Yarqin nişan

0
449 ret oqıldı

Һärbir adäm šziniŋ çäklik hayatida qolidin kelişiçä šz hälqi, vätini üçün hizmät qilip, yahşi tšhpä yaritişi keräk. Һä, moşu nuqtidin eytqanda, 22 jildin oşuq «Uyğur avazi» geziti baş muhärririniŋ orunbasari lavazimida işligän peşqädäm jurnalist Minämҗan aka Abdurahmanovni hayatida mäzmunluq iz qaldurdi däp eytişqa häqliqmiz.Män Minämҗan Abdurahmanov bilän 20 jildin oşuq bir kollektivta işläp, uniŋ bilän aka-ukilardäk šttuq. Һazir här ikkimiz hšrmätlik däm elişta. Yaşliğiŋda bir säptä bolup, talay qiziqarliq vaqiälärniŋ, talay şatliq vä bäzidä mäyüslük däqiqilärniŋ şahidi bolğan hizmätdaşliriŋni äsligändä, ular bilän didarlişip, birdäm-yerimdäm äsläp muŋdaşqiŋ kelidu. Һä, moşu niyättä yeqinda Minämҗan akiğa telefon qilip, ätisila uniŋ šyigä bardim.

Һä, Minämҗan aka bilän «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasidä billä işläş җäriyanida štkän jillarda äskä alidiğan, yenip-yenip hatiridin štküzidiğan vaqiälär az bolmidi. Minämҗan aka işqa hämmidin burun kelätti vä iş üstilini biraz tärtipkä kältürüp, tährirläşkä tegişlik materiallarni kšzdin käçürüp çiqatti. Andin şu künniŋ muhim işlirini reҗilätti. Şundaqla kimniŋ işqa vaqtida kälgänligini, kimniŋ keçikivatqanliğini nazarätkä elişini šziniŋ birinçi väzipisi, däp çüşinätti.

Biz hazir gezitimizniŋ birär ämgäk veterani toğriliq yazğanda, u äşu bir çağlarda «keçini keçä, kündüzni kündüz demäy işlätti», degän ibarini paydilansaq, bäzilär buniŋğa külidu. Һä, štmüşni äslisäk, bizniŋ gezit jurnalistliriniŋ äşu bir jilliri keçini taŋğa uliğan päytliri az bolmiğan. Bu bolupmu kommunistik hakimiyät hšküm sürgändä KPSS vä Qazaqstan Kompartiyasi qurulatyliri, plenumliri, SSSR vä Qazaqstan SSR Aliy Keŋäşliriniŋ sessiyaliri bolğanda, dšlät rähbärliri çät ällärgä säpärgä çiqqanda yaki çät ällärniŋ rähbärlirini qobul qilğanda, qisqisi, partiya vä hškümätniŋ paaliyitigä munasivätlik muhim vaqiälär bolğanda yarqin bayqilatti. U jilliri gezitimiz häptisigä bäş qetim, çoŋ formatta çiqatti.

— Redaktsiyadä bäzidä qonup-yetip işligän päytlär nurğun boldi. Uni eytmisammu šziŋiz yahşi bilisiz, —  däydu Minämҗan aka —  amma şularniŋ arisida hatiräŋdä mäŋgü qalidiğan däqiqilär bolidekän. KPSSniŋ novättiki bir qurultiyi boluvatqan mäzgil. U çağlarda mundaq qurultaylar on kün davam qilatti. Redaktsiya hadimliri, bolupmu tärҗimanlar tävlük boyi җiddiy işta. Şu künlärniŋ biridä, män ätigänligi saat altidä basmihanida gezitniŋ novätçilik işliri bilän bänt bolup, ändila iştin çiqişimğa, aldimğa Qazaqstan KP Märkiziy Komiteti apparatida işläydiğan mäs°ul hadimlarniŋ biri uçrişip qaldi.

— Nägä maŋdiŋiz? – dedi u.

—  Öygä berip, aziraq däm elip keläy däymän.

— Uzaq vaqitqa ketişkä bolmaydu… Moskvadin helä nurğun metariallarniŋ kelişi kütülmäktä. Җavapkärlikni bilisizğu!

— Män hazir saat toqquzğiçä qaytip kelimän. Kšz çidimaydekän, häriplär imir-çimir kšrünüp, helä qiynilip qaldim.

—  Mäyli, sizgä ikki saatqa ruhsät. Saat säkkizdä iş orniŋizda boluŋ, —  dedi u.

Minämҗan aka basmihaniğa qaytip kälgän çağda heliqi kişi bu yärdä tehiçä jürätti. Unimu çüşinişkä bolidu. Partiyaniŋ äŋ çoŋ tarihiy vaqiäliriniŋ biri – qurultay boluvatqanda, uniŋ materialliri gezitqa besilivatqanda, buniŋğa säl qaraş mümkin ämäs edi. Gezitta birär hata ketiştin huda saqlisun. Beşiŋ bilän җavap berişkä toğra kelidu.

Biz Minämҗan aka bilän äşu bir qiziq zamanlarni äsläp külüştuq. Män gäpniŋ mavzusini yštkäp, aqsaqalniŋ diqqitini millitimizniŋ aldida turğan ayrim mäsililärgä yštkidim.

—Uluq rus ädipi Çernışevskiy «Millätniŋ muhim bayliği – häliqniŋ mäniviy qiyapitidur» degän ekän. Hälqimizniŋ bügünki mäniviy qiyapiti toğriliq nemä deyişimiz mümkin? Һazir bäzi kişilär ämäliy ünümi tez kšrünidiğan närsilärni qoğlişip, bilim elişni, kitap oquşni, näzärdin saqit qilivätti. Zamaniviy täräqqiyat bizgimu azdu-tola yosunda bilim elişqa intiliş hahişini päyda qilğan bolsimu, lekin yänila tirişçanliq yetişmäydu. Kitap oqumasliq – duniya mšҗüziliridin behävär, šz dšlitiniŋ vä millitiniŋ umumiy ähvalidin behävär yaşiğanliq ämäsmu? Yähudiylär duniyada äŋ kitapsšyär millät ekän. Ägär bizmu huddi şularğa ohşaş kitapniŋ barliq äqil-parasätniŋ yiltizi, härqandaq bayliqniŋ mänbäsi ekänligini çüşänsäk, nur üstigä nur bolar edi. Lekin, äpsus, kšpçiligimiz, bolupmu nurğunliğan yaşlirimiz kitap oqumaydekän. Mäsilän, «Mir» näşriyatidin äŋ kšp çiqqan kitapniŋ tiraji 1000 danini täşkil qilidu. Keyinki  vaqitlarda uniŋdinmu az: 500, 300, 100 nushisida näşir qilinidu. Yazğuçi-şairlirimiz, tarihçi-alimlirimizniŋ kšp izdinip, miŋ bir җapada yazğan ämgigini elip oquvatqanlar, uniŋdin bähir elivatqanlar sanaqliqla, — dedi sšhbätdişim äpsuslinip.

Bu hayatniŋ issiq-soğini beşidin käçürgän, uyğur mätbuatida šziniŋ munasip iz-tamğisini qaldurğan Minämҗan Abdurahmanov 1936-jili Almuta vilayiti Uyğur nahiyäsiniŋ Şuŋqar yezisida tuğulğan. Başlanğuç mäktäpni šz yezisida, 5 – 7-siniplarni Kätmän vä Kiçik Dehan yezilirida, oninçi sinipni Almutida tügätkän. Keyin 1957-jili QazPİniŋ filologiya fakul'tetiniŋ uyğur bšlümigä oquşqa çüşüp, tarih, uyğur tili vä ädäbiyati vä tarih pänliriniŋ mällimi bolup yetilidu. Uniŋ ämgäk yoli tuğulup šskän yezisidiki mäktäptin başlinidu. Bu yärdä üç jil muällim bolup işligändin keyin nahiyälik «İli vadisi» gezitiniŋ muhärriri heli märhum Qasim Mähsütovniŋ täklivi bilän 1965-jili mätbuat sahasiğa hizmätkä yštkäldi. Mäzkür gezit redaktsiyasidä bäş jil җäriyanida bšlüm başliği, muhärrirniŋ orunbasari bolup ünümlük işlidi. U 1970 – 72-jilliri Almutidiki aliy partiya mäktiviniŋ jurnalistika fakul'tetida oquydu. Andin Ämgäkçiqazaq nahiyälik partiya komitetida instruktor vä altä jilğa yeqin şu nahiyädiki daŋliq «Talğir» sovhozida başlanğuç partiya komitetiniŋ kativi lavazimida işläydu. 1979-jili 1-yanvar'din başlap «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti KPSS Märkiziy Komiteti Kativitiniŋ vä Qazaqstan KP Märkiziy Komiteti byurosiniŋ qarariğa benaän häptisigä çoŋ formatta bäş qetim çiqişqa başlaydu. Şuniŋğa munasivätlik Minämҗan Abdurahmanov gezit baş muhärririniŋ birinçi orunbasari lavazimiğa täklip qilinidu vä uniŋda 2001-jiliğiçä hizmät qilidu.

Minämҗan akidin män uniŋ «Talğir» sovhozida partorg bolup işligän çağlirida esidä qalğan qiziqarliq vaqiälärdin birärini sšzläp berişini iltimas qildim. Aqsaqal säl oylinivelip, bir vaqiäni esiğa alğan bolsa keräk, tämkinlik bilän sšzini başlidi.

— 1978-jili, ätimalim iyun' ayliri bolsa keräk. Bir küni «Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Dinmuhammed Qonaev bizniŋ sovhozğa kšmüqonaq etizliriniŋ ähvalini kšrüşkä kelidekän, täyyar boluŋlar, uçrişişta sovhoz mudiri, partorg vä baş agronomla boluşi keräk», degän hävär käldi. Bu aliy däriҗilik mehmanni vä uniŋ hämralirini hoşna «Panfilov» sovhoziniŋ etizliğida kütüvelişimiz keräk ekän. «Talğir» sovhoziniŋ mudiri P.A.Lısenko ikkimiz mehmanlarni kütüvalduq vä ularni egiligimizniŋ «Alğa» uçastkisidiki kšmüqonaq etizliriğa elip kälduq. Adäm boyidin egiz šskän kšmüqonaqliqni kšrgän birinçi katip bäk qayil boldi.

— Yänä bizgä kšrsitidiğan nemäŋlar bar? – däp soridi u.

—  Yaŋiyu, samsaq vä başqa kšktat türliri yahşi yetilivatidu, şularni kšzdin käçürüŋ, Dimaş Ahmetoviç, — dedi baş agronom.

Samsaq?! Ämsä samsaq etiziğa kättuq, —  dedi birinçi rähbär.

Huddi säpkä tizilğan äskärlärdäk qatar täkşi šskän samsaqlarni kšzdin käçürgän D.A.Qonaev ätrapqa bir qur kšz jügärtip, samsaq җütäyziliridin bir-ikkini üzüvaldi vä mudir P.A.Lımenkoğa qarap mundaq dedi:

Monuni uyğurlarniŋ qandaq paydilinidiğanliğini bilämsän?

Bilmäymän, Dimaş Ahmetoviç, bälki partorg bilidiğandu? – däp maŋa ima qildi u.

— Sän uyğurmu? Qäyärdin bolusän, qäyärdä oquğan, bu yärdä qaçandin beri işlävatisän? – däp sorapla kätti Qonaev.

Män  uniŋ soalliriğa eniq häm qisqa qilipla җavap bärdim…

D.A.Qonaev ketişkä täyyarlandi. Kün nahayiti issip kätti.

— Dimaş Ahmetoviç, kün issip kätti, biraziraq däm elip, haduq çiqirivalsiŋiz… häm bizniŋ vilayät boyiçä birdin-bir ülgilik fermimiznimu kšräläysiz… —  dedi sovhoz mudiri.

Däm alğidäk yeriŋlar barmu bu yärdä? – däp soridi D.Qonaev.

Bar, —  däp mänmu sšzgä arilaştim.

Kättuq, —  dedi u.

D.A. Qonaev ferminiŋ quruluşini, iş җäriyanlirini kšzdin käçürdi. Andin šzigä hämra bolğan yardämçilirigä «näq moşundaq ilğar fermilarni başqa vilayätlärdimu bärpa qiliş keräk», däp tapşuruq bärdi. Ferminiŋ bir çetidä «Qizil buluŋ» (şu dävirdiki ideologiya bšlmisi – Ya.S.) bar edi. U nahayiti yoğan bolup, ferma işçiliriniŋ däm elişiğa hämmä şarait yaritilğan: birnäççä divan, orunduqlar, televizor, otturida uzun üstäl bolup, uniŋ üstidä gezit-jurnallarniŋ tüplimiliri qoyulğan, şundaqla toŋlatqu, samovar vä hakazilar bar. Tšr täräptä kšçmä qizil tuğlar.

Qonaev başliq tšrt-bäş adäm «Qizil buluŋğa» yol tuttuq. Dinmuhamed Ahmet oğli içkirigä kirişi bilänla gezit-jurnallar tüplimilirini qaraşqa başlidi.

—  Partorg, beri käl, —  dedi u maŋa qazaqçilap.

Män därhal uniŋ yeniğa bardim.

— Sovhozda uyğurlar barmu?

—  Meniŋdin başqa yänä üç ailä bar.

—  Fermida uyğurlar barmu?

—  Bir mehanizator bar.

— Bu gezitni näççä ailä alisilär, —  däp soridi «Kommunizm tuğini» kšrsitip.

—  Özäm ikki nushiğa yezildim, birini kabinetimğa, birini šyümgä. Başqa uyğurlarmu alidu.

Җumhuriyätniŋ birinçi rähbiri maŋa yänä sovhozdiki kommunistlarniŋ sanini, tseh partiya täşkilatliri vä başqimu mäsililär toğriliq soal qoydi. Män uniŋ soalliriğa qisqiçä җavap bärdim…

Ägär biz säksininçi jillardin keyin yoruq kšrgän gezitimiz sähipilirini varaqlisaq, ularda Minämҗan Abdurahmanov imzasi bilän besilğan onliğan, yüzligän oçerk, problemiliq materiallarni kšrimiz. Şundaqla uniŋ birnäççä oçerklar toplamliri, «Şuŋqar vä şuŋqarliqlar» degän hatirä kitavi näşir qilindi. U tarihçi vä säyasätşunas alim Hämit Һämraevniŋ ikki tomluq «Ğulҗa yoli» degän romanini, istipadiki polkovnik Turdali Mäsütovniŋ «Täğdir» kitavini vä birqançä mäktäp därisliklirini uyğur tiliğa tärҗimä qildi. Minämҗan aka Abdurahmanovniŋ redaktsiyadiki paaliyiti juquri bahalinip, Qazaqstan SSR Aliy Keŋişiniŋ vä Qazaqstan Җumhuriyiti mädäniyät, ähbarat vä җämiyätlik razimänlik ministrliginiŋ Pähriy yarliqliri bilän mukapatlanğan.

Biz pütkül aŋliq hayatini adil ämgigi bilän häliqqä hizmät qilişqa atiğan Minämҗan akini mubaräk 80 yaşqa tolğan märikisi bilän çin qälbimizdin täbrikläymiz.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ