Ässalam, jutum Bahar…

0
480 ret oqıldı

Yänä bir taŋ atti. Baharniŋ teŋi. Öyümiz yenidiki äsir kšrgän qeri däräqniŋ yaş yapraqliriara mšküngän quşlar alliqaçan šz näğmisini başlavätti. Bügünki künümniŋ qandaq štäri namälum. Çünki u maŋila bağliq ämäs… Ötmüşmu şundaq boldi. Adämniŋ šmri adämlär bilän, җämiyät qaynimida štkäçkä, hayatmu şuniŋğa munasip, täŋkäş boluşqa mäҗbur. Bäribir adämlär gšzällikkä täşna. Moşu kämgiçä ätiyaz, kškläm isimliq adämlärni uçratmidim. Amma Bahargül isimliq qizlar kšp. Meniŋ baliliğimniŋ izi qalğan jutumniŋ namimu Bahar. Täkçämdä turğan «Çšldiki Bahar» namliq kšlämlik kitap uni maŋa bir däqiqigimu untuldurmaydu. Uniŋda qälbimgä yeqin kšpligän adämlärniŋ vä çüşlirimdä pat-pat muŋdişidiğan rämiti dadamniŋ räsimliri, qulaqqa yeqimliq uçurlar bar. Äsär muällipi, tarihçi-ustaz, qälbi oyğaq Gülsümhan hädä Murtazaeva här misrasiğa jutqa, adämlärgä bolğan muhäbbitini qaçilaptu. Bärikalla! Ändi biz äsirlär boyi suğa täşna çšllüktä päyda bolğan Baharni eğiz tolturup «jut» deyişkimu sazavär bolduq. Һäş-päş degiçä 40 jil štüptu. Bu yärdä duniyağa kälgän balilarniŋ aldi nävrilik bolupmu ülgirişti. Ular häqliq türdä Baharni «Ana jut» däp štüşidu.

1976-jili. Bahar päsli. Mäktäpkä maqmaqçi bolup sirtqa çiqişimğa işik aldiğa «UAZik» yenik maşinisi kelip tohtidi.

— Mähämät akam šydimu, — däp soridi maşinidin çüşkän şofer jigit. Män җavap berip ülgärmidim. Qora täräptin dadam çiqti. Qolida maŋa tonuş, dayim yaltirap turidiğan üzi käŋ kätmini. U şofer bilän kšrüşüp, kätmänni uniŋğa tutquzdidä, šygä kirip kätti. Һäyäl qilmay orun-kšrpä, kiyim-keçigi selinğan mişkaplarni äçiqti. Şofer bu laqu-luqini maşininiŋ käynigä iditliq besivatqanda, dadam külümsiräp yenimğa käldidä, qadaq qolliri bilän meni bağriğa besip, maŋliyimdin sšydi.

— Ukiliriŋğa kšz-qulaq bol. Män az kündä çiqimän, — dedidä, maşiniğa oltardi. Maşina yeŋidin äkçigän koçimizni boylap tez jürüp kätti. Män aŋ-taŋ. U küni mäktäpkä barğummu kälmidi. Eytmaqçi, bu qiliq keyinki bir jilda meniŋ üçün «än°änigä» aylinip qalğan edi.

Öygä kirip, sumkamni peqiritip taşlidimdä, kaŋdiki dadamniŋ tehi jiğilmiğan issiq orniğa oŋdamğa yetip, siyir seğivatqan apamniŋ kirişini kütüp yattim. Ahirqi 1-1,5 jilda šyümizdin kätmäy qoyğan soğaqçiliq jumran qälbimni qiynavatqini җanğa patti. Arida šygä apam kirdi. Seğip kirgän sütni kündiki aditi boyiçä qazanğa quyup, šzi ot yaqti. Ahirqisi meniŋ väzipämgä aylinip qalğan bolsimu, bu qetim qimir qilmay yatimän. U meniŋ bügünki dodamniŋ sävävini yahşi bilsimu, җemiläşkä başlidi.

— Muällimlärgä nemimu därmän ändi. Älaçi oquydiğan baliŋizğa nemä kšründi däp, maŋimu aram bärmäydiğan boldi…

Män ävu küni däriskä täyyarliqsiz barğinim üçün «2» alğinimni äsläp, qattiq uyaldim. Һärqaçan «5kä» yazidiğan uyğur tilidin diktant işidin štkändä muällim «4» qoyuptu. Rast šzäm «4niŋ» aldiğa «+» bälgüsini qoyuvaldim. «Tšrt yerim» degän sšz. Buni pän muällimi, mäktäp mudiri Nävirdin aka Husurov җäzmän säzdi. Biraq maŋa mänilik qarapla qoyğan edi, halas.

Ukilirim tehi uyqida. Ular çüştin keyin oquydu. Apam mäktäp häqqidä artuq  eğiz açmidi. Biz uzaq oltirip, çay içiştuq. Uniŋ sšzidin män Çonҗiniŋ tšvinidä yeŋi sovhoz eçilğinini, «hudayim buyrisa», biz tätilgä çiqqanda şu yaqqa kšçidiğanliğimizni biraqla bildim.

— Akiliriŋ iş, oquş, armiya däp kätti. Sänmu kiçik ämäs, äsqetip qaldiŋ. İssiq šy, tuğulğan makanni taşlap kätmäk oŋay ämäs, balam. Biraq kšzüŋ kšrüvatidiğu…

Һä, kšrgändä män taza «momamni» kšrüvatattim. Һämmisi äşu kolhozniŋ etidin başlandi. Män bilidiğan kolhoz jugaçqa tinim yoq, orden-medal' bu yaqta tursun, šz ämgiginiŋ yemişi tägmäydiğan, tekinhor, mänsäphor, hoşamätçilär üçün җännät bir šmäk edi. Biz dadamni, asasän, qiş künlirila kšrättuq. Baş ätiyazda kätmän kštirip ahtamiğa ketidu. Andin uruq çeçiş, aşliq orumğa täyyar bolğiçä yänä etiz-eriq, keyin ot çepiş başlinidu, malçilarniŋ qişlaqlirini remontlaş, käç küzdä bolsa, däriya boyida qomuç oruydu. Andin fevral'da qişliq tšl eliş başlanğanda saqmançiliqqa baridu. Öydimu boş jürmäydu. Dadamniŋ mozduzçiliq, yağaşçiliq, qäläyçilik äsvap-üskiniliri bolidiğan. Ayaq-kiyim җšndäş, mäş, җoza, üstäl, bšşük, sanduq vä başqa җihazlar yasaydiğan alaytän šy adämlärdin üzülmätti.

Bu qetimda dadam bilän җiyän akam Hämit ikkisigä jutniŋ padisini beqiş tapşuruluptu. Dadam brigadirğa yalvurup jürüp, qavul, tağ-taşta aldiğa başqa җanivar salmaydiğan җädä atni soravaldi. Bu at ilgiri mal dohturi, ferma başliqliri yaylaqqa çiqqanda talaşta qalidiğan.

Şu at bir küni uştumtut yoqap kätti. U jillirimu malçi häq çetidin barimtaçi bolidiğan. Ular ätiyazda yaylaqqa, küzdä qişlaqqa kšçkändä mäliniŋ talay meli jütüp ketidu. Һätta yahşi atlarni tağ atlap, qirğiz täräpkimu uzitivetidu. Dadam atni uzaq izdidi. Hoşna nahiyälärdiki malçilarnimu arilap çiqti. Bir aydin keyin u җüdäp, kona ağriği qozğilip, qaytip šygä käldidä, qişiçä ağrip, orun tutup yetip qaldi. Kolhozçilar jiğinida dadamğa ämgäk häqqini tšlimäslik häqqidä qarar qobul qiptu. İnim ikkimizniŋ birdä at, birdä haltir eşäk bilän pada beqişqa yardäm qilğinimizmu etivarğa elinmidi. Dadam atniŋ hunini tšlävetip, kolhozğa 2-3 rät iştin boşitiş toğriliq ärizä yazsimu, җavapsiz qaldi. U apamniŋ uruq-tuqqanliriğa uqaq tartip, Çeläkkä kšçüşkä qarar qilğan edi. Amma u jilliri kolhozniŋ ruhsitisiz ketiş guna hesaplinatti. Jük-taqa, mal-varanni Sartoqaydiki posttin kolhoz jiğininiŋ qararisiz štküzmättekän.

Amma dadamniŋ sävir-qaçisi toşqan ohşaydu. U tinimsiz mehnitiniŋ kšzgä elinmiğinini az däp, hä desila «Täyyarğa çiqqan hitayliqlar» degän ohşaş haqarätlärdinmu zaliqqan edi. Undaq paraŋlarni qilidiğanlar, nemişkidu, yeŋi hškümät bovam İsrapulni «kulak» däp, mal-mülkini tartivelip, šzini sotlimaqçi bolğini häqqidä çiş yarmatti. Bovamni Ğalҗat çegarisiğa yätkiçä komsomol yasaqliri, qizil äskärlärniŋ bulap-taliğini, dadamniŋ bolsa, u çağda tehi 7-8 yaşliq gšdäk ekänligi çüşigimu kirmätti.

Şundaq qilip, sällimaza ayaqqa turuşi bilän härbiy säptin kälgän çoŋ akamni elip, bizäçä җabduq bilän Çeläkkä maŋdi. Ularğa dadamni balisidäk kšridiğan, šmriniŋ ahiriğiçä bizgä pärvanä bolup štkän kšyümçan çoŋ apam Märiyäm qizi Һelimhan hädäm ikkisi hämra boluşti. Akam şoferluq kursqa yezilip, dadam bolsa, tamaka sariyiğa işqa orunlaşqini häqqidä kelip-ketip jüridiğan çoŋ apamdin aŋliduq. Biraq keyin kälginidä, u dadamniŋ tamaka ziraiti yaqmay qaytip ağrivatqinini yätküzdi. Biz arisalda ähvalda yaşiduq. Һämmä eğirçiliq apam vä şu çağda šyniŋ çoŋi bolup qalğan 13 yaşliq maŋa vä kiçiklirimizgä qaldi. Öy tirikçilikkä pişşiq dadamniŋ mehniti bilän qora-җayimiz haşamätlik vä quruq ämäs edi. Helä mal-varan, bağ vä uşşaq iş-oqätlärmu yetip aşidu. Lekin kolhoz bizni bu qiyinçiliqlarniŋ yerimidin «qutuldurdi». Bir küni ätiyazda biz ändila yärni çanap, jildiqidäk kšktat terişkä täräddut qilivatqanda, käynidä etizğa eriq salidiğan yoğan yalğuz çişliq soqisi bar traktor hoyliğa gürüldäp kirip käldi. Käynidinla atliqçan, salapätlik adäm päyda boldi. Kolhoz märkizi hoşna yeziğa kälgän väkilniŋ kimligini biz turmaq çoŋlarmu ançä bilip kätmäydu. Amma aççiğiniŋ çosliğiğa qariğanda, helä çoŋ başliq kšrünidu. Yeziniŋ beşidiki tep-tiniç šyümiz  ätrapiğa holum-hoşnilarmu tez jiğildi. Biraq heçkim ün qatmidi. Apammu burilip šygä kirip kätti. İlgiri pat-patla ağrip, daras tartip yetip qalidiğan. Ändi kšzümgä bärdaşliq, sävirçan bolup kätkändäk kšründi.  Päqät şu küni Çeläktin kelip qalğan çoŋ apam Märiyäm çuqan  başlidi:

— Һäy, uyatsiz, monu naresidilärgä içiŋ ağrimamdu. Şularniŋ risqiğu?

Momayniŋ sšzigä qulaq selivatqan heçkim yoq. Bayatin tiŋirqap turğan traktoristqa väkil qamçisini deväyläp bir närsilärni eytti. U därhal soqini çoŋqur patquzup, šlçük yerimizni rätsiz tilğaşqa başlidi. Yamğurluq jilliri üç qetim oruvalidiğan bedilik, täkşi ünüp çiqqan küzdä tikkän samsaq topa astida qaldi.

Ukilirim bağ içidin şümşärişip traktorğa qarap oltiridu. Dadam u yaq-bu yaqtin çiviqlarni äkelip, šzi ulap pärviş qilğan mevilik beğimiz.

Yäl-yemiş ğoro bolup, ta ahirqi almini üzidiğan käç küzgiçä ularniŋ ikkinçi šyi. Şu yärdä oynaydu, qosiğini toyğuzidu, uhlaydu. Däl şu çağda ular monu kinolardiki nemis tankisiğa ohşaydiğan traktor bağnimu qomirip taşlavetämdekin, däp qorquvatqini kšrünüp turidu. Şükri, qapaqliri çüşkän hoşnilardin ätiyät qildimu, yä jiğlap duniyani qorğavatqan çoŋ apamniŋ zaridinmu, äytävir, bağ aman qaldi. Küzgä yeqin dadam kelip, bir mozayliq siyir, qişliq soqumğa bir šküzçä vä aziraq uşşaq malni qaldurup, qalğinini ärzän bahağila setivätti. Yazda harvu, qişta çaniğa qetilip eğirimizni yenik qilidiğan eşäklirimizmu, šz üyürliridin ayrilip, hoşnilar, tuqqanlarniŋ qoraliriğa soğa, hatirä süpitidä kätti. Qişliq ozuq, malğa yäm-häşäkni ğämläp berip, «az kün çidaŋlar» däp yänä ketip qaldi.

Dadamniŋmu, bizniŋmu kindik qenimiz tamğan Ana juttiki ahirqi qiş hayatimdiki äŋ uzaq qiş boldi. U meni tezla çoŋ qilivätti. Bäŋvaş, oyun qepi ukilirimmu animizni kšp qahşatmaydiğan boldi. Biz az kündin keyin bu juttin birätola ketidiğanliğimizniŋ häqiqät ekänligini sezişqa başliduq. Buniŋğa keyinki kšŋülsiz künlärni oylap hoşal bolsaq, yänä birtäräptin, bäribirla qerindaştäk bolup kätkän hoşnilirimiz, sinipdaş dostlarsiz qandaq yaşaşni täsävvur qiliş täs edi. Jutdaşlar, muällimlär, hätta birdä uruşup, birdä dostlişip štüvatqan sinipdaşlirimmu maŋa ändi başqiçä qaravatqandäk bilinätti.

— Sän dadaŋğa eytsaŋçu. Juttin kätmäyli degin, — däp qoyatti meniŋ mehrivan ustazlirim. Tätilgä az qalğansiri tehimu vayimğa çüştüm.  Dadam tonuşlardin šy täyyarliğini, az kündä kšçidiğanliğimizni eytip beriptu.

Birdä sinipqa säl keçikip kirdim. Muällim kirgiçä sinipni başqa kiyidiğan şoh ağinilirim u küni jugaçlap qalğanmu, hämmisi җim. Dürridila maŋa qariğan kšzlärdin qandaqtu ayaş, pärişanliq kšrünüp turğandäk. Bu däqiqä billä štkän künlärni kšz aldiŋdin štküzüş üçün yetärlik edi. Aŋğiçä sinipqa muällimimiz kirdi. Umu däsläp taŋ qaldi. Һämmimiz bir-birimizni ünsiz çüşänduq. Һazir oylisam, qädimki çoŋ bolup qalğan vaqtimiz ekän. Tuğulğan künlirimiznimu billä nişanlap, ağrip qalğan sinipdaşlirimiznimu top-top bolup, šyigä yoqlap barattuq. Tünügünla çaçlirini tartip oynaydiğan qizlarğa başqiçä qaraydiğan, uyulup qiziridiğan ğäliti sezimni his qilişqa başliğan dävrimiz. Män şu çağdila tuğulup šskän makandin, yeqinlardin ayrilişniŋ näqädär eğir ekänligini däsläpki qetim bildim.

Һeli 40 bahar štsimu, etiz stanliridiki kigiz šylär, vagon-šylär, qomuçtin yasalğan lämpä, keçiçä uyqa bärmäydiğan kiçikkinä generatorni kšrüp, «bäzdin qeçip, tazğa yoluqqandäk» ähvalda qalğinim esimda. Biraq adämlärniŋ käypiyati nahayiti üstün. Tehnikiniŋ tür-türinimu päqät mäşädila uçritiş mümkin edi. Һä, däsläp yaz künliri keçisimu näpäsiŋni qisidiğan issiq, u yär-bu yärdä dügdäräp turğan julğundin başqa däräqmu yoq, quşlar avaziğa zar bu yerim çšllüktä zamaniviy şähärçä boy kštiridiğanliğiğa işiniş täs edi. Biraq adämlär niyät qilsa, hämmigä qadir ekän. Bir täräptin,  bu hahiş bilän şärt-şarait çapmu-çap kälgän ğenimät dävir boldi. Esimizda bolsa, štkän äsirniŋ 65 — 85-jilliri, häqiqätänmu, parlaq keläçäkkä bolğan işänçä zor, bayaşayät, paravän, romantikiğa bay «Altun dävir» edi. Yeŋi sovhozniŋ geografiyalik orni, u yetiştüridiğan mähsulat — şorluqlarni šzläştürüş üçün ähmiyiti nahayiti zor bedä uruğiniŋ heridariniŋ nurğunliğimu šz nätiҗisini bärdi. Egilik här jili qimmät bahaliq bedidin payda tapqandin sirt, bara-bara ätraptiki şorluqlarnimu šzläştürüp, başqa ziraätlärnimu šstürdi. Üzümzarliq, almiliq bağlar päyda boldi. Yeza bolsa, kün sanap degidäk šsti. Zamaniviy šylär, idarilär bük-baraqsan bostan içidä qaldi. Adämlär  šzliri bärpa qilğan jutqa nam izdäp avarä bolmidi. U aldin baharda quşlarniŋ näğmisi bilän ilham käldi. Andin ilham til qatti. Bahar! Keyin küzdimu, qiştimu Bahar boluvärdi. Çünki bu his-tuyğu adämlärniŋ qälbini ugilap alğan edi. Moşu bahar yüzligän adämlärgä bähit hädiyä qildi. Moşu baharni äkälgän işçi-dehanlarniŋ däsläpki ävladi hazir sanaqliqla qaldi. Җapanimu tartti, halavitinimu kšrdi. Ularniŋ birimu orden-medal'siz qalmidi. Ävzili, maŋa ohşaş yüzligän gšdäklär qälbigä ümüt çiriğini yaqti. Meniŋ җapakäş dadamniŋ kšŋli moşu yärdä orniğa çüşti. U «Һšrmät Bälgüsi» ordeni bilän mukapatlinip, süriti helä jillar nahiyä märkizidiki Һšrmät tahtisidin orun aldi. Biz pärzäntlirila ämäs, uruq-tuqqanlirimizmu uni bšläkçä hšrmätläp, qayil boluşti. Alim bolup yeŋiliq yaratqini yoq. Säyyah bolup yeŋi yärmu açmidi. Amma kätmini bilän tiŋ yärlärni açti. Äşu kätmän bilän biz, säkkiz pärzändini, qatarğa qoşti.

Män heliğiçä inim Mahmutniŋ šyidä tävärrük süpitidä saqlinivatqan dadamniŋ kätminini kšrgändä, bir qiziq vaqiä esimğa çüşidu.

Mähälliniŋ juqurida uzun kätkän birla koçidin ibarät «Dšŋ mälä» atilip kätkän mälä bar. U yärdiki šylärni nahiyä egilikliri yeŋi sovhozğa yardäm süpitidä selip bärgän edi. Bizmu mal tutuşqa qolayliq däp, dadamniŋ bir top kšŋli yeqin ağiniliri bilän şu mäligä kšçivalduq. Yeŋi koçimizda 70çä šy helä boş turdi. Bir küni ätigänligi šz kšzümizgä işänmäy qalduq. Һämmä šylärniŋ aldida jük maşiniliri. Qoy-siyiri märäp-mšrişip, yerim-yaliŋaç gšdäklär çiviqlardin at minip koçimizni beşiğa kiyiptu. Samovarlardin tik çiqivatqan islarğa qarap qançä ailä kšçüp kälginini biliveliş täs ämäs. Yeŋi hoşnilar Narinqoldin ekän. Biz ularniŋ šzimiz quramliq baliliri bilän tezla dostlişip kättuq. Yazda etizda, küzdä hamanda. Çonҗidiki uyğur, qazaq mäktäplirigä toşuydiğan avtobusimiz bar. Qol küçi yetişmäyvatqan brigadilarğa tähsim qilinğan  «yeŋi» dehanlarğa kätmän yasaş dadamğa tapşurulğan ekän. U ikki-üç kündä çoŋ akamğa bazğan urğuzup 20 — 30 kätmän yasap,  ularğa taritip bärdi.

Kšp štmäy Embergän ağa šŋsili yoq hoyliğa kirip käldi. Qolida bayaqi kätmän. Uniŋ dadamğa: «Mäğämet ağa, men sizge nağıp qoydım» degän sšzi quliğimğa kirdi.  Çoŋlarniŋ sšzigä kaşila bolmay, däp neri kättim.

Bir çağda dadamniŋ qattiq külkisi aŋlandi. Kšp štmäy hoşnimiz uniŋğa qoşuldi. Öygä kirip җoza üstidimu ular külkisini basalmiğan edi. Hoşnimiz çiqip kätkändin keyin dadam vaqiäni bizgä çüşändürdi. Ävu küni kätmän yasiğanda aldiraş bolğanliqtin, tšşük oymiğan ekän. Hoşnimizğa bolsa, yeqin kšrüp šziniŋ tšşügi bar, häqiqiy dehan kätminini bärgän ekän. İlgiri kätmän kšrmigän hoşnimiz šzigä täkkän bu quralniŋ nemişkä başqilarniŋkigä ohşimaydiğanliğiğa qattiq ränҗigän ekän.

Şu yeŋi hoşnilirimizmu keyin ilğar işçi-dehanlar sepidin orun aldi. Baliliri sovhozniŋ yollanmisi bilän aliy bilim därgahlirida oqup, hazir çoŋ lavazimlarda hizmät qilidu.

Ariliqta gšzäl jutumiz Baharğimu «җudun-çapqun» käldi. Sovhoz  tarqitildi. Adämlär  yänila bändiçiligini qildi. Bu egilikkä keyin kälgän mutähässislär ünümlük yär, yeŋi tehnikini šzara tähsim qilip, qalğinini kšpniŋ ihtiyariğa qoyup berişti. Haman, mal fermisi, garaj vä başqimu yeza egiligi inşaätliri «ortaq šküzdin oŋçä mozay äla» deyişip, buzup-parçilap šylirigä apirivelişti. Kšpligän aililär šz jutliriğa, şähärgä kšçüp ketişti. Dadam bolsa, moşu jutqa mäkkäm bağir besip qaldi. Biz Kiçik Aqsudin kšçüp kätkändin keyin, šyümiz heliğiçä boş turdi. Bizni qiyalmay jürgän Märiyäm çoŋ apam:

— Ukam, äşu šyni oŋay җapa bilän salmidiŋ. Baliliriŋniŋ biräsi çiqip, çiriğini yaqsun, — däp dadamğa yelinipmu, ränҗip tillapmu kšrdi. Kšp štmäy dadam u šyümizni yeqinlirimizniŋ birigä bir siyirğa berivätti. Uniŋ kšŋligä azar bärmäs üçün heçqaysimiz unçuqmiduq. Müҗäzim ohşap kätkäçkä, män hazir uni yahşi çüşinimän häm  bir çağdiki nadanliğimğa heliğiçä škünimän. Studentliq dävirdä «jitimlar buluŋida» pätir izdäp, vokzallarda qonuş җanğa patqanda «Häp, dada, kšçkändin keyin Almutiğa biraqla kšçüş keräktekän» degän edim uniŋğa ränҗip. U ün qatmay, tamakisini şorap uzaq oltardi.

Mana heli šzäm şähärlik. Älgä ziyinim tägmigini bilän paydammu çamali. Dadam ohşaş yüzligän qaratürük, sära adämliri bolsa, äsirlär suğa täşna qaradalada bügün yänä qaytip yaşirivatqan gšzäl jutni bärpa qildi. Һär barğinimda qayta işigini açqan haşamätlik balilar bağçisi yenidin štimän. Gšdäklärniŋ şat-külkisi aŋlinidu. Demäk, atilarniŋ äҗri bekar kätmidi. Ässalam, ana jut Bahar. İnsan šmri štkünçi. Һä, seniŋ šmrüŋ mäŋgülük bolğay!

Ähmätҗan İSRAPİLOV.

Almuta şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ