«Atu paҗiäsi». Yeŋişär vaqiäsi

0
879 ret oqıldı

«Atu paҗiäsi» häqqidiki hekayilärni kiçigimizdin aŋlap šskäçkä, qulaqlarğa siŋişip kätti. Dadammu, apammu Yeŋişär yezisida tuğulup šskän ekän. Şularniŋ eytip berişiçä, atu bolğan jilliri Yeŋişär bolusluq çoŋ märkäz bolup, uniŋ tärkivigä 14 mälä kirgän. Birnäççä meçitimu bolğan ekän. Keyiniräk şu meçitlarniŋ biriniŋ orniğa Yeŋişärdä yaşiğan Pirmähämmät Kuzievniŋ ävladi haşamätlik meçit salduridu. Uniŋ yenida çoŋ mädrisä bolup, däsläpki käspiy uyğur kompozitori Quddus Ğoҗamiyarovniŋ dadisi Ğoҗamiyar ahun ohşaş eğizida ilimi bar ustazlar muddärislik qilidu. Dadam Buzurhan ğoҗa Ğoҗamiyar ahundäk uluq ustazniŋ şagirti bolğanliğini pähirliniş bilän tilğa alatti. Mälidä rus sinipimu bolğan ekän. Şu zamanniŋ kšzqarişi boyiçä, musulmanlar üçün «rusçä bilim eliş guna» degän çüşinik bolğaçqa, äräp, pars tillirini mukämmäl bilgän ustaz yoşurun türdä rusçä savatini eçivaptu.

«Atu paҗiäsi» yüz bärgändä, dadam 20 yaştiki jigit ekän. Paҗiäniŋ yüz berişidin 15 — 20 kün burun Almuta şähiridin qandaqtu-bir ämäldarlar kelip, Җamhan bolusniŋ šyiniŋ işigi aldida ahalini jiğiptu. Natiqlar yeŋi hškümätniŋ qurulidiğanliğini, yär – dehanlarğa, zavod-fabrikilar işçilarğa bšlüp berilidiğanliğini täkitlişip, turğunlarniŋ aq yaki qizil äskärlärni quvätläşni tallavelişi häqqidä muraҗiät qilip, bir häptidin keyin kelidiğanliğini eytip ketiptu.

Häliq tarqimastin rusçä savat eliş sinipiniŋ muällimi otturiğa çiqip: «Biz savatsiz, kim beşimizni siypisa, biz şu täräp. Säyasät bilän karimiz yoq däŋlar» däptu. Җamhan bolus turup: «Uruŋlar, buni! Biz aq padişani yaqlaymiz. Qizillar qazinimizni, oçiğimizni bir qilip, dinimizdin çekindüridu. Silär heçqandaq ändişä qilmaŋlar. Qoluŋlarda bar pul, altun vä kümüçni maŋa jiğip beriŋlar. Män Hitayğa berip, äskär äkilip, qizillarni bu yärdin qoğlap çiqip, silärgä bähitlik hayat qurup berimän» däptu. Nadan häliq uniŋğa işinip qaptu. Һeligär bolus vädini uyup berip, jutniŋ bar bayliğini ğunҗunğa qaçilap, quyruğini hada qilğan ekän.

Häliqniŋ pikrini aŋliğili kälgänlärgä yeŋişärliklär «Qizillarni yaqlimaymiz» däp җavap beriptu. İkki kündin keyinzä, mäligä miltiq, qiliç bilän qurallanğan härbiylär kelip, šymu-šy bağaq tarqitiptu. Uniŋda barliq turğunlarniŋ yeza sirtiğa jiğilişi u yärdä çoŋ jiğin bolidiğanliği, hä uniŋğa kälmigänlär eğir җazalinidiğanliği häqqidä yezilğan ekän.

Bälgülängän küni jiğilğan häliqni tšrt-tšrttin tizip, yeza çetidiki «Üçün» degän yärgä elip beriptu. Balilar bilän ayallarni ärlärdin ayrip, yeziğa qayturuvetiptu. Ularniŋ aldi yeziğa yetä-yätmäyla, aldin-ala ornitilğan üç pulemettin qalğan miŋğa yeqin ärgä qarita oq yağdurulidu. Beguna җanlarniŋ qeni eriq bolup eqiptu. Qanhumar җallatlar buniŋğa razi bolmay, yeziniŋ härbir šyini aqturup, yänä 30däk är kişini tšvändiki äski tamğa äkilip šltürgän ekän.

Yänä bir vaqiä yadimdin kätmäydu. Uzun jillar burun işim çiqip, mälä çetigä berip qaldim. Älvättä, «atu paҗiäsi» yüz bärgändä uniŋ guvaçisi bolğanlar alliqiçan çoŋ bolup kätti, nurğunliri baqiliqmu boldi. Yaşlar bu yärlärdä äşundaq dähşätlik vaqiälärniŋ yüz bärgänligini bilivärmäydu. İş qilip, meniŋdin biraz jiraq yärdä bir dehan jigit bul'dozer bilän yär haydavetiptu. Bir vaqitta bul'dozer güҗigidin bir närsä domilap, biraz yärgä uçup bardi. Barliğimiz diqqitimizni därru şu yaqqa ağdurduq. Qarisaq, adämniŋ baş süyigi ekän. Dadamniŋ sšzläp bärgän hekayiliri yadimğa käldi. Çişliriniŋ barliği beҗirim tügäl. Yaş šlgän adämniŋ beşi ekänligi gumansiz. Apamniŋ Abdulätip isimliq akisiniŋ moşu yärdä etilğanliğini aŋliğanmän. Momam rämiti oğliniŋ ismini aŋlisa, kšzigä liqqidä yaş elip, bozlap jiğlap ketätti. Savatsiz yeza hälqini, yänä kelip bir millätkä mänsüp bolğan miŋliğan puhrani sotsiz, soraqsiz qätil qilğidäk qandaq qilmişlarni qiliveduqkin? Nemişkä bu balayu-apät meniŋ beçarä hälqimniŋ beşiğa çüşti? Bu şu vaqittiki säyasiy tüzümniŋ vähşiyanä ğalҗirliğimu, adälätsizligimu? Buniŋ ätrapida soallar nurğun. Hälqimizniŋ tarihida šçmäs qara dağ bolup qalğan «atu paҗiäsiniŋ» yüz bärginiçä  yüz jilğa yeqin vaqit štsimu, häliq jürigidiki dağ heçqaçan yoqalmaydu, därt-häsrät untulmaydu.

Şeripҗan haҗim BUZURHAN ĞOҖA oğli.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ