän künidin başlap jügräp jürüp hizmitini qildi. Aldidin toğra štmidi. Qelin kšrpilärdä oltarğuzdi. Arqisiğa qoş-qoş yastuqlarni qoydi. Ahşamliri has tikilgän orun-yotqanlarda yatquzdi. Ätigän-ahşamliri җoziniŋ üstini yumşaq nan-toğaçlar, süt-qaymaq, gšşlük qilip qorulğan här hil säylär, bağdin yeŋila üzüp kelingän şerin mevilär, türlük-tümän nazu-nemätlärdin ayrimidi. Güllük yoğan apqurlarğa quyulğan  qaymaqliq ätkän çaylirini sunup turdi. Qolini kšksidin çüşärmidi. «Eliŋlar, beqiŋlar», degän sšzlär eğizidin tškülüp turdi.

Bäkräm Kamal bu hildiki iltipatlardin iç-içidin hursän edi. Kelinniŋ gšzäl kšrünüşliri, yeqimliq avazi, җaraŋliq külkisi, şärmu-haya bilän nazinin beqişliridin sšyünätti. Һär qetim kšzi kšzigä çüşkinidä, nemilärnidu degüsi kelätti. Banä-säväplär bilän tuğulup qalidiğan sšhbätlärni üzgisi kälmätti. Sšzdin sšz çiqirip, yenidin ayriğusi kälmätti. Şuŋlaşqa jiraq-yeqindin çayğa çaqirğanlarniŋ šylirigä billä elip ketidu. Keyinki künlärdä ariliqtiki ilgärki tartinişlar, hetiqaşlar qisqiraşqa başlidi. Ularniŋ ornini šz kšrüş, içäkişişlär egilidi. Ändi Bäkräm Kamal kelinini başqilarniŋ aldidimu mahtap, ärkilitişlärdin çšçimäydu. Yoli kälginidä u yär, bu yeridin tutuş, siypaş, hätta peşanisidin, mäŋzidin sšyüvelişlardinmu heliqmaydiğan boldi.

Mehrigül çoŋ dadisiniŋ bu munasivätliridin bäzidä šzini äpsiz sezidu. Kšŋlidin här hil qorqunuçluq oylarmu štkän. Lekin ularniŋ heç qaysisiğa ärik bärmidi. «U kişi hämmä qädirlävatqan insan, äŋ muhimi, yoldişimniŋ çoŋ dadisi. Män şundaq uluq zatniŋ aldida kelinlik salahitim bilän yaşavatimän. Ähvalğa qariğanda, çoŋ dadam meniŋdin razi. Şuŋlaşqa šz qizi süpitidä äzizlävatidu. Nemä degän kiçik peyil, sämimiy adäm», deyiş bilän çäkländi.

***

Aridin on bäş kün štti degändä, neriqi mälidiki Patäm isimliq mehmanlar çüşlük tamaqqa çaqirdi. «Män bügün aptapqa çiqmay. Qan besimim šrligändäk turidu», dedi Bäkräm Kamal. Munajdinni qaysidu-bir şirkätniŋ adämliri buzulup qalğan komp'yuterini җšndäşkä elip kätti. Aidäm bolsa, ätigändila mäktivigä kätkän. Mehrigül apisiğa: «Män çoŋ dadamğa qarimisam bolmas. Uniŋdin šzäŋlar berip tügitip kelärsilär», degän gäpni qildi.

Hulläs, şu küni Bäkräm Kamal derizigä qelin pärdilär tartilğan salqin šydä bir-ikki saatçä däm aldi. Çiŋqi çüş päytidä bağniŋ arqisida eqivatqan eriqniŋ süyigä ayiğini çilap heliğiçä oltardi. Päyti kälgän bir mäzgildä Mehrigülgä: «Maŋa derizigä yeqin bir җayğa orun qilip beriŋ. Kitap oqumaqçimän», dedi. Mehrigül uniŋ deginini ämälgä aşuruş üçün içkärki šygä qarap meŋivedi, Bäkräm Kamal u yaqni soŋdaşti. Ular mehmanhaniniŋ bosuğisida robiro käldi. Bäkräm Kamal kelininiŋ çiqip ketişigä yol qoymidi. Qoltuqlap degidäk raslanğan orunğa yeqin bir җayğa oltarğuzdi. Özi yumşaq kšrpilärniŋ üstidä bädäşqan qurup oltarğaç sšz başlidi:

— Kšrüp turupsizki, şunçä käŋ hoyla-җayda ikkimiz oŋçä qalduq, — dedi u muhim bir mäsilini häl qilişqa intilğan kšrünüştä. — Meniŋçä, bu asanliq bilän qolğa kelidiğan pursät ämäs. Män uni silärniŋ šygä kälgän kündin başlap zariqip kütüp kelivatimän. Sävävi şuniŋdiki, siz şu kündin beri šziŋizni untup, uçup jürüp bizniŋ hizmitimizni qilivatisiz. Uniŋdin çin mänadiki hšrmät, muhäbbät bayqilip turidu. Bu işlardin çoŋ apiŋiz ikkilänniŋ beşi kškkä yätti. — Bäkräm Kamal bu sšzlärni qilivatqanda, Mehrigülni yär astidin küzitip kšrdi. Oşuqçä hovup säzmigändin keyin başmaltiğini pükti. — Bu deyilidiğan birinçi gäp bolsa, ikkinçisi şuniŋdin ibarätki, män šzämniŋ halal ämgigim vä äҗayip istedatim bilän abroy-ataq tapqan adämmän. Şan-şšhritim qançä juquri bolsa, kişilik hayatta tapqan bayliğim, җismaniy qudritim şunçilik mustähkäm. Misal kältüridiğan bolsam, Taşkäntniŋ näq märkizidä meniŋ üç turuşluq šyüm bolğan. Uniŋ birsidä šzimiz yaşap kälgän, ikkinçisini oğlum Zäpärniŋ ilkigä yazdurup qoydum. Üçinçisidä meni ränҗitkän, šziniŋ gepini rastqa çiqirişqa ügängän ahmaq qizim Raziyä oltirivatidu. U män yaman kšridiğan, iş-oqitiniŋ tayini yoq, bir kämbäğäl, äzäl-äbättin säraliq bir nemigä tegivelip, şu šydä yaşavatidu. Meniŋçä, u äşu šyni šziniŋ däp oylisa keräk. Çšşürini ham sanimisun, biz, çoŋ apiŋiz bilän kelişip, şu šyni silärniŋ namiŋlarğa yazduruvetişni kšŋlimizgä püktuq. Halisaŋlar, Taşkäntkä kšçüp berip yaşaŋlar. Halisaŋlar, bizgä ohşaş Almutiğa tegişivelişiŋlarğimu bolidu. Bu sšzüm sizgä maqul kälsä, män bu yärdin qaytip berip, Taşkäntkä qarap uçimän. Räsmiyätlärni štäş üçün biriŋlar meniŋ bilän billä boluşiŋlar keräk. Biraq Munajdinniŋ işi kšp ohşaydu. Bälki siz baridiğansiz?.. Mäslihätlişip iş kšrimiz. Hoş, meniŋ bu täklivimgä qandaq qaraysiz?

Mehrigül kütülmigän bu soaldin däsläp gaŋgiriğandäk boldi. Şundimu šzigä hasliq bilän til qatti:

— Çoŋ dada, — dedi väzminlik bilän, — meniŋçä, bizgä tolimu çoŋ iltipat kšrsätmäkçi boluvatisiz. Buniŋ üçün päqät rähmät deyiştin šzgä çarimiz yoq. Amma eytmay bolmaydiğan gäp, bu mäslihät aldi bilän, ailiniŋ çoŋi, yäni oğliŋiz Munajdin bilän boluşi keräkti. Şundimu u kişiniŋ bu täklipkä qoşuluşi ämir mähäl. Çünki apam qerip qaldi. Pat-pat ağrip qalidu. Uniŋ üstigä hazir turuvatqan hoyla-җayimizni bu halätkä kältürüş üçün kšp җapalarni tartti. Uniŋda uruq-aymaqlirimizğiçä qiynalmay yaşaymiz, däydu. Bu häq gäp. Rastinla meniŋ җavavim lazim bolidiğan bolsa, qerindişim Raziyäm aҗiz bala. Qiz bala nemila qilmisun, ata-anisiğa işänçä qilidu. Toğriraği, qiz üçün ata šrülmäs tiräk. Sizgä şunçilik işänçä bağliğan qerindişimniŋ boyni qisilip qalmisun. Aŋlişimğa qariğanda, yoldişi kšp oquğan jigitkän. Amma hazirçä amiti kälmäyvetiptu. Hudayim buyrisa, ularmu yolini tepip ketär. Sävir qiliŋ. Käçürisiz, män aldiŋizda hšrmätsizlik qilip, kšpiräk sšzläp qoydum.

Mehrigül gilämniŋ üstini siypiğaç, üzini yärgä qaratti. Bayatin uniŋdin kšzini üzmäy oltarğan çoŋ dadisiniŋ zoqi käldi, ätimalim, tumşuqlirini sozup, kelininiŋ peşanisidin sšyüvaldi:

— Män sizniŋ şundaq җavap berişiŋizni bilgän. Moşu җavapliriŋizniŋ šzidin äqillik ekänligiŋizni biliveliş täs ämäs. Häyir, bu mäsilä boyiçä keyiniräk yänä bir gäplişärmiz. Ändi üçinçi bir gäp, — üçinçi barmiğini pükti Bäkräm Kamal. — Män bu yärgä kelip, yeŋi bir iҗadiy işqa ilhamlandim. Öygä barğinimdin keyin «Uyğur qizi» degän mavzuğa räsim sizmaqçimän. Uniŋda sizniŋ çirayliq qaraşliriŋiz, şerin täbässümiŋiz vä mänalarğa bay ima-işarätliriŋizdä millitimiz qizliriniŋ ippät-nomusi, šz novitidä, uyğurliğidin pähirliniş tuyğuliri җoş urup turidiğan bolidu. Biraq… — Bäkräm Kamal sšziniŋ şu yerigä kälgändä nemişkidu oŋaysizlanğan halätkä çüşüp, qalğan sšzlirini täpsiliy eytişqa tirişqandäk boldi. — Biraq maŋa bir nemä yetişmäydu… — rässam sšzlirini yänä üzdi. U ändiki sükünatta kelinidin «Sizgä yetişmäyvatqan närsä nemä?» degän soalni kütkän.

Amma Mehrigül uniŋ nemini mähsät qilivatqinini pämlidimu yaki rastinla başqa nemilär toğriliq oyğa çšmdimu, äytävir, zuvan sürmidi. Bäkräm Kamalniŋ taqiti pütti. Ornidin säl silҗididä, kelininiŋ belidin elip, yastuqqa tartti. — Maŋa yetişmäyvatqan närsä — sizniŋ qaymaqtäk appaq teniŋizni anidin tuğma halitidä bir kšrüş edi, җenim…

Bayatin boluvatqan sšz-härikätlärniŋ mänasiğa yetälmäyvatqan Mehrigül mäŋzigä saqal-burutniŋ çaplaşqinini, kindiginiŋ tšvän täripigä qozuqtäk bir neminiŋ tirälginini bilip, ornidin qaŋqip kätti:

— Viyäy, monu adämniŋ sätligini…

U yaq ğal-ğal titirätti. Äzayi-bädinidä lap etip yanğan ğäzäp-näpritini kšzlirigä җämläp, şundaq bir säskiniş bilän qaridiki, ahir-aqivät sšzläşkä madari yätmigändäk, ün selip jiğliğan peti šzini hoyliğa atti.

***

Taŋ atti. Ätigänlik çayğa mehmanlar bilän Baharäm, Munajdin hazir boldi. Lekin җoza kündikidäk raslanmiğan edi. «Eliŋlar, beqiŋlar» däp turidiğan Mehrigül kšrünmidi. Munajdinniŋ eytişiğa qariğanda, ağrip keçiçä azaplinip çiqiptu. Ätisi «Apamlarniŋ šyigä berip keläy», däp ketip qaldi. Şu kätkiniçä ikki kün kälmidi. Ähvalniŋ bu däriҗidä җiddiy tüs eliş säväpliri Bäkräm Kamalğa ayan. Şuniŋ üçün ayalini kšndirip, üçinçi küni Almutiğa qarap yolğa çiqti. Mehrigül ular yolğa çiqqanliğidin hävär tapqan künniŋ ätisi šyigä qaytip käldi. Bu çağda u tamdäk tatarğan, qol-ayaqliridin mağdir kätkän, җüdäŋ qiyapättä edi. Һämmä häyran. Nemä bolğanliğini soraşti. «Һeç yerim ağrimaydu, päqät yalğuz qalğum kelidu», degändin başqa җavap bolmidi.

Därväqä, u yaqniŋ yalğuz qalğusi kelätti. Qäyärgila qarimisun, çoŋ dadisiniŋ eçiqiğan kšzlirini kšrgändäk bolidu. Eytqan sšzliri quliğiniŋ tüvidä җaraŋlaydu. Şundaq çağlarda baş elip, däşti çšllärgä çiqip kätküsi, avaziniŋ bariçä vaqirap jiğliğusi kelidu.

Şu teriqä aridin bir aydäk vaqit štti. Bir küni Almutidin Munajdinniŋ namiğa Bäkräm Kamalniŋ alämdin štkänligi toğriliq telegramma käldi. «Vay, bu nemä täğdir?» däp dat saldi Baharäm. «Ändi çoŋ dadisiz qaldimmu?» däp içidin jiğlidi Munajdin. Ular şu künila taksi yallap, Almutiğa qarap yolğa çiqti. Därvaziniŋ aldida boviğini quçaqlap qalğan Mehrigülniŋ kšŋlidin «Eh, çoŋ dada, män äzizligän petiçä kätkän bolsiŋiz, mänmu ular bilän däpin märasimiğa qatnişiş üçün maŋmasmedim», degän oylar šttidä, därvazini asta yepip šygä kirip kätti.

Ana-bala märhumniŋ җäsidi yärdin kštirilmäy turup, mänzilgä yätti. Munajdin ätisi çoŋ dadisiniŋ üç näzirini štküzüp, yeziğa qaytti. Baharäm bolsa, märhumniŋ qirqiğa oltirip qaldi. İparäm qirqi näziri štkändin keyin Baharämni yštkigüçilär qatarida bu yeziğa käldi. Yänä şu çağda epini kältürüp, Mehrigülni baqqa elip çiqtidä, asta şivirlidi:

— Qizim, — dedi u yaq. — Sizgä eytidiğan  bir gäp bar. U nemä gäp desiŋiz, çoŋ dadiŋiz bu yärdin qaytqan kündin başlap, sizniŋ namiŋizni pat-patla tilğa elip jürdi. «Mehrigül» däydudä, heliğiçä ün-tünsiz oltirip ketidu. Nemişkä şundaq qilidiğinini täkrar-täkrar soraymiz. Lekin beşini yärdin kštärmäydu, eğizinimu açmaydu, — İparäm şu sšzdin keyin ätrapqa ehtiyat bilän qarididä, kelinigä tehimu yeqiniraq oltardi, — җan täslim qilidiğan küni bolsa, — içigä çoŋqur tinğaç sšzini davam qildi. — Tam täräpkä qarap uzaq yatti. Һäyran bolidiğan yeri, bir kündin beri sšzdin qalğan adäm tuyuqsizla «Mehrigül, qizim. Män sizniŋ aldiŋizda qara üz boldumğu. Meni käçürälärsizmu» dedidä, käçtä berip җan täslim qildi. Bu zadi qandaq gäp? — Mehrigülniŋ mürisidin tutup šzigä qaratti İparäm. — İkki aläm män sizdin razi bolup ketäy, moşu mäsilä toğrisida bilginiŋizni sšzläp bärsiŋiz.

Mehrigül kütülmigän bir hatirҗämlik bilän çoŋ apisiğa qaridi:

— Bälkim, aŋliğan boluşiŋiz keräk, män bala çağlirimda räsim sizişqa bäk hirismän bolğan. Yättinçi sinipqa kšçkän jilim «Kakkuk sayriğan teräk» degän bir räsim sizivedim, hämmä yaratti. Şu çağlarda çoŋ dadamniŋ şšhriti alämgä tariğan. U kişiniŋ moşu şähärdin ekänligini bilginimdin keyin şu räsimniŋ çoŋaytilğan kšrünüşini ävättim. Helä vaqitqiçä җavap bolmidi. Aridin yerim jildäk vaqit štkändä, şu räsim «Saadät» jurnalida elan qilinip qaldi. Toğra, bir az šzgärtilgän. Yäni män teräkniŋ tšvän täripigä soqma tamliq kona šyniŋ şäklini sizğan. Jurnaldiki räsimdä jiraq bir yärdin tonuri kšrünüp turidiğan hoyliniŋ kšrünüşi berilgän. Hulläs, bu räsim «Bahar näpäsi» däp atilip, çoŋ dadamniŋ namida elan qilinip kätti. Män bir qançä zaman bir ündä, bir tündä bolup jürdüm. Häyir, u vaqitmu štüp kätti. Untupmu ketivedim. Biraq biyil kälginiŋlarda bu gäp tosattin qozğilip qaldi. Toğrisi, šygä qaytişiŋlarğa yeqin çoŋ dadam meniŋ heliqi jilliri sizğan räsimlirimni kšrüp oltirip, «Kakkuk sayriğan teräkniŋ» äsli nushisini kšrüp qaldi. Peşanisigä birni urup: «Bu räsimni sizğan siz ekänsizdä!» däp häyran boldi. Män külüp qoydum. Çoŋ dadam: «Vay, män šläy, qizim, män bu räsimni jurnalğa sunğanda, sizni aziraq tonuşturup, yahşi tiläklärni bildürgän edim. Biraq tährirat hadimliriniŋ bepärvaliği tüpäyli meniŋ namimda besilip kätti. Män sizniŋ aldiŋizda qara üz boldum. Meni toğra çüşiniŋ, qizim, meniŋda zadila äyip yoq», degän gäplär bilän kšzigä yaş aldi. Qisqisi, çoŋ apa, «Qara üz boldum», degän gäp mana şundaq säväp bilän eytilğan.

— Bu gäpni sizdin başqa yänä kim bilidu.

— Üçinçi kişi bolup siz bilivatisiz.

— Vay, җenimğina qizim, — Mehrigülniŋ mürisidin tutup šzigä qaratti İparäm. — İlla-billa bu gäplär içimdä çirip kätsun. Һäqiqätänmu «Qara üz» bolğidäk iş boptekän. Vay şärmändä…

Mehrigül miyiğida külüp qoydi. Äslini alğanda, bu külkä täsadipi toqulğan hekayiniŋ küçidinmu yaki bolmisa saddä dil çoŋ apisiniŋ birdin işinip, izhar qilivatqan aҗizanä yalvuruşidin tuğulğanmu, buni bilgidäk ätrapta heç kim yoq edi.

Yähiya TAYİRİY.

 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ