Qšŋli qalğan qiz

0
601 ret oqıldı

İlahun ҺOŞUR/  Täğdir täqäzasi bilän tirik bändä süpitidä İlhamğa šylinip, ailä quruş vaqti alliqaçan kälgän edi. Şähärlik bir qiz kšŋligä yeqip, şuniŋğa äsir bolup qalğanliğini šzimu çüşänmäy qaldi. Kinoteatr istirahät bağlirida säylilärdä yetäklişip jürginigimu biraz vaqit boldi.Därväqä, şu qizğa bir yastuqqa baş qoşayli, däp täklip qilğan edi. Qiz ilhamniŋ täklivigä kšp oyliniştin keyin maqul җavavini bärdi.

Lekin… Äynä şu lekindä adäm eytsa, işängüsiz kšp sirliq gäp bar edi. İlhamğa «maqul» degän şähärlik qiz uniŋ šzi yahşi bilidiğan bir yeqin tonuşiniŋ sšygini bolidiğan. Gäpniŋ rasti, qizmu u jigitni yahşi kšrätti. Künlärniŋ biridä ikkisiniŋ arisidin qandaqtu-bir tağil mšşük atlap štüp, şähärlik qizniŋ jigiti İlhamğa sšygän qizini ränҗitip qoyğanliğini eytidu. U ikkisini hop qiliş mähsitidä šzi yeqindin arilişip kelivatqan gezitta qizniŋ jigiti toğriliq maqalä yazidu. Maqalida jigitniŋ aliy päzilätliri alahidä täriplinip, uniŋ yeza-egiligi üçün äŋ keräklik bolğan institutniŋ injenerlarni täyyarlaydiğan fakul'tetini pütirip, bügün-ätä nahiyälärniŋ birigä yollanma bilän baridiğanliğini bayan qilinidu. Maqaliğa «Güldästä» däp mavzu qoyuluşimu täsadipi bolmay, bälki u mälum däriҗidä jigitniŋ qizğa qilğan soğisi edi. Һamanäm qiz bilän jigitniŋ poçiği yaraşmay, jigit šzi tuğulup  šskän  nahiyägä işqa orunlişip, şu yärdä uçratqan qizğa aldiraşliq bilän šylinidu.

Şähärlik qiz bu uştumtut tosun hävärni aŋlap, šzini qoyariğa җay tapalmay, ğäliti bir halğa çüşüp qalidu. Çünki u tağdäk işängän jigitniŋ aridiki yoqilaŋ sän-pängä bola vädisigä vapa qilmay šylinivelişini zadila çüşinälmätti. Bir jil ämäs, birnäççä jil mabaynida «Kšyimän, šçimän, seniŋsiz šzgisini hiyalimğimu kältürälmäymän, bizniŋ ätiki istiqbalimiz parlaq», däp jürgän adiminiŋ muhäbbättäk esil tuyğuğa hiyanät qilidiğanliği häqqidä däp päqät oylimiğan. Һättaki, bir küni hatalaşqinini çüşinip kelidu, däp yol qaraş bilän bänt bolidu.

Därväqä täğdir ikki yaşni ikki täräpkä çalmidäk etip taşliğan edi. Bu sinaq jigittin kšrä qizğa bäk qimmätkä çüşidu. Qiz adämlärdiki sšygü-muhäbbätni, vapadarliqni bulaq süyidäk taza däp hesaplatti. Ändi ularniŋ hämmisi kšp täkrarlinip jürgän adättiki sahta gäplär ekänligini çüşinip, qiz adämlärgä işiniş tuyğusini yoqitip, hättaki šzini harap qiliş däriҗisigä yetidu. İlham jutdaş dostiniŋ bu qizini kšptin beri bilätti. Yaşlar käçliridä, säylilärdä jutdaş dosti bilän qoltuqlişip jürgänligini kšrüp, uniŋ bälgä çüşkän šrüm çaçliriğa häväs bilän qaratti. Eniğiraği, jutdişiniŋ sšygini qäddi-qamiti bilänla ämäs, umumän, addiy kämtaranä kšrünüşi, kšziniŋ astida sirliq qaraşliri bilän İlhamniŋ jürigigä kädimkidäkla ot salğan edi. Lekin jutdişiğa hiyanät qilişqa täbiiti yar bärmätti. Şähärlik qizniŋ sšygän jigitidin җuda bolup, çüşkünlükkä uçrap, hämmidin vaz keçip, betäläy halda qalğanliği uni çoŋqur oylandurup, täşvişkä selip qoydi. Nemişkä män äşu qizniŋ sšygü otini qayta yanduruşqa qabil ämäs? Nemişkä män şu qizniŋ hayatqa, adämlärgä bolğan dil qizğinliğini äsligä kältürälmäymän? Nemişkä män äşu qizniŋ qäddini kštirip, adämlärgä külüp qarişiğa amal tapalmaymän? Mänmu adämğu, ahir! Tağni šrüp, talqan qilmiğan täğdirdä, aҗiz vä nazuk bir bändiniŋ kšŋlini kštirip, uni hayatqa, adämlärgä nisbätän işqi muhäbbät kšzi bilän qaritişqa qudritim yätmisä, meniŋ adämligimdin nemä payda? Yaşliğida hatalaşti, kim hatalaşmaydu? Ömür yolida nemilär bolmaydu? Män hayvan ämäs. Adäm süpät yaraldimmu, adämniŋ işini qilişim keräkqu, degän qät°iy җür°ätlik oyğa käldi İlham.

Ändiki gäp u bäzi jutdaşliriniŋ, şähärdiki tonuş-bilişlärniŋ «Jutta, şähärdä saŋa layiq qizlar azmu? U qiz seni yahşi kšrüşi natayin. Qiz hamanäm burunqi jigitini yahşi kšridu”, däp kšŋlini sovutuşqa tirişqanliğiğa, uruq-tuqqan, qerindaşliriniŋ qarşiliğiğa qarimastin, İlham şu kšŋli qalğan qizniŋ kšŋlini elişni oylap, šmürlük җüpti bolar degän  niyättä edi. Şähärlik qiz uniŋ izgü tiläkliriniŋla ämäs, gärçä uniŋ kšŋlidinmu mustähkäm orun alğanliğini kšp adämlär bilivärmäydu. «Ottäk kšŋli boldi», däpmu eytalmaymiz. Amma  kšptin beri kšrüp jürgäçkä, uçraşqanda qandaqtu-bir šzigä has mulayimliq bilän kšziniŋ astida sirliq qarişiniŋ šzi İlham üçün muhäbbät uçqunidäk tuyulatti. Äynä şu qaraşniŋ šzi  kšp sirni җür°ätlik härikät qilişiğa yar bolğan boluşi mümkin. İlham kšp jil mabaynida oquş, härbiy hizmät vä başqa säväplärgä bola boydaqliq hayatqa üginip qalğan edi. U šyliniştäk, šy-otaqliq boluştäk adäm šmriniŋ äŋ meğizliq vä muräkkäp qanuniğa üzä qaraşqa bolmaydiğanliğini yahşi çüşinätti. Şuŋlaşqimu aldin-ala bir yastuqqa baş qoyğuçi qizniŋ ailä tavabiati bilän yahşi tonuşqan. Melikäm bilän uçrişiş җäriyanida ularniŋ šylirigä berip, içäkişip kätkän desäkmu bolidu. İkkinçidin, Melikämniŋ ata-anisiniŋ müҗäz-hulqidiki kiçik peyilliq, adämgärçilik hislätlirimu İlhamni «šylinäyli», däp dil sšzini izhar qilişqa dävät qilğandu bälkim… Nemila bolsa, İlham Melikämniŋ ailä çoŋliriğa qarap iş tutuşni qarar qildi.

***

Melikämniŋ ailisi Almuta şähiriniŋ Gogol' — Dzerjinskiy koçisiniŋ dohmuşiğa orunlaşqan bäş qävätlik šydä yaşatti. Ularniŋ ailä tavabiatida šy çoŋliri İvrayim, Tillabüvi vä ularniŋ baliliri Melikäm, İsrapul, Sänҗär, Mäsim vä qoş-gezäk Büvipatäm, Ziväräm istiqamät qilatti. İvrayim ailä atisi süpitidä nahayiti kämtar insanlardin edi. Uluq Vätän uruşi jilliri Moskva ätrapidiki җäŋlärgä qatnaşqan. Uniŋ eytişiğa qariğanda, yamğurdäk yeğivatqan oqniŋ astida qalğinida, Älhämdulillani oqup, dua qilişi bädiligä šlümdin aman qalğan ekän. Qur°an Kärim sürilirini yadlap, dua qilişni adät qilğan häm din yolini hämmidin äla däp hesapliğan. Һärhil iş orunlirida tirişip işlidi. Gšş magazinida, ayaq-kiyim işhanisida işligän. Ahirqi vaqitlarda, çoŋ meçitta kassir väzipisini atqurğan. Ayali Tillabüvimu siliq-sipayä, heçkimniŋ kšŋlini ağritmaydiğan aq-kšŋül ayal bolidiğan. Kälgän-kätkän adämlärni mehmansüpät huşhoy qarşi elip, härhil läzzätlik tamaqliri bilän hursän qilatti. Tillabüviniŋ qolidin tamaqlanğanlar qoliniŋ läzzitidin bähirlinätti.

Tuyuqsiz Melikäm bilän burunqi jigiti arisidiki “soğ” munavisät ularniŋ ümütini kukum-talqan qilip, gaŋgiritip qoyğan edi. Ata-ana qiziniŋ qandaq yardäm berişni bilmäy häläk boluşatti. Keyin šyliniş toyi toğriliq yaŋlivaştin gäp çiqqanda: «Äy huda, ämriŋgä şükri. Qizimizni yärgä qaratma, bähtini bär!», däp Allağa dua-tägbir oqup, därru jit puritişqa  tutuş qildi.

İlham bilän Melikämniŋ šyliniş toyi qudilarniŋ birliktä küç çiqirişi bilän şähärdä štti. «Ötti, štküzdi» degän gäp bolmisa, toy hazirqi yaşlarniŋkidäk haşamätlik toylarğa ohşimatti. Çünki İlhamniŋ ata-anisi alliqaçan u baqiliq bolup kätkän. Toyğa qerindaşliridin akisi Velahun, yäŋgisi Bazigül kiçik apisiniŋ balisi Abdipatta räpiqisi Dugahan bilän uruq-tuqqanliri bolup, barliği onçä adäm qatnişip, mehman süpitidä tšrdä oltardi. Yaşlar täripidin toyğa Melikämniŋ ayrilmas dostlar bolup jürgän qizlar İlhamniŋ dost-buradärliridin ismi hälqimizgä tonulğan boksçi Älistan, Uyğur teatriniŋ  talantliq artisti Abdureşit toyni qizitip bärdi. Gäpniŋ rasti, u çağlarda tehi yeqindila universitetni tamamliğan İlhamniŋ toyini käŋ dairidä štküzüşkä ihtisadiy şaraiti yätkülük ämäs edi. Şähärdiki İvrayim bovayniŋ ailä tavabiati, dost-buradärliri toyni qançilik yahşi štküzüşkä tirişsimu, «çavak ikki qoldin çiqidu», degändäk sadasi ançila җaraŋlap kätmidi. AKšpçilikniŋ hatirisidä adättiki aldiraşliq bilän bolidiğan toylarniŋ biri teriqisidä  qaldi, halas.

***

Kšptin beri yaşlarniŋ intizarliq bilän kütkän toyimu tügäp, İlham bilän Melikämniŋ ailäviy turmuşi başlinip kätti. Aŋğiçä uniŋ gezithanida işlävatqan işimu birqançä muräkkäpläşti. Mätbuat sahasidiki işini kšptin beri täqäzaliq bilän kütkäçkä, u iş ornida härhil tosqunluqlarğa qarimay, šz işini puhta işläşkä tirişti. U başliği täripidin tapşurulğan väzipini, kiçik-çoŋluğiğa qarimay, qärälidä orunlatti. Gezit sähipiliridä u maqalä, oçerklar kšrünüşkä başlidi.

Ömür yolida basqan qädämlirimu kšŋli tolğidäk rivaҗlanmidi. Käsipdaşliri bilän iҗadiyät sahasidiki dostliriniŋ kšŋlini qiyalmay yüz grammdin başlanğan «juyuş» işliri bäzidä uzaqqa sozulup kätti. İlham äynä şundaq «juyuş» päytliridä šyigä tämtiläp degidäk kelätti. Şundaq içip jürgän künliriniŋ biridä Melikämni ağriqhaniğa äkätmämdu (U tunҗa qizi Dilrabağa hamildar edi)! İlham uni ağriqhanilardin izdäp, helila avarigärçilikkä çüşkänligi yadida.

Şundaqla saqlanduruş haniliriğa tamamän haraqqa çilişip qalğanlarla ämäs, hozuriğa kälgän ätivaliq mehmanlar şäripigä aziraq eğiz täkkänlärmu çüşüp qalidekän. Yäni militsiya hadimliri üçün eğizi haraq purap tursa, şuniŋ šzi kupayä ohşaydu. Ular seni därru alkaş hesaplap, ägär qarşi çiqsaŋ, urup-dumbalap, yançuğuŋda bar pulni qeqişturup elivalidekän.

Melikämniŋ İlhamniŋ iştiki vä šy şaraitidiki bäzi kelişmäslik ähvallarğa kšz jumup, mäyli ämäsmu, iş bolğandiki çigiç bolmamdu. Şuŋlaşqa bäzidä hapiçiliqta içip qoyidiğan bolidiğandu. Ailä bolğandiki šydä hämmä närsä kšŋüldikidäk bolmaydiğu. «Baş sunsa, bšk içidä» degänğu konilar. Ailimiz ätä-ügün mustähkäm bolup ketär. İlahim, aqiviti yahşi bolsun», däp hätta İlhamniŋ bäzi sälbiy hislätlirigä käçürüm bilän qaratti. U İlhamniŋ şundaq terisigä siğmay iştin bulqan-talqan bolup kälgän vaqitliridimu tegişmäy, asta ünsiz balilirini yetäkläp, ata-anisini yoqlap keliş banisi bilän sirtqa çiqip ketätti.

Melikäm İlhamniŋ işidin säl keçikip qalsa, pärişanliqqa šzini qoyar җay tapalmay qalatti. Melikäm däsläp uçraşqan kişigä yenik, saddä qizdäk täsirat qalduratti. Uçraşqanlarniŋ hämmisigä sämimiyät bilän munasivät qilatti. Uniŋ üçün duniyada yaman adäm yoqtäk sezilätti.

İlham Melikämniŋ näççä jil davamida bir jigit bilän jürüp, häqiqiy musulman qiziğa has nomusiğa dağ juqturmay, beşini tšvän egip, bir šmür hizmät qilişqa täyyar edi. Sšygü muhäbbät sahasida çüşkünlükkä uçrap, hatalaşsimu Melikäm birdinla qolğa çüşmäydiğan, tağ keyigidäk, kšrgänla adämni šzigä yeqinlaşturğusi kälmäydiğan şoh-şoh җanliq härikätliri bilän İlhamniŋ sšygü otini tehimu ulğaytqan edi.

Äynä şundaq esil päzilätlik qiz İlhamniŋ šmürlük җüpti bolup qaldi. Ailidiki çüşänmäslik-kelişmäsliklärniŋ hämmisigä Melikäm sävirçanliq bilän çididi. Pärzäntlirini çoŋ qilip, qatarğa qoşuş mabaynida dohmuş-dohmuşta aldini toriğan tosqunluqlar az bolmidi. Turmuş ğäm-täşvişlirigä bärdaşliq berip, är-ayal ikkisi birlişip küräşti. Ular här ayda berilidiğan maaşqila qarap qalsimu, balilarni yahşi tärbiyiläp, oqutuş ğemini qildi. İlham müşkül ähvalğa çüşüp qalğan päytlärdä Melikäm dayim qeşidin tepilatti. Därru yar-yšläk boluşqa aldiratti. Mabada tuyuqsiz iştin zšrür tapşuruq bilän hävärläşmäy ketip qalsa, nägä, nemigä, qayaqqa kätti, däp işhanidikilärgä aram bärmätti.

Künlärniŋ biridä İlham şähärniŋ yenidiki Häşkiläŋ nahiyäsigä qaraşliq «Drujba» sovhoziğa iş babidiki säpär bilän atlinidu. Käç kirgiçä yenip keliş oyi bolğaçqa, u šydikilärgä hävär qilmayla kätkändi. İzdigän qoyçisi šz ornida bolmay, başqa sovhozğa yštkilip ketiptu. Sovhoz rähbärliri «U jiraq tağ bağrida qoy beqivatidu. Barimän desiŋiz, yol oŋğul-doŋğul. Tağ yolliri ämäsmu. Çidaş keräk, maşina bilän yetiş täs, älvättä, at bolmisa», däp turuvaldi. İlham tavakäl däp maŋğan yolidin qaytmay, qährimanini şundaq täsliktä tapidu. Keyin uniŋ säpiri täsiratida “Dala bürküti” namliq häҗimlik oçerki gezit sähipisidin orun alidu. U säpärdin šyigimu barmay redaktsiyagä kelidu. Şu çağda käsipdaşliri: «Nälärdä otlap, nälärdä sulap jürisän. Yaylaqta qoy gšşini yäp, qimiz içip, läläŋläp jürginiŋdä bu yärdä ayaliŋ Melikäm «yoldişimni nägä ävättiŋlar, tepip beriŋlar!», däp vay җenimizni çiqardi. Biz seniŋ tağ arilap, qoy gšşini yäp jürginiŋni nädin biläyli», däp çuqiraşti.Һä, mundaq änsiz säpärlär İlhamniŋ hayatida az bolmidi, şularniŋ hämmisidä ayali Melikäm İlhamni kšz näzäridin çiqarmay, änsiräp, yoliğa qarap, taqätsizlik bilän kütätti. İlhammu Melikämniŋ işänçini aqlaşqa tirişatti.

Künlär näridin bšşük tävätkän,

Qarisaq güldäk balilar šsti.

Hudayim bizgä amät ävätkän,

Ular çoŋ bolup mana şoh uçti.

Öçmäydu, demäk, šyniŋ çiriği,

Kšzümni yaşlap qilma helikäm.

Qiziŋ kštärsä ailä bayriğin,

İstiqbalidin zadi, yemä ğäm.

Ötkän jillarni helikäm äsläp,

Özäŋni kayip bolmiğin hiҗil.

Putlişip jürüp, maŋğan çağ däsläp,

Bilsäŋ, härqandaq toyuŋdin esil.

Bolsa bolmamdu qolimiz qisqa,

Ömrimiz yarqin bolsun ilahim.

Һayat kšp jükni artsimu başqa,

Һarğuzmiğiniğa şükri hudayim, —

däp İlham Melikämgä atap şeirmu yazğan. Jillar štkänsiri burunqi putlişip meŋişliri, qaynaq sudäk hayat qaziniğa patmay qayniğan yaşliq hori birqädär besilip, härkim šz turmuş mäsilisini oylaydiğan boldi. İlhammu ändi şärätkä meŋişlirini tohtitip, kona haraqkäş ağiniliridin jiraqlişip, šzini oŋşaş yoliğa çüşti.

Ömürniŋ şundaq talay irmaş-çirmaş, egiz-päs, çoŋ-kiçik buruluş tosqunliqliri bilän härhil davanliridin atlap štüş mabaynida Melikäm ikkisiniŋ däm-tuzila ämäs, turmuş tirikçiligi bir-birigä güldäk yarişip kätti. Һätta burunqi ikkiliniş bilän җüpniŋ keläçigigä ümümtsizlik bilän qariğan qurbi-qurdaş, zamandaşliri ändi ularğa qarap zoqlinidiğan boldi.

İlham bilän Melikäm ailäviy turmuşqa җiddiy qarap, bir-biriniŋ yamanliğini yoşurup, yahşiliğini aşurup, duç kälgän sinaqlardin sürünmäy štkän edi.  Danalar «Äqil bilän bağlanmiğan muhäbbät quruq küçiniştin başqa närsä ämäs» degändäk, bizniŋ zamanimizdiki ikki yaşniŋ sšygü-muhäbbiti äynä şu rivayätlärdiki «Tahir — Zohra», «Pärhat — Şerin», «Läyli — Mäҗnunniŋ» hayatidäk mustähkäm bolamdu, däp oylatti İlham. Därväqä, şähsiy hayat täҗribisi muhäbbätniŋ quruq sšz ämäs, ämäliyatta härqandaq ğäm-täşvişlärgä boran-çapqun, tosqunlarğa tšzüp, šmür üçün är-ayal ikkisi bir kişidäk küräş qiliş degän ämäliy iş ekänligigä uniŋ kšzini yätküzidu.

Şundaq aliyҗanap izgü oy bilän šyliniş aldida, şähärlik kšŋli qalğan qizniŋ kšŋlini elip, uniŋ qälbidä hayatqa bolğan ümüt uçqunlirini yanduruşni bilgän u ailäviy turmuşini härhil elip qaçti gäplärgä qarimay päydin-päy mustähkämläp, işäşlik bolsa, Melikämmu sävirçanliği häm küçlük iradisi bilän İlhamniŋ yüz grammlap içip, turmuş bazirida tenäp, gumran bolup ketişidin saqlap qaldi. Özliriniŋ şänini qoğdaş mabaynida uçraşqan tosqunluqlardin Melikäm bilän İlham hämdäm, hämnäpäsliktä alqip štüp, hayat kšrünüşlirini Dilraba, Tahmina, Zibo isimliq altundäk qizliri bilän yarqiratqan halda şat-şadiman, bähitlik hayat käçürmäktä…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ