Qanliq qiyan

0
552 ret oqıldı

İsmayilҗan İMİNOV/ Sadiq bilän Nadir ikkisi täŋtuş edi. Ular kiçigidin dost bolup, billä šsti. Sadiq boyi egiz, ğolluq, burni yoğan, amma kšzliridin mehrivanliği bilinip turidiğan, pakizä qirinip jüridiğan kişi. Keyinki on jil davamida u jut başqurup kälmäktä.

Çaqçaqliri štkür, häzilkäş, dutar çelip, İli nahşilirini eytişni yahşi kšridiğan u yaş çeğida «ottuz oğulniŋ güli bolğan» edi.

Nadir ikkisiniŋ müҗäz-hulqi bir-birigä tamamän ohşimatti. Ätimalim, ularniŋ dostlişişimu şuniŋdin bolsa keräk. İkkisi täŋtuş bolsimu, birär mäsililärni häl qilğanda kšpiräk Nadir başquratti. U kšŋli yumşaq dostiğa dayim ğämhorluq kšrsitip, qiyin väziyätlärdä yenida bolatti, muämmalirini häl qilişqa küç salatti. Päqät dehançiliq bilänla ämäs, şundaqla çarviçiliq bilänmu şuğullinidiğan Sadiq hätta ämgäksšygüç kiçikaqsuluqlarniŋ arisidimu işlämçanliği bilän alahidä päriqlinidiğan. Bolupmu u atlarğa bäk amraq edi. Kiçigidinla çäbdäs çavandaz bolup, esil näsillik atlarni kšrsä, çirayliq sšlitini saatlap tamaşä qiliştin heliqmatti. Bäzidä ularğa muraҗiät qilip, goya çüşinidiğandäk šziçila bir nemilärni däp ketätti. Mundaq päytlärdä uniŋ ğäliti qiliqlirini kšrgän dostini külkä qistatti.

Nadir qazi jut begigä Muraev rähbärligidiki qizil äskärlär otryadiniŋ  җazalaş härikätliri toğriliq täpsiliy eytip, šziniŋ havatirlinivatqanliğini yätküzdi. U Sadiqqa hämkarliqta qutuluş amallirini tepiş üçün yezidiki är kişilärni därhal šyigä jiğiş täklivini bärdi.

Җiddiy bir mäsilä boyiçä çaqirilivatqanliğini çüşängän ärkäklär kšp štmäy uniŋ hoylisiğa jiğildi.

– Biz šylirimizni taşlap, taqqa çiqip ketişimiz keräk. Ğulҗa yolini boylap kelivatqan qizil äskärlärniŋ otryadi uyğurlar yaşaydiğan yezilardiki barliq ärlärni šltürüp, šylärgä ot qoyup, ayal-qizlarni zorlimaqta. Ular kšp – tähminän altä yüzdin oşuq quralliq başkesärlär. Pulemetla ämäs, zämbiräklirimu bar ohşaydu, – jiğilğanlarğa muraҗiät qilip sšzlidi qazi.

– Muraevniŋ otryadi ätä Çoŋ Aqsuğa yetip kelidu. U yezida kšpçiligimizniŋ uruq-tuqqanliri, dostliri bar. Biz bolğusi bu qiyamät toğriliq Azat bilän Rähmitulliğa hävär yätküzduq. Rähmitulla bizniŋ agahlanduruşimizni quruq iğva, «qizillar» bizgä tägmäydu däp hesaplaydu… Muraevçilar Çoŋ Aqsudin bizniŋ yezimizğa birnäççä minuttila yetip kelidu. Şuniŋ üçün biz härqandaq minutta taqqa mškünüvelişqa täyyar turuşimiz keräk, – qät°iy pikir qildi Sadiq aqsaqal.

– Silärniŋ toğra ämäs, män Rähmi­tulla akiğa kšpiräk işinimän! «Qizillar» bizgä tägmäydu. Män yeqinda Rossiyadin käldim, bol'şeviklar addiy häliq täräpdari, ular kämbäğällärgä yardäm beridu, – däp vaqiridi laşmanda bolup kälgän ottuz yaşliq Tohtahun. – Biz ularni çay-tuzimiz bilän qarşi elişimiz keräk, – häqiqiy sämimiyät bilän qoşumçä qildi u.

Jiğilğanlar änsirişip, šzara sšhbätläşkili, mäslihätläşkili turdi. Arida sil kesili bilän ağrip, yeqindila Rossiyadin kälgänlärniŋ yänä biri – Tursun Mamutov ün qatti:

– Bol'şeviklarniŋ bizgä tägmäydiğan­liğiğa män kamil işinimän. Ularmu bizgä ohşiğan gadaylar. Һämmisigä nisbätän adalätpärvär, mehrivan vä häqiqätçan boluşni halaydu. Män qutluq šyümni taşlap heç yaqqa kätmäymän.

– Bähitkä qarşi, ämäliyatta undaq bolmayvatidu. Ätimalim, ularmu härhil bolsa keräk. Muraevçilar aldiğa çiqqanniŋ hämmisini çättin qirmaqta. Şuniŋ üçün hämmimiz taqqa yoşurunuşimiz keräk, – qattiq, eniq, işäşlik vä intayin eğir-besiqliq bilän gäp qildi Nadir qazi.

Jutdaşliriniŋ hämmisi qazini hšrmätlätti. Kiçikaqsuluqlar üçün u päqät räsmiy rähbärlärniŋ birila ämäs, bälki häqiqiy mänasida jut särkisi bolup hesaplinatti.

– Tohtahun, sän meniŋ oğlum bilän billä šstüŋ, laşmanliqtimu billä bolduŋlar. Ätä sähärdä Qadir ikkiŋlar Çoŋ Aqsuğa beriŋlar. Ägär bol'şeviklar hoşnilirimizğa tägmisä, biz qaytip çüşimiz. Biraq biz bügün, Muraevniŋ mähsitini eniq bilmäyvatqanda, qe­çişimiz haҗät. Balilirimiz bi­län aҗizlirimizni aman-esän elip qelişimiz lazim. Biz äyni ähvalniŋ qandaq bolidiğanliğini bilmäymiz, – qät°iy sšzlidi Nadir qazi.– Maqul, män sizniŋ pikriŋizgä qoşulimän, – hšrmät bilän җavap qayturdi Tohtahun.

– Därru lazimätliriŋlarni jiğişturup, malliriŋlarni taqqa haydaŋlar. Kün patqiçä biz yezidin çiqip ketişimiz keräk, – qoşumçä qildi Sadiq aqsaqal.

Jutdaşlarniŋ hämmisi Nadir bilän Sadiqniŋ eytqanliriğa ämäl qilip, yol täräddutini kšrdi.

***

Sidiq haҗimu Rähmitullini eytqan­liriğa kšndürälmidi. Rähmitulla uyğur yeziliridiki väyrançiliqlar toğriliq paraŋlarğa zadila işänmidi. Һaҗi ahiri solğun qiyapättä šz jutiğa qaytti.

Çoŋ Aqsudiki qiyamät

Taŋ sähärdä Rähmitulla oğli Rähmät­җanni yeziniŋ sirtidiki çoŋ yolğa payliğuçi süpitidä ävätti.

– Balam, qizil äskärlärniŋ qarisi kšrüngändä, maŋa hävärlä. Biz ularni munasip qarşi elişimiz keräk, – dedi oğliğa.

– Maqul, dada, – atisiğa hšrmät bil­dürgän halda җavap qayturğan Rähmätҗan Muraevniŋ otryadini kütüveliş üçün atlandi.

Rähmitulla jutdaşlirini jiğip, ularğa muraҗiät qildi:

– Biz, uyğurlar, mehmandost hä­liq. Jiraqtin qädäm täşrip qil­ğan härqandaq säyyahni meyizlik tamaqlirimiz bilän qarşi elişqa adätlängän. «Qizillarnimu» şundaq kütüvelişimiz keräk. Ular bizniŋ dostumiz, düşminimiz – «aqlar». Nadir qaziğa işänmäŋlar. Dostlirimizni issiq polu vä tonur nanlirimiz bilän qarşi alayli.

Һava rayi ğälitila sürlük edi. Һaman yamğur yağmaqta. Baharniŋ ahirqi eyi bolsimu, ätrap helila salqin. Şuniŋğa qarimay çoŋaqsuluqlar äsirlär davamida topliğan mol täҗribisini säpärvärlikkä kältürgän halda polu besip, tonurğa nan yeqişqa başlidi.

Päqät çüşkä yeqinla Rähmätҗan yeziğa hävär elip käldi.

– Dada, qizil äskärlärniŋ çoŋ otryadi yeziğa yeqinlişip qaldi, –däp vaqiridi u attin çüşmästinla.

Rähmitulla ağinä-šŋgiliri vä oğulliri bilän otryadni kütüvelişqa atlandi. Yezidin ançä uzap kätmästinla muraevçilarni kšrgän ular atliridin çüşti. Otryadniŋ aldida qara at mingän ularniŋ särdari aldirimay kelivatatti. Qizil äskärlär šzara vaqirap degidäk sšzlişip, külüşip kälmäktä. «Tähminän altäyüzdäk adämdin täşkil tapqan çoŋ otryad ekän. Bularniŋ hämmisini qandaqmu toydurarmiz?» – bearamliqqa selindi Rähmitulla.

Qizil äskärlär šzlirini kütüvatqan adämlärni kšrüp, tohtidi. Rähmitulla nan-tuz selinğan pätmusni kštirip turatti.

– Salamätmusilär?! Bizniŋ jutqa huş käpsilär!  Nan-tuzumizniŋ tämini tartiŋlar, – mäğruranä qiyapättä vaqirap sšzlidi aqsaqal.

– Rähmät, – kšzlirini çimçiqlitip җavap qayturdi Muraev, andin etidin çaqqan çüşüp, nandin bir buram üzüvaldidä, uni tuzğa paturup yedi vä pätmusni ad'yutantiğa uzatti.

Şu ariliqta Rähmitulla astirtin Muraevqa säp selip, qarap çiqti. «Ätimalim, qiriq yaştin aşmiğan bolsa keräk», däp oylidi sinçi aqsaqal.

Qizil äskärlärniŋ särdari ottura boyluq, oruğiraq, beşi ançä yoğan ämäs, qelin buruti yahşilap çekilgän, qulaqliri yoğan, kšzliri kiçik adäm ekän. Bir qarimaqqa kelişkändäk kšrüngini bilän, peşanisidin qandaqtu-bir soğaqçiliqniŋ alamiti sezilip turatti… Bu neminiŋ alamiti? Aqsaqal şuniŋğa җavap izdimäktä… Muraev uniŋ qaraşliriğa bärdaşliq berälmästin, kšzlirini qaçurdi.

– Egoruşka, bu yezidimu bizni nan-tuz bilän qarşi elivatidu, – täsadipi ayal kişiniŋ avazi aŋlandi.

Päqät şu çağdila Rähmitulla sär­darniŋ qeşida uniŋğa häm šzigä vä başqimu kütüvalğuçilarğa alahidä mäm­nuniyät bilän qarap kelivatqan mehir-şäpqät hämşirisiniŋ kiyimini kiyivalğan çirayliq yaş ayalni bayqidi.

– Һä-ä, demä, Natal'ya! Bu tarançilar şundaq mehmandostluği bilän päriqlinidekän, – külüp vä burutlirini tolğap җavap bärdi uniŋğa Egor. Bu sšzlärdin keyin barçä otryad paraq-paraq külüşti.

– Sän rusçä yahşi gäp qilidekänsän. Qäyärdin ügändiŋ? – soridi Muraev täŋsitmigän halda aqsaqalğa qarap.

– Yaş vaqtimda kazaklarniŋ stanitsisida yaşiğan edim. Rusçä sšzläşni şular ügätti. Meniŋ balilirimmu rusçä bilidu. Arqa säptiki җismaniy ämgäkkä җälip qilinğan ular Rossiyadin yeqinda käldi, – kšziniŋ qirida Muraevni nazarät qilğan halda җavap bärdi Rähmitulla.

– Aqsaqal, bizniŋ qosiğimizni toydurup, andin on tšrt yaştin juquri bolğan är kişilärniŋ hämmisini jiğip bärginä. Meniŋ ular bilän sšzläşküm kelidu, – heҗiyip gäp qildi Muraev.

– Maqul, – ğämkin җavap bärdi aqsaqal. – Biraq ular bilän nemä toğriliq sšzläşmäkçisiz? Ular yaş, heç qandaq täҗribisi yoq. Rastliğini eytqanda, ularniŋ kšpçiligi tehi bala, – qoşumçä qildi u.

– Mämlikättiki väziyät, duniyaniŋ hämmila yeridä kommunizm ornitiş üçün nemä qiliş keräkligi toğriliq eytip berimän, – täkäbburanä til qatti Muraev.

Rähmitulliniŋ kšŋli änsiräp, bearamliqqa selindi. Kšp närsilärni beşidin štküzüp, nurğunliğan adäm­lärni uçratqan uniŋ nemişkidu bu särdarğa işängüsi kälmidi. Äksiçä, hatirҗämligi buzulup, havatirlandi… U šz yezisida mundaq «qizillarni» kšrüşni halimiğan edi, amma ändi nemä qilişni bilmäyvatatti…

Muraevçilar täbiiti gšzäl yeziğa kirip käldi. İssiq taamniŋ meyizlik hidi dimaqlarni ğidiqlimaqta. Üsti-beşi pakizä ayallar, yamğur tehiçä yeğivatqanliqtin, ayvan astiğa dästihan yaymaqta… Һärhil çaqçaqlar bilän spirtliq içimliklärni içip, kšŋüldikidäk ğizalanğan muraevçilar Rähmitulla bilän uniŋ baliliri ärlärni jiğinğa çaqiriş mähsitidä pütkül yeziğa tarap kätti…

***

1878-jili, mart eyiniŋ soğ kün­liriniŋ biridä Peterburgta tuğul­ğan Egor Muraev ändila qiriq yaşqa tolğan edi. Uniŋ dadisimu härbiy ofitser, praporöik bolğan. Anisi bolsa, halliq ämäs polyak dvoryaniniŋ qizi edi. U yaqniŋ äsli katolik bolğan ata-anisi qizini bay bolmisimu, äŋ bolmiğanda šzliri ohşaş katolikqa turmuşqa berişni haliğan. Biraq bu armini royapqa çiqmiğandin keyin, birni ikkinçisigä ulap kün käçürüvatqan ular qizi bilän bolğan munasivätni birätola üzüvetidu.

Ata-Muraev istipağa çiqqandin keyin ayali bilän Peterburgqa kelip, kiçikkinä zäy pätirdä yaşaydu. Bir jildin keyin şu yärdä Egor tuğulidu. Eniq mutähässisligi bolmiğan sabiq ofitser paytähttä iş tapalmay qiynilidu. Uniŋ bu yärdä dostimu, tonuş-bilişlirimu yoq edi. Tuqqanliri bilänzä arilaşmatti. Ahiri, mähsätsiz vä qollap-quvätligüçisi bolmiğan kšpligän iradisiz adämlärgä ohşaş haraq bilän dostlişip, aqivättä šz җenini šzi yäp tügitidu. Ayaliniŋ salamätligimu Peterburgniŋ zäy klimiti bilän yoqsizçiliqni kštirälmäy, ahiri Şimaliy Pal'mirida istiqamät qilğuçi kšpligän adämlärniŋ hayatini qiyğan sil kesiligä duçar bolidu. Uniŋ üstigä, tutup-qoyğinini nazarät qiliştin qalğan kaj täläy ata-Muraev hämmä kelişmäsliklär üçün ayalini äyipläp, här küni degidäkla uni tayaqniŋ astiğa alatti. Bu qiliqliri üçün u oruq, ağriqçan ayalidin här qetimda käçürüm sorap, eçinsimu, kšp štmäyla yänä qaytidin «җugisini tätür kiyätti»… Ayaliniŋ Pravoslavie diniğa etiqat qilğuçiğa turmuşqa çiqqiniğa qarimay katoliklarğa has sadaqitini saqlap qalğanliği ular üçün äŋ qiyin mäsilä boldi. Är-ayal ikkisi šzara yalğuz oğlini qaysi çirko täläpliri asasida tärbiyiläşni talişip, pat-patla uruşup qalatti. Şu säväptin dinni intayin šç kšrüp kätkän Egor, aqivättä Alladin rähim kütmäydiğan dinsiz bolup šsti. Däsläpki vaqitlarda uniŋ gimnaziyadiki oquşi üçün häqni asasän anisi qiynalsimu, bay hoşniliriniŋ oqätlirini qilip, tšläp jürdi. Yeŋi jil keçisi haraqqa ğäriq bolğan dadisi soğdin toŋlap šlgändin keyin ularniŋ ähvali tehimu müşkülläşti. Bu çağda Egor hätta on yaşqimu tolmiğan edi. Şuŋlaşqa yoqsizçiliqtin qaŋğirap, sšrünlişip kätkän zäy pätirdä šlüm aldida yatqan nimҗan anisi ahirqi küçini jiğip, kiçikkinä Egoruşkiniŋ açliqtin šlüp ketişigä yol qoymasliq üçün ata-anisiğa nävrisini elip ketişni iltimas qilip, hät yazidu. Biraq bähitsiz qiziniŋ adaqqi iltimasiğa bola ämälgä eşişi mümkin bolğan mundaq sovapliq iş ata-anisi täripidin intayin qopal rät qilinidu. «Seniŋ harimiŋniŋ tomurida iştniŋ qeni bar, u bizgä ohşimaydu. Sän bolsaŋ, yoldin adaşqan. Şuniŋ üçün bizniŋ undaq qizimizmu, nävrimizmu yoq» däp yezilğan edi җavap hättä. Bu hätni oquvalğan Egoruşkiniŋ jürigi tehimu taş bolup qatidu. Kšp štmäy uniŋ anisimu kšz jumidu. Şu çağda bala Egor ağriq bilän açliqniŋ täsiridin işşip kätkän anisiniŋ oruq bädinini quçaqlap uzaq jiğliğan edi. Andin pravoslavie çirkosiniŋ popliriniŋ yardimi arqiliq apisi kämbäğällär qäbirstanliğiğa däpin qilindi… Şuniŋdin keyin Egor jitim balilar pansioniğa tähsim qilinip, gimnaziyadiki oquşini davamlaşturdi. Biraq uniŋ bilim elişqa nisbätän qiziqişi bolmidi. Uniŋ üstigä pansionatta şu yärdä yaşiğuçilarniŋ päqät šzlirigila ayan bolğan qattiq tärtip-intizam moҗut bolup, kiçik, aҗiz balilarni qiynaş bu yärdä adättiki iş edi. Därdiŋni eytidiğanğimu adäm yoq. Eytqan halättimu uniŋdin heç nätiҗä çiqmatti. Şu säväptin Egorniŋ adämlärgä nisbätän eçiniş, seziniş his-tuyğuliri šçüp, uniŋ ornini bepärvaliq, qatilliq egiläşkä başlidi. Yaş qälbtä päydin-päy šz beşiğa çüşkän eğirçiliqlar üçün šç eliş, hayatta yoqatqinini qayturuveliş istäkliri küçäydi.

Pat-patla ağrip qalidiğan Egor oruq häm paka edi. Gimnaziyaniŋ tšvänki siniplirida oqup jürgän çağlirida heçkim bilän arilaşmiğan uni sinipdaşliriniŋ kšpçiligi oçuqtin-oçuqla bozäk qilip jürdi. Şuniŋ täsiridin hämmisigä nisbätän šçmänligi içidä orğup-taşqan u šziniŋ bähitsiz eğir baliliği üçün pursät tapsila intiqam elişni armanlatti. Buniŋ üçün küçlük häm bilimlik adäm boluş keräkliginimu yahşi çüşinätti. Şuŋlaşqa juqarqi siniplarğa çiqqanda sport bilän şuğullinip, җismaniy җähättin tavlandi. Gimnaziyani tamamliğandin keyin Qazan universitetiniŋ himiya fakul'tetiğa oquşqa çüşti. Şu yärdä u šzigä ohşaş hayatta yoli bolmiğan, hämmisidin vä hämmä närsidin kšŋli qalğan säpdaşlarni tapidu, şundaqla eserlar partiyasigä äzaliqqa qobul qilinip, mäzkür partiyaniŋ Qazan şähiridiki yetäkçiliriniŋ birigä aylinidu. Şu җäriyanda birnäççä qetim terrorluq härikätlärgimu arilişidu. Äynä şundaq terrorluq härikätlär vaqtida şähsän šzi äzäldin җinidäk šç kšrgän baylarni – juquri lavazimliq ämäldarlarni, ofitserlarni šltüridu. Һätta eserlarmu Muraevni yahşi kšrmigän, biraq aҗizlar bilän äriksiz adämlärni šzigä beqinduruşni bilidiğan, «qapiğidin qar yeğip turğan» uniŋdin hämmisi äyminätti.

1901-jili Egor tutqunğa elindi. Biraq uniŋ qätlliklärgä munasivitiniŋ barliği dälillänmigäçkä, Qoqänt şähirigä sürgün qilinip, şu yärdiki gimnaziyadä himiya pänidin däris bärdi. Muraevniŋ illiq çehrisiniŋ käynigä qandaq yavuzluqniŋ yoşurulğanliğini bayqaş qiyin bolğanliqtin, uni ayallar bäk yahşi kšrätti. Şu säväptin u Qoqänttä šylinipmu ülgiridu. Amma uniŋ äsli qandaq adäm ekänligini bilgän räpiqisi kšp štmästinla qeçip ketidu. U 1917-jilni moşu yärdä hoşal qarşi aldi. Çünki u boluvatqan šzgirişlärni himayisizlarğa nisbätän šziniŋ barçä šçmänligi bilän zalimliğini täntänä qazanduruşniŋ mümkinçiligi süpitidä qobul qildi. Biraq uniŋ tegidä ğäräzlik oy yatqan mundaq «qaynaq inqilapçiliq paaliyitini» ämälgä aşuruş üçün Qoqänt kiçiklik qilatti. Şuŋlaşqa Muraev 1917-jilniŋ dekabr' eyida Türkstan guberniyasiniŋ mämuriy märkizi bolğan Taşkänt şähirigä kelip, keläçigi bar degän ümüttä bol'şeviklar partiyasigä štti. Şu yärdä u Qizil armiya sepigä qobul qilinip, härhil jiğinlarda inqilap vä bol'şeviklarniŋ mänpiyätlirini qoğdiğan halda pat-patla sšzlärgä çiqip turdi. Uniŋ otryad komandiri bolup tayinlinişiğimu äynä şu hildiki «qizğin paaliyätçanliği» säväp bolğanliği eniq.

Taşkänttä täşkil qilinğan Muraev otryadiniŋ tärkividä däsläptä älliktäk җäŋçi bolğan. Keyiniräk otryad Yättisuda keŋäş hakimiyitini mustähkämläş üçün Vernıy şähirigä ävätilidu. Yol boyi uniŋğa kazaklar, sabiq җäŋçilär, dehanlar, Pişpäk vä Toqmaq şähärliriniŋ turğunliri qoşulup, Vernıyğa yätkändä otryadniŋ tärkividiki adämlärniŋ sani altä yüzgä yätkän edi.

Qizil äskärlärniŋ bir qismi Muraevqa ohşaşla qaniçärlär bolup, qalğanliri komandirniŋ qähridin, zoravanliğidin qorqqanliği tüpäylila uniŋğa qarğularçä boysunup kelivatqanlar edi. Otryad җäŋçiliri, bolupmu šzliriniŋ sepigä Qarğalı yezisida qoşulğan şu yärdiki movut fabrikisiniŋ işçisi İvan Dubrovinğa munasivätlik ämälgä aşurulğan qatillikni zadila untalmatti. Şu çağda Muraev Dubrovinniŋ beşini Yeŋişär yezisida gunasiz adämlärni šltürüştin baş tartqanliği üçün, goya җüҗiniŋ beşini alğandäk, tenidin җuda qilip, andin җäsidini uşşaq çanavätkän edi…

«Yättisuda keŋäş hakimiyitiniŋ ğalip çiqişi üçün, yärlik ahalini kšp qorqutuş keräk. Tarançilarniŋ hämmisiniŋ degidäkla hal-oqiti yahşi. Şuniŋ üçün ular bizgä düşmän. Biz ularni qançä nurğun uҗuqtursaq, inqilap dairisi şunçä çapsan käŋiyidu» dätti Muraev keyinki vaqitlarda pat-patla läşkärlirigä.

***

İkki saattin keyin yeziniŋ barliq ärkäkliri märkiziy koçidiki Sadir imamniŋ šyiniŋ yeniğa jiğildi. Ularniŋ hämmisi šz ihtiyari bilän kälgini yoq, kšpçiligini qizil äskärlär mäҗburlap elip käldi. Muraevçilar çoŋaqsuluqlarni birqatarğa ondin tizip, oltarğuzdi. Özini tar qäpäzgä solanğan quştäk his qilivatqan Rähmitulliniŋ kšŋli qandaqtu-bir yamanliqniŋ şäpisini sezip, qattiq änsirimäktä… Aqsaqal hätta miltiq, qiliç, pulemetlar bilän qurallanğan qizil äskärlärniŋ päqät bir qisminiŋla jiğinğa kelip, qalğanliriniŋ yezini qorşavğa elivalğanliğinimu bayqimidi.

– Һämmisi käldimu? – däp soridi Muraev Rähmitullidin.

– Һä-ä, yezidiki är kişilärniŋ hämmisi moşu yärdä, – hoduqup җavap bärdi aqsaqal.

– Undaq bolsa, – vaqiridi Muraev, – Qizil äskärlär! Meniŋ buyruğumni tiŋşaŋlar: inqilap düşmänlirigä qaritip oq etiŋlar! Etiŋlar! Etiŋlar!

Pulemettin oqlar yeğip, çarsildiğan miltiqlarniŋ avazi aŋlandi. Ärlär qattiq iŋrap, goya çalğa bilän çapqandäk jiqilişqa başlidi. Ayrimliri qeçip ketişkä tämşäldi. Biraq ular käç qalğan edi… Şundaq qilip, bari-yoqi on bäş minutniŋ içidä Çoŋ Aqsuniŋ barliq ärkäkliri uҗuqturuldi… Rähmitulliniŋ kšziçä oğulliri Rähmätҗan bilän Yunus vä başqimu kšpligän jutdaşliri äҗäl quçti. Aqsaqalniŋ šzimu «Jutdaşlirim, ägär käçürälisäŋlar, meni käçürüŋlar. Män hatalişiptimän…» deginiçä yärgä jiqildi…

Mayniŋ şu soğ künidä Çoŋ Aqsuda ikki yüz yättä adäm šltürüldi. Yaridar bolğanlirini qaniçärlär qiliçlap, başlirini, put-qollirini vähşiyanä çepip, çanidi…

Kiçikaqsuluqlarniŋ qutuluş amalliri

Qadir bilän Tohtahun Çoŋ Aqsuda bolğan qanliq vaqiäni äläm jutup, nazarät qildi. Ular başkesärlärniŋ yezini qandaq qorşavğa alğanliğini kšrdi, etilğan pulemet, miltiqlarniŋ avazlirini, adämlärniŋ vaŋ-çuŋlirini aŋlidi.

Andin ular jügrük tulparliriğa qonup, šzliriniŋ jutiğa çapti. Bu kämdä kiçikaqsuluqlarniŋ hämmisi degidäk yezidin çiqip, taqqa mškünüp ülgärgän edi. Äŋ ahirida Nadir qazi, Sidiq haҗi vä Sadiq aqsaqal maŋğilivatatti. Ular Qadirniŋ eytip bärgänlirini eğir tinip tiŋşidi.

– Nadir aka, käçürüŋ, Sizniŋ toğra edikän, – gäp qildi Tohtahun šzini gunakar his qilip.

– Һazir kimniŋ toğra, kimniŋ natoğra ekänligini eniqlap oltiridiğan vaqit yoq… Uniŋdin kšrä qutuluşniŋ amallirini izdişimiz keräk. Biz yeza turğunlirini yättä topqa bšlduq. Һärbir topqa tağni yahşi bilidiğan täҗribilik oğlanlarni rähbär qilip sayliduq. Jutdaşlirimiz šzliri bilän billä çamliriniŋ yetişiçä yemäk-içmäkliklärni elivaldi. Mallirinimu taqqa haydavätti. Ular hazir «Nadir qaziniŋ qişliği», «Bšlҗürgän say», «Ğimçi ğol», «Çolaq say», «Meçit yağaç say», «Aqçiğir» vä «Qaraŋğu say» däp atilidiğan җilğilarğa yoşurunup ülgärgän bolsa keräk. Җilğilar härtäräptä bolğaçqa, bir mäzgildä hämmisini uҗuqturuş heç mümkin ämäs däp oylaymän, – dedi Nadir qazi šz tähminlirini izhar qilip.

– Adämlärni saqlap qeliş üçün qolda bar mümkinçiliklärniŋ hämmisini paydilinivatqanliğimizni Allamu kšrüvatqandu? – asta ün qatti Sidiq haҗi.

– Bizgimu çapsaniraq yezidin çiqip ketiş keräk, – jiğilğanlarni agahlandurdi Sadiq aqsaqal.

Şu hildiki gäp-sšzlär bilän Nadir qaziniŋ qişliğiğa tiqiliveliş mähsitidä bäş kişi taqqa maŋdi. Ular «qizillarniŋ» gunasiz adämlärni šltüridiğanliğiğa işänmigän täbiitidin saddä Tursun Mamutovniŋ yezida qalğanliğinimu bilmätti.

***

Muraev taŋ sähärdä yumşaq bädänlik Natal'yaniŋ quçiğida oyğandi. Beşi çeqilip ağrimaqta. Aşnisi tehiçä uhlavatatti.

– Volod'ka, su, – däp vaqiridi u ad°yutantiğa. Biraq uniŋğa җavavän heç kim ün qatmidi. U yänä vaqiridi. Päqät şuniŋdin keyinla asta çamdap ad°yutanti kirip käldi:

– Yoldaş komandir, läbbäy. Män hazir sizgä su elip kirimän, – tünügün käçtä toyğiçä içivalğan Volod'kimu tillirini kalläkläştürüp sšzlidi.

Qizil äskär su elip kirdi. Su issip ketiptu.

– Tünügünki su ohşimamdu? – üz-kšzini pürüştürdi Muraev. – Volod'ka, soğ su bärginä, – yänä soridi u.

– Nädin alimän, bu suni ğoҗayinlar tünügün bulaqtin elip kälgän, – kayidi ad°yutant.

Aççiği kälgän Muraev uni qattiq tillap, hämmisini oyğitip, otryadni säpkä turğuzuşni buyridi. Kšp štmäy uniŋ buyruği bäҗa kältürüldi.

– Yoldaş qizil äskärlär, hazir inqilaviy tärtip ornitiş üçün hoşna yeziğa atlinimiz, – vaqiridi Egor. – Һäm şu yärdä naşta qilimiz, – qoşumçilidi u külümsiräp.

***

Kiçik Aqsuğa saat onlarda yetip kälgän muraevçilarni iştlar qavap qarşi aldi. Qaniçärlär bu yezida naşta qilalmaydiğanliğini çüşändi. Açliqtin häm heçkimniŋ qarşi almiğanliğidin qährigä mingän ular iştlarni atqili turdi. Timisqilap jürüp, ahiri šylärniŋ biridin ağriqçan Tursunni tepivaldi vä uni җulquşturup, särdariniŋ aldiğa elip käldi.

– Jutdaşliriŋ qeni? – soraqqa aldi Muraev.

– Taqqa qeçip ketişti, – җavap bärdi Tursun.

– Sän nemişkä yezida qaldiŋ?

– Män bol'şeviklar täräpdari. Qizil äskärlärniŋ gunasiz adämlärni šltüridiğanliğiğa işänmäymän.

– Män gunasiz adämlärni šltürmäymän. Biraq sän vä seniŋ jutdaşliriŋ «aqlarni» yaqlaysilär, – kinayilik külüp gäp qildi Muraev. Andin aldirimay mauzerini qoliğa elip, Tursunniŋ maŋliyiğa taqap turup, atti. Şu däqiqä u җan täslim qilivatqan saddä Tursunniŋ häyran bolup baqqan kšzliridin «Nemä üçün?» degän soalni oquğandäk boldi. U bir pay oq bilänla uҗuqturulğan edi…

***

Muraevniŋ otryadi hitay çegarisi täräpkä qarap silҗidi. Yol boyi uyğur yezilirini väyran qiliş yänä davamlaşti.

Qadirmu ularniŋ izi bilän maŋdi. Uniŋğa šzi ohşaş šlümdin aman qalğan bir qançä täŋtuşi qoşuldi. Ular kütülmigän yärdin qizil äskärlärgä huҗum qilip, intiqam elişni mähsät qildi.

Jutqa qaytiş

Kiçikaqsuluqlar bir häptidin keyin jutiğa qaytip kelişti. Ularniŋ kšpçiliginiŋ šyliri kšyüp, külgä aylanğan edi. Jiğa-zerilär bilän «toqquzini tügälläşkä» kirişkän kiçikaqsuluqlar märkiziy koçidin beçarä Tursunniŋ җäsidini tepip, däpin qildi. Andin ular Çoŋ Aqsuğa atlandi.

…Sadir imamniŋ šyiniŋ yenidiki adäm җäsätliriniŋ dogisini kšrgändä kiçikaqsuluqlarniŋ tänliri şürkinip kätti. Jüräkliri moҗulğan çoŋaqsuluq ayallar bilän kiçik balilar qaniçärlär kätkändin keyin qorquşup, taqqa çiqip kätkän ekän. Kiçikaqsuluqlar boş qalğan yezini arilap jürüp, šyiniŋ šgüzidiki samanniŋ içigä mškünüvelip, aman qalğan Pähirdin bovayni, Roşängül momayni vä Ömär isimliq balini tepivaldi. Ular šzliri şahidi bolğan qanliq paҗiä toğriliq täpsiliy eytip bärdi.

Nadir qazi bilän uniŋ jutdaşliriniŋ mälä içidä jürgänligini bayqiğan qanliq qiyandin aman qalğan çoŋaqsuluqlar asta-asta tağdin çüşüşkä başlidi. Andin hämmisi birliktä yeziniŋ çetidiki zärätkaliqta çoŋ qäbir qezip, kün patqiçä qaza bolğanlarniŋ җäsätlirini Ana yärniŋ qoyniğa tapşurdi. Bu küni hämmisi yaş tškti. Һätta asanliqçä kšŋli boşimaydiğan müҗäzi ços Nadir qaziniŋ šzimu kšz yaşliriğa egä bolalmay qalğan edi şu çağda.

Däpin märasimidin keyin җamaät çoŋ qäbir ätrapida tiz pükti. Sidiq haҗi märhumlarniŋ rohiğa atap uzaq qur°an tilavat qildi. Һaҗini ägişip qollirini duağa kštärgän kšpçilik ikki häptä boyi «qapiğini açmiğan» asmanda quyaş parlap, quşlarniŋ sayravatqanliğini bayqidi.

«Biz mäsüm qanliri tškülgän qerindaşlirimizni heçqaçan untumaymiz. Biraq hayat yänä davamlişidu. Şuŋlaşqa hämmimiz tirikçilik qilişimiz keräk. Etizliqlarğa uruq çeçip, bağlarni pärviş qilişni, äŋ muhimi – balilirimizni toğra tärbiyiläp, qatarğa qoşuşni ästin çiqarmayli»,  šrläp turğan špkisini aran besip gäp qildi Nadir haҗi…

Epilog ornida

Һekayimiz qährimanliriniŋ keyinki täğdiri qandaq boldi?

Mäzkür qanliq vaqiädin keyin altä-yättä ay štüp, 1918-jilniŋ 31-dekabridin 1919-jilniŋ 1-yanvariğa qariğan yeŋi jil keçisi Nadir qazi jüräk ağriği tüpäyli tuyuqsiz vapat boldi. Uni adaqqi säpärgä miŋliğan adämlär qayğurup uzatti. Moşu künlärdimu ävlatliri bilän jutdaşliriniŋ lävzidin qazi toğriliq illiq pikirlärni aŋlaş mümkin. Kiçik Aqsu yezisiniŋ märkiziy koçisi uniŋ ismi bilän atilidu. Dadisi ohşaş adalätpärvär, toğra kesär adäm bolup yetilgänligi tüpäyli oğli Qadirğimu äl arisida, räsmiy qazi bolup saylanmiğiniğa qarimay, «qazi» degän nam siŋişidu. Şu künki qanliq vaqiädin keyin täşkil qilinğan partizanlar otryadiğa rähbärlik qilğan u štkän äsirniŋ jigirminçi jilliriğa qädär qizil äskärlärdin intiqam eliş mähsitidä ularğa qarşi härikät qilidu. Qadir qazi keyiniräk Ğulҗa şähirigä štüp, 1937-jili şu yärdä äsirgä elinidu vä uzaq vaqit Şeŋ Şisäy zindanlirida azaplinidu.

Ändi qaniçär Muraevniŋ täğdiri nemä boldi desiŋiz, Grajdanlar uruşi ovҗ alğan mäzgildä uniŋ otryadi Yättisudin Pärğanä vadisiğa ävätildi. U jilliri mäzkür tävä ahalisiniŋ mälum qismini qäşqärlik uyğurlar täşkil qilatti. Kšpligän gunasiz qerindaşlirimizniŋ qeni bilän qoli bulğanğan uni uyğurniŋ bir pay oqi şu yärdä tapti. Päqät Muraevla ämäs, bälki uniŋ otryadida bolğan nurğunliğan başkesärlär äynä şu Pärğanä vadisida äҗäl quçti.

Rus tilidin tärҗimä qilğan Muhtärҗan ҖUMAROV.   

Bälüşüş

Javap qalduruŋ