Hälqigä adil hizmät qildi

0
590 ret oqıldı

Һazir arimizda hälqimiz tarihiniŋ şanliq sähipilirini besip, hayatniŋ issiq vä soğini beşidin štküzgän, šz vaqitlirida millitimizniŋ säyasiy vä mädäniy šmridä muhim rol' oyniğan, mustäqillik vä ärkinlik üçün җäŋ mäydanlirida qan tškkän, häliq içidin çiqqan uluq namayändilär bilän yeqindin arilaşqan kişilär yoq ämäs. Ular hälqimizniŋ häm hoşalliq däqiqiliriniŋ, häm eçinişliq, paҗiälik täğdiriniŋ tirik şahitliridur. Ular hälqimizniŋ pähri häm ğururi. Rast, äynä şundaq ataqliq şähslirimizniŋ kšpçiliginiŋ baqiyliq bolup kätkinigä päqät škünüştin, äpsusliniştin başqa amal bolmisimu, ularniŋ duniyağa kälgini häm här qaysiniŋ qandaqla sahadiki bolmisun äҗri bizni dayim hoşal qilidu, ümütländüridu. Biz bügün päqät märhumlarni äskä eliş bilänla ämäs, bälki elimizgä, hälqimizgä qilçä bolsimu munasip hizmät qilğan tiriklär bilänmu muŋdişip, halidin hävär tepip, ular häqqidä illiq lävzilirimizni bildürginimiz durus bolsa keräk. Mana şundaq kişilärniŋ biri štkän äsirniŋ 40-jilliri tarihiy vätinimizdä orun alğan uyğur hälqiniŋ milliy-azatliq härikiti qatnaşquçisi, istedatliq alim vä şair Batur Ärşidinovtur.

Batur akini 1987-jildin tartip yahşi bilimän. U çağda Batur aka Qazaqstan Milliy pänlär akademiyasi tärkividiki Uyğurşunasliq institutiniŋ ädäbiyat vä sän°ät bšlümidä işlätti. Hälqimizniŋ munävvär pärzändi akademik Ğoҗähmät Sädvaqasov başquruvatqan mäzkür ilmiy därgahniŋ şu bšlümigä işqa orunlaşqinimda meni birdinla šzigä җälip qilğan hadimlarniŋ biri äynä şu Batur aka  boldi. Uniŋ dayim iş üstidä boluşi,  väzipisigä җavapkärlik bilän qarişi, käsipdaşliriğa vä, bolupmu yaşlarğa bolğan muamilisi, šzini tutuş mädäniyiti meniŋ näzärimdin sirt qalmidi, älvättä. Şuniŋ üçün män uniŋ bu alahidiliklirini šzämgä ülgä süpitidä tutuşqa tiriştim. Batur aka bilän däsläp kšrüşkinimdin keyin mana ottuz jilğa yeqin vaqit štsimu arimizdiki alaqä üzülgini yoq. Yeqinda šyigä barğinimda Batur akiniŋ šzi aldimğa çiqip, qarşi alğinidin intayin hoşal boldum.

— Bu kšz degän zadi bolmayvatidu, qaraŋ, —  däp hiҗalät bolğandäk meni  šy tšrigä täklip qildi u.

—  Batur aka, moşu yaşqa kelip, timän jürüpsiz, sizniŋ yeşiŋizni bizgä bärsä edi, — däp çaqçaq qildim.

U küni ikkimiz yänä şu jiraq  štmüş, bolupmu  hälqimiz tarihida šçmäs iz qaldurğan Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti häm uniŋ Milliy armiyasi, Batur akiniŋ 1961-jili Qazaqstanğa kšçüp çiqqandin keyinki hayati vä başqilar häqqidä ikki saatçä muŋdaştuq. Rast, Batur aka sšhbitimiz järiyanida kšpligän närsilärniŋ yadidin çiqip kätkinigä puşayman qilğan bolsimu, amma uniŋ orunluq vä izçil pikir qilişi, soallirimğa erinmäy җavap berişi meni qayil qildi.

Batur Ärşidinov 1926-jili hazirqi Almuta vilayitiniŋ Panfilov nahiyäsigä qaraşliq Yarkänt şähiridä dehan ailisidä tuğulğan. Uniŋ ata-anisi vä uruq-tuqqanliri  keŋäş hakimiyitiniŋ 30-jillardiki kollektivlaşturuş säyasitiniŋ qurviniğa aylinip, Şärqiy Türkstanniŋ İli vilayitigä kšçüp ketişkä mäҗbur bolğan  ekän. Däsläptä Ğulҗa şähiridiki «Roşän» mäktividä, andin Bäytulla mädrisisidä oquğan Batur Ärşidinov 1944-jili Ürümçi şähiridiki pedagogika institutiniŋ  til vä ädäbiyat fakul'tetini tamamlap, Ğulҗidiki šzi oquğan «Roşän» mäktividä muällimlik qilivatqan päyttä İli täväsidä milliy-azatliq qozğiliŋi partlidi. 1946-jili Batur Ärşidinov härbiy hizmätkä çaqirtilip, Milliy armiya Baş ştabi qarmiğida eçilğan Bayanday härbiy mäktividä oqudi. Mäzkür bilim därgahida u Ähmätҗan Qasimiy, İshaqbäk Muninov qatarliq hškümät äzaliri bilän yeqindin tonuşidu. Oquşni  podporuçik unvanida pütirip,  Ğulҗidiki Baş ştabta bir jil, andin Bayanday härbiy mäktividä oqutquçi bolup ikki jil işlidi. Bu җäriyanda u şu vaqittiki Milliy armiya kapitani, ataqliq yazğuçi Mäsimҗan Zulpiqarov ohşaş härbiy kadrlar bilän birliktä  atliq äskär vä piyadä äskär bolup yüzligän yaş ofitserlarni tärbiyiläp çiqqan edi.

1949-jili Milliy armiya Hitay häliq-azatliq armiyasiniŋ 5-korpusiğa šzgärtilgändin keyin, Batur Ärşidinov 1950 — 1952-jillar ariliğida şu korpusniŋ Qäşqärdiki 13-diviziyasiniŋ qomandani, milliy-azatliq qozğilaŋniŋ aktiv iştraqçiliridin biri Mämtimin İminovniŋ ştabida iş başqurğuçi-şähsiy katip lavazimini atqurdi. Andin keyin u Ürümçidiki Ölkilik partiya mäktivigä ikki jilliq oquşqa ävätilip, uni 1954-jili tamamlaydu vä Ölkilik demokratik yaşlar komiteti täşviqat bšlümi başliğiniŋ orunbasari bolup işläydu. 1958-jili Bejiŋdiki Aliy partiya mäktivigä oquşqa ävätilip, uni 1960-jili tamamliğandin keyin, avtonom rayonluq Kommunistik yaşlar komitetiniŋ ikkinçi kativi lavazimiğa  tayinlandi. Amma şu jilliri pütkül äldä ovҗ alğan täqipläş säyasiti  aqivitidä başqilar qatarida Batur akima Qazaqstanğa kšçüp çiqişqa mäҗbur bolğan edi.

Batur Ärşidinovniŋ Qazaqstandiki hayati ilmiy paaliyät bilän štti. Mäktäptä oquvatqan çağliridila şeiriyätkä helä qiziqqan uniŋ bäzi äsärliri keyinki jilliri ayrim toplamlarda, gezit sähipiliridä, şundaqla tarihiy vätinimizniŋ bäzi mätbuatlirida elan qilindi. Lekin uniŋ asasiy diqqiti ilimğa, bolupmu uyğurşunasliq pänigä ağdurulğan bolup, bu şäräplik väzipini štäşkä atlanğanda u 25  yaşqa tolğan edi. Şuni alahidä täkitläş keräkki, Batur aka keyinki vaqitlarda ŞUAR Yaşlar komitetida işlävatqan 50-jillarniŋ başlirida Hitayniŋ hoşna  Keŋäş İttipaqi bilän bolğan alaqiliri yahşi edi. U vaqitlarda ikki mämlikätniŋ yaşlar täşkilatliri otturisidiki munasivätlärmu sağlam täräqqiy etivatatti. Batur aka bu päytni alahidä zoqliniş bilän hekayä qilip bärdi. Uniŋ eytişiçä, ilgiri komsomol komitetida, andin Qazaq dšlät qizlar institutiniŋ rektori bolup işligän Ajar İbraeva, 1949-1955-jilliri Qazaqstan LKSM Märkiziy Komitetiniŋ kativi lavazimini atqurğan Qosay Egizbaev, şu vaqittiki Qazaqstan Pänlär akademiyasi M. Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ mudiri Muslim Bazarbaev Batur akiniŋ yeŋi hizmätkä orunlişişida muhim rol' oyniğan edi. Yaş alim mäzkur institutniŋ ädäbiyatlar ara bağlinişlar bšlümidä uzun vaqit işläp, andin 1986-jili şu Akademiya tärkividä qurulğan Uyğurşunasliq institutiniŋ ädäbiyat vä sän°ät bšlümigä işqa orunlaşti. U yärdä bir näççä jil işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqqan Batur Ärşidinov ilimdin qol üzmäy, ilgiri jürgüzgän tätqiqatlirini toluqturuş, sistemilaşturuş vä näşir qiliş, şundaqla uyğur mäktäpliri üçün ädäbiyat därisliklirini yeziş bilän şuğullandi.

Päqät Qazaqstanla ämäs, bälki Märkiziy Aziya vä ŞUAR dairisidimu dastanşunas, ädäbiyatşunas vä muqamşunas süpitidä käŋ tonulğan B. Ärşidinov uyğur häliq eğiz iҗadiyiti vä klassik ädäbiyati, şundaqla «On ikki muqam» mäsililiri boyiçä şuğullinip, bu җäriyanda kšpligän ämgäklärni yaratti. Bolupmu häliq dastanlirini izdäp tepiş, toplaş, ularniŋ mätinlirini elan qiliş vä tätqiq qiliş işliriğa alahidä kšŋül bšldi. 1988-jili Uyğurşunasliq instituti  İlmiy keŋişiniŋ tästiqlişi bilän näşir qilinğan «Uyğur klassikliri iҗadiyitidä dastan janri» namliq monografiyasidä alim HİH äsirniŋ birinçi yerimida yaşap iҗat qilğan Abdurehim Nizariy, Noruzahun Ziyaiy vä Turdi Ğeribiylarniŋ Şäriq ädäbiyati än°änisidä yezilğan «Muhäbbät dastanliri»  türkimigä kirgän äsärliriniŋ ideyaviy-bädiiy, janrliq vä kompozitsiyalik, til-uslub alahidiliklirini däsläpki qetim täpsiliy tätqiq qildi. U bu yšniliştiki tätqiqatliriniŋ nätiҗisi süpitidä 2003-jili «Dastanlar duniyasiğa säyahät» namliq yänä bir monografiyasini yoruqqa çiqardi. Ämgäktä türkiy tilliq häliqlärgä ortaq bolğan dastanlar häm uyğur häliq milliy dastanliriniŋ kelip çiqişi, ular arisidiki ohşaşliqlar vä päriqlär, ularniŋ variantliri häm bädiiy alahidilikliri eçip berilidu. «Bu amät şuniŋ üçün maŋa nesip boldiki, —  däp yazidu alim mäzkür kitapta, —  män 25 jil türkiy dastanliri duniyasida säyahät qildim, uniŋ tšrt täräp, säkkiz burçini kezip çiqtim. Täğdir türkiyşunasliqniŋ bu eğir jükini meniŋ zimmimgä artqanliğini šzäm bu ilimniŋ ähli bolğan çağdin başlapla säzgän edim».

Batur Ärşidinov häqiqätänmu, rus, qazaq, šzbäk, qirğiz, tatar, türkmän, äzärbäyҗan tillirida näşir qilinğan ilmiy ämgäklärni üginiş җäriyanida topliğan täҗribä arqisida dastanşunasliqqa ait bay miras qaldurdi. U şundaqla uyğur hälqiniŋ millät süpitidä kelip çiqişidin tartip yeqinqi zamanğiçä bolğan ariliqtiki besip štkän tarihiy vä mädäniy җäriyanlar, tarihiy şähslär vä uluq namayändilär, ularniŋ hayati vä täğdiri, ädäbiy muhit häm uniŋ qanun-qaidiliri, insan häm uniŋ filosofiyalik, etikiliq asasliri vä şuniŋğa ohşaş başqimu mäsililär ätrapida muräkkäp mulahizilärni elip bardi. «On ikki muqam häqqidä» (2002), «HH äsir Uyğurstan namayändiliri» (2005), üç tomluq «Uyğur bädiiy täpäkkür tarihi» (2008) namliq monografiyaliri, şundaqla kollektivliq toplamlarda orun alğan kšpligän maqaliliri şuniŋ yarqin ispati bolup, ularniŋ uyğurşunasliq pänigä qoşqan tšhpisiniŋ zor ekänligidä häm keläçäk ävlatlarğa munasip hizmät qilidiğanliğida şäk-şühbä yoqtur.

Batur aka pütkül hayatini mustäqillik, azatliq ohşaş uluq ideyalärgä beğişliğan, bilimini vä ämgigini hälqiniŋ umumiy täräqqiyatiğa särip qilğan zamanimizniŋ büyük namayändisi, desäm aşurup eytqan bolmaymän. Uniŋ millät täğdirini, muŋ-zarini ipadiligän ädäbiy äsärliri, štmüş tarihimizni vä mädäniyitimizni yorutqan ilmiy ämgäkliri hälqimizniŋ bebaha ğäznisidur. Bügünki kündä 90-baharini atap štüvatqan Batur akini barliq käsipdaşliri häm şagirtliri namidin qizğin täbrikläp, mustähkäm salamätlik, hatirҗämlik häm җoşqun käypiyat tiläymän.

Rähmätҗan YÜSÜPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ