Ğoraz soquşturuş milliy oyunmu?

0
536 ret oqıldı

Mälumki, qedimiy dävirlärdin buyan, adämzat härhil җanivarlarni, uçar-qanat quşlarni soquşturup, härhil bäygilärni uyuşturup kälgän. Bügünki kündimu tarihiy vätinimizdä käklik, qoşqar, işt soquşturuş bilän tšgä vä at bäygisi qatarliq oyunlar davamliq Noruz vä Һeyt mäyrämliridä namayiş qilinidu. Şularniŋ arisida äŋ ammibap bolup kelivatqini — ğoraz soquşturuş oyunidur.

«Ğoraz  soquşturuş – uyğur hälqiniŋ qedimdin ta hazirğiçä üzüldürmäy davamlaşturup ke­li­vatqan, mäniviy turmuşni җanlanduridiğan, qiziqarliq kšŋül eçiş oyunliriniŋ biri. Ğoraz soquşturuş adättä yezilardiki bazar künliri, heyt-bayramlarda, mähällilärdiki kişilär toplaşqan sorunlarda elip berilidu. Soquşturulidiğan ğorazlar tallinidu. Һätta, bäzi ğoraz soquşturuş häväskarliri vilayät atlap ğoraz tallaydu. Şinҗaŋda Turpan ğoriziniŋ boyi egiz, soquşuşqa amraq bolğaçqa, Qäşqär, Hotänlärdin mähsus Turpanğa kelip ğoraz elip ketidu…». – däp yezilidu ŞUARdiki torbätlärniŋ biridä.

Bügünki kündä ğoraz soquşturuş oyuni ŞUARniŋ här qaysi җaylirida izçil paaliyät elip barmaqta. Mäsilän, ŞUARniŋ җänubidiki Qizilsu, Hotän, Qäşqär, Aqsu vilayätliridä, şimalidiki İli vilayätliridä kšpiräk soquşturulidu.  Һärqandaq  ğoraz adättä yerim saattin, bir saatqiçä, hätta bäziliri uniŋdin kšp vaqit soquşalaydu. Soquşuş җäriyanida bir-birini çoqup taҗilirini qanğa boyap, päylirini julup, hätta šltürüvetiş ähvalliri orun alidu. Şundaq soquşuş päytidä qeçip kätkini yaki beşini içigä tiqip җim turuvalğini yeŋilgänniŋ bälgüsi bolup hesaplinidu.

Şundaq ekän, «moşu ğoraz soquşturuş qaçan vä qäyärdä päyda boldi?» degän soal tuğuluşi mümkin. Uniŋ kelip çiqiş tarihini varaqlaydiğan bolsaq, ğoraz soquşturuş oyuni bizniŋ eramizdin ilgärki İV — İİİ äsirlärdä Һindstan, Hitay, Pars qatarliq ällärdä päyda bolup, däsläp Һindstanniŋ yavayi ğorazliri soquşturulğan  degän tähmin bar. Vavilion bilän Grekiyadä  Pars jürüşidin qaytqan soldatlar täripidin tariğan. Şu päytlärniŋ šzidä däsläpki qetim mähsus ğoraz soquşturuş üçün amfiteatr selinğan ekän.  Andin bara-bara Ottura Aziya vä Evropa dšlätlirigä tariğan.

Angliyadä ğoraz soquşturuş XİX äsirdä korol'lar vä dvoryanlar aililiridä sšyümlük oyunğa aylanğan. Şuŋlaşqa korol' Genrih Vİİİ ğoraz soquşturuşqa atap, mähsus mäydan saldurğan. Şimaliy Amerikida oyun keyiniräk päyda boldi vä uzaq vaqit štmäyla män°iy qilinişqa başlaydu. Büyük Britaniyadä 1849-jili,  hä Kubada bolsa, 1959-jili Fidel' Kastroniŋ kelişi bilän män°iy qilinidu.

Ahirqi vaqitlarda җay-җaylarda štkän ğoraz soquşturuş oyunliri internetta elan qilinişqa başlidi. Bir qiziği, ularni qiziqiş bilän kšridiğan tamaşibinlarniŋ sani kün sanap šsmäktä. Yoşuridiğini yoqki, kšpinçä tamaşibinlar u mäydanğa ğorazlarniŋ päqät soquşuşini tamaşä qiliş üçün kälmäydu. U yärdä  qaysi ğorazniŋ ğälibä qazinişi tähmin qilinip, tamaşibinlar šzara bäs-bäskä çüşidu. U bäs-bäs addiy qol beriş bilän ämäs, bälki pul bilän šlçinidu. Pul bäs-bäskä çüşkän yärdä u qimarğa aylinidu. «Qimar bir kün han qilsa, miŋ kün har qilidu» däp dana hälqimiz bekar eytmiğan. Bäzilär barliq oqitini taşlap, ğoraz beqiş vä şuniŋdin pul tepişni tirikçilik mänbäsigä aylandurvalğan. Lekin qimar heçqaçan tirikçilikniŋ çiriği bolalmiğan vä bolalmaydu. Ğoraz soquşturuş päytliridä ayrim tärtip-qaidilärgä riayä qilinmiğanliqtin, birqatar sälbiy ähvallarniŋ yüz berivatqanliğinimu aŋlap jürimiz. Amerikiliqlarda mundaq bir maqal bar ekän: «Ägär birär җayda çüşiniksiz mäsilä boluvatsa, demäk, u yärdä pul toğriliq gäp boluvatidu». Qisqisi, puldin tuğulğan maҗraniŋ nätiҗisidä apät elip kelişi täbiiy.

Muqäddäs dinimiz – islamda alaytän ğoraz soquşturuş oyuni toğrisida eytilmiğan bolsimu, lekin härqandaq җanliqlarniŋ azavidin hšzürlinişkä bolmaydiğanliği eniq çüşändürülgän. Ularnimu, huddi adämlärgä ohşaş, Alla yaratqan. Şundaqla mana şu җanivarlar bilän haşarätlär adämzatniŋ yeqin yardämçisi ekänligi toğriliqmu sšz bolidu. Bu häqtä mundaq bir rivayätmu moҗut: «Bir küni oçidin qeçip kelivatqan keyik  yolda Päyğämbärni uçritip qaptu. Şunda  keyik Päyğämbärgä yalvurup mundaq däptu:

— Meni qutulduruveliŋ, šydä balilirim aç, šlüp qetişi mümkin» Päyğämbär şu çağda oçiğa uni qoyuvetişini sorap, u berip balilirini toydurup kälgiçä, šzini  keyikniŋ ornida gšrüdä turup beridiğanliğini eytidu. Keyik aldiraşliq bilän šyigä kälsä, «Päyğämbärniŋ hayati seniŋ kesiriŋdin hätär üstidä turğanda, biz seniŋ sütiŋni içiştin baş tartimiz», degän ekän. Bu rivayät härqandaq җanliq närsini asraşqa vä hšrmät qilişqa dävät qilsa keräk. Qanundimu vä dindimu hayvanni qiynaş, soquşturuş yaki šltürüş vä başqa yollar bilän horlaş qät°iy türdä män°iy qilinidu.

Molutҗan TOHTAHUNOV, Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq kolledjiniŋ oqutquçisi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ