Һäy tamaka, tamaka…

0
627 ret oqıldı

Tamaka isida tšrt miŋ himiyalik birikmä bolidu. Uniŋ qiriqqa yeqini insan salamätligi üçün hovup tuğduridu. Künigä çekilgän bir paçka tamaka – jiliğa 500 rentgen şolisini qobul qilğanliq bilän baravär. Umumän, tamaka barliqorganlirimizni kardin çiqirişqa qabil. Tamaka isi eğiz boşluğida yeqimsiz puraq päyda qilidu, çişlarni sarğaytidu. Qisqisi, insaniyät üçün tamakiniŋ ziyinidin başqa paydisi yoq.

Qisqiçä tarihi

T

amaka duniyada 500 jildin oşuq vaqit ilgiri päyda bolğan. Mäşhur säyahätçi Hristofor Kolumb 1492-jili Amerikiniŋ eçil­­ğanliğini elan qiliş bilän billä kšpligän šsüm­lüklärniŋ, җümlidin ta­ma­kiniŋmu sirini açidu. Kolumbniŋ män°iy qilişiğa qarimay, uniŋ ayrim säpdaşliri tamaka yopurmiği bilän uruğini yoşurun halda Evropiğa elip kelidu. Bu däsläp doriliq mähsulat süpitidä qobul qilinidu. 1543-jili İspaniyadä çiqqan kitaplarniŋ biridä tamakiniŋ şipaliq hususiyiti häqqidä «Tamaka uyqini yahşilaydu, haduq çiqiridu, ağriqni päsäytidu, başni saqaytidu» däp ipadilinidu. Şuŋlaşqimu bu sirliq ziraät aqsüyäklärniŋ işänçisigä erişip, XVII — XVIIİ äsirlärdä alahidä ammibapliqqa egä bolidu. 1697-jili Petr İ šz pärmani bilän Rossiyadä tamakini qanuniylaşturidu. Ärlär, ayallar, җümlidin yaşlar uni çekişkä, puraşqa häm çaynaşqa başlaydu.

Bara-bara tamakiniŋ insa­niyätkä hovup tuğduridiğan mähsulat ekänligi mälum bolup, uniŋğa qarşi ammiviy küräş başlinidu. Evropida uniŋ dämini birinçi bolup tartqan Kolumbniŋ säpdişi Rodrigo de Heres bu «җinayiti» üçün yättä jilğa sotlinidu.

Birinçi җahan uruşi dävridä (1914 – 1918) duniyada tamakiniŋ «abroy-inaviti» eşişqa başlaydu. Һätta amerikiliq general Djon Perşing: «Uruşta ğalip çiqiş üçün bizgä tamaka oqtäk lazim» degän näqilni eytidu. Rossiyamu tamakiğa nisbätän näq şundaq kšzqaraşta bolğan. Şuŋlaşqimu 1914-jili Sankt-Peterburg soda-eksport aktsionerliq җämiyiti qurulup, uniŋ Moskva, Dondiki Rostov, Feodosiya qatarliq şähärliridä 13 mähsulat zavodi eçilidu. İkkinçi duniya uruşi (1939 – 1945) jillirimu tamakiğa bolğan ehtiyaҗ küçiyidu. U җäŋçilärniŋ yemäk-içmäkliriniŋ sepidin turaqliq orun alidu. Tamaka şirkätliri millionliğan paçka tamakini häqsiz mäydanğa ävätidu. Näq şu vaqitta Keŋäş İttipaqida ärlär ammiviy räviştä bu ziyanliq adätni šzlirigä siŋdürüşkä mäҗbur bolidu. Äynä şundaq qilip, märi küçlük bu mähsulat pütkül duniyani šzigä mäptun qilivalidu. «Ehtiyaҗ bar yärdä, täklipmu bolidu» demäkçi, insanniŋ «nazuk» yeridin mahirliq bilän paydilanğan işbilärmänlär üçün bu payda elip kelidiğan çoŋ tiҗarätkä aylinidu. Yadiŋlarda bolsa, štkän äsirniŋ 90-jilliri däsläp tsıganlar, keyin ahaliniŋ täminati naçar qatliminiŋ väkilliri tamaka tapçilliğidin paydilinip, şu yšniliştiki elip-satarliqni җan beqiş mänbäsigä aydandurğan.

Eçinarliği, tamaka nahayiti çoŋ payda elip kelidiğan mähsulat bolğaçqa, ayrim ällärniŋ uniŋdin baş tartqusi kälmäydiğanliği aççiq häqiqät. İsmi duniyağa mäşhur Napoleon Bonapartniŋ: «Bu ziyanliq mähsulat mämlikät ğoҗiniğa jiliğa 100 million frank miqdarida payda elip kelivatidu. Ägär uniŋ orniğa näq şundaq kirimi bar närsä tepilsa, män tamakini hazirniŋ šzidila män°iy qilğan bolar edim» degän sšzi uniŋ yarqin ispatidur.

Ayallar sigaretqa qandaq ügändi?

F

rantsiyalik säyahätçi-monah Andre Teve šziniŋ tamaka häqqidä qiziq hekayiliri bilän mälikä Ekaterina Mediçini bu ziyanliq adätkä ügätkän. Һä, ingliz mälikisi Elizavetaniŋ ta­makiğa iştiyaqini qoz­ğiğan hizmätçisi Uolter Reli. Şundaq qilip, tamaka şu bir štmüştin tartipla aҗizlarniŋmu sšyümlük häväsigä aylinidu.

HH äsirniŋ birinçi yerimida tamaka reklamisi käŋ ovҗ alidu. Uniŋ җanlinişida şu dävirniŋ PR mahiri, ingliz Edvard Berneys alahidä rol' oynidi. U Lucky Ctrike  sigaretini çiqiridiğan şirkätniŋ iltimasiğa benaän, aҗizlar arisida tamakini täşviqat qilişniŋ utuqluq yolini tapidu. Yäni šz mähsitigä yetiş üçün N'yu-Yorkta şu päyttiki ärlär bilän täŋhoquqluq boluşni täläp qilğan ayallar härikitidin mahiranä pay­dilinidu. Ber­neysniŋ uyuş­turuşi bi­län kšpligän tonulğan kino häm teatr akterliri rähbärligidiki aҗizlarniŋ bir topi namayişqa çiqip, Lucky Ctrike sigaretini çäkkän halda (ularniŋ ayrimliri uni birinçi qetim çekivatqaçqa, yštilip ketätti) şähärniŋ çoŋ-çoŋ koçilirida namayiş qilidu. Ayallarniŋ ammiviy räviştä tamaka çekiş җäriyani äynä şuniŋdin başlinidu. Şu päyttin tamaka şirkätliri aҗizlar üçün mähsus sigaretlarni çiqirişqa qät°iy bäl bağlaydu. Ğärip älliri ayallirida şäkillängän bu adät bara-bara şäriqqä, yäni musulman hanim-qizliriğimu štidu. Bügünki kündä zadila bir-biridin qelişni halimaydiğan aҗizlirimiz tamaka çekişni moda yaki täräqqiypärvärlikniŋ ipadisi süpitidä qobul qilmaqta.

Ziyankäşkä qarşi küräş

D

äsläp hasiyätlik dora hesaplanğan tamaka, kšp štmäy adimizatniŋ näpritigä uçraydu. Uniŋğa birinçi bolup, İspaniya mälikisi İzabella qarşi çiqidu. Uniŋ täşäbbusini frantsuz koroli XIV Lyudovik qollaydu. Rus padişasi Mihail Romanov tamaka çäkkänlärniŋ burnini ke­sivetişkä pär­man çiqiridu. Türk sultani Murad IV šlüm җazasini qolliniş arqiliq çekärmänlärgä zärbä beriş qarariğa kelidu. U başqilar tonumiğidäk däriҗidä addiy kiyinivelip, sodigärlärdin tamaka soraydu. Şu arqiliq tamaka satquçilarni eniqlap, ätisi җazağa tartidu.

1603-jili Angliya koroli Yakov, däsläp tamakiniŋ ziyini häqqidä maqalä yazidu häm šz eliniŋ puhrasi Relini šlüm җazasiğa buyrup, beşini tenidin җuda qilidu. Şu çağda Reliniŋ ahirqi iltimasi – ahirqi qetim tamaka çekiveliş bolidu.

Rossiyadä 1696-jili tamaka çäkkini üçün hiz­mätçilär qam­­çilanğan. Һä, çe­kärmänlärgä – 1 rubl', satqanlarğa 5 rubl' miq­darida җäriman se­linğan. Bu ähval ikkinçi qetim qaytilansa – 50 rubl'ğa, üçinçi qetimda 100 rubl'ğiçä šskän.

1844-jili Rossiyadä päyda bolğan papiroslar šrt ketişniŋ asasiy säväpçisigä aylanğan. Tilsiz yeğiniŋ aldini eliş häm şähärlär taziliğini qolğa kältürüş mähsitidä koçilarğa bronzidin yaki taştin yasalğan ählätsalğuçlar ornitilişqa başlaydu. 1848-jili bolsa, җämiyätlik orunlarda tamaka çekiş qät°iy män°iy qilinip, buniŋ üçün alahidä orunlar bälgülinidu.

«Aqivitini bilimän, lekin taşlalmaymän»

B

u nakäsniŋ dämini 2-sinipta oquvatqan çeğimda tartqan, – däydu 30 jil tamaka çäkkän yeqinlirimniŋ biri. – Meni šzämdin 7-8 yaş çoŋ bir akimiz ügätti. Şuniŋdin keyin arilap-arilap çekip jürdüm. Һäqiqiy çekişni, oğriliqçä, äl­vättä, 10-sinipta başlidim. Märhum dadammu šz vaqtida çekiptekän. Män toqquz ayliq vaqtimda qattiq ağrip, šlüm ağziğa berip qaptimän. Şu çağda dadam «Moşu balam aman qalsila, tamakini taşlavetimän» däydu häm sšzidä turidu. Şähsän šzämniŋ «tütündin» qutulğinimğa üç jil boldi. Şu çağda, eniğiraği, Ramzan eyi başlanğanda, uniŋ bilän birätola hoşlişiş qarariğa käldim. Hudağa miŋ qatliq şükri, iradämdin qayilmän. Һazir tamaka çekiş hiyalimğa kiripmu çiqmaydu.

Bilidiğinim, adämlär tamakini härhil yaşta başlaydu häm härhil yaşta taşlaydu. Säväplirimu türlük-tümän. Ayrimliri ağriği җanğa patqanda, yänä birliri pärzänt-nävriliriniŋ hšrmitigä, iradisi küç­lüklär bolsa, šzlügidin degändäk. Bähitkä qarşi, bu illätniŋ häddidin taşqiri ziyanliğini, paskiniliğini, mädäniyätsizlikniŋ bir kšrünüşi ekänligini aŋ­liq räviştä sezinip turup, uni taşlaşqa iradisi yätmäyvatqanlar kür­miŋ. Şularniŋ birigä ayali: «Sadiğaŋğinä ketäy, taşlisaŋçu buni. Pärzäntlär çoŋ bolup, nävrä kšrduqqu!» desä, u: «Billä turuvatqinimğa 30 jil bolğan sizniŋ gepiŋizgä bola 45 jilliq «qädinas ağinämni» härgiz taşlimaymän!» däp häzil arilaş häq gäpni qiptu. Amma šz ilkigä alğan jüräk kesili u zamandişimizni tamaka bilän birätola hoşlişişqa mäҗburlidi…

Yänä bir tonuşumğa ayali tamakiğa särip qilğan pulini hesaplap, nätiҗisini qoliğa tutquzup qoyuptu. Uniŋ hesaviçä, yoldişi bir jilda (künigä 2 paçka çekidekän, bu ottura hesap bilän 500 täŋgä) bu zähärgä 180 miŋ täŋgä häşläptu. Yäni bügünki kurs bilän hesapliğanda 500 AQŞ dolliridin oşuq.

Biz «täҗribilik» çekär­mänlärniŋ tamakiğa baliliq çeğida ügängänligini äs­tin çiqarmiğinimiz toğ­ra. Şuŋlaşqimu pär­zänt­lirimizniŋ bu ziyanliq adätkä «qul bolup» qal­masliğiğa qät°iy riayä qilişimiz keräk.

Psihologlar gšdäklärniŋ tamakiğa bolğan häväsini, ularniŋ çoŋlarğa ohşiğusi, šzlirini şulardäk mus­täqil, ärkin sezinişi ke­lidiğanliğidin däp çü­şändüridu. Һä, qizlarniŋ besim kšpçiligi tamaka çekişni zamaniviyliqniŋ bäl­güsi däp bilidekän. Qalğan qismi jigitlärgä yeqiş yaki başqilarniŋ diqqitini җälip qiliş üçün çekidekän. Şuŋlaşqimu ata-anilar šz baliliriğa dayim tamakiniŋ salamätlikkä ziyini, ädäp-ählaqqa yatliği häqqidä tälim-tärbiyä berip turuşi lazim. Muällimlärmu ular bilän ziç alaqida bolup, bu mäsiligä alahidä diqqät ağdurğini ävzäl.

Eytmasqa bolmaydiğan yänä bir närsä, şähärlik šsmürlär bilän yaşlar arisida keyinki vaqitlarda kal'yan çekiş aditi qeliplaşqan. Mutähässislär ziyanliq җähättin uniŋmu tamakidin qelişmaydiğanliğini äskärtidu. Elektron sigaretlarmu toluq tätqiqat qilinmiğanliqtin, ularniŋ adäm organizmiğa, җämiyätkä täsiri tehi sir bolup qalmaqta. Şuŋlaşqimu buni tamakidin qutuluşniŋ amili däp qarimasliğimiz keräk.

İnternet materialliriğa asaslinip täyyarliğan

Erşat ÄSMÄTOV.

Duniyada tamaka çekidiğanlarniŋ sani 1,3 milliard adämgä yätkän.

Tamaka çekiş adäm organizmida 25 hil ağriqniŋ kelip çiqişiğa säväp bolidekän.

Hitayda 300 milliondin oşuq adäm tamaka çekidekän.

Duniyada ayallar äŋ kšp tamaka çekidiğan äl – Avstraliya.

Mutäpäkkürlär tamakiniŋ  ziyini häqqidä

«Muhämmäd päyğämbär yolda ketip berip, toŋlay däp qalğan ilanni kšrüp qalidu. Mehrivanliq bilän uni qoyniğa selip, issitidu. Bir çağda ilan šzigä kelip, päyğämbärgä: «Män seni çeqivelişim keräk. Çünki şundaq qäsämyad bärgänmän. Sšzümdä turuşum keräk» däydudä, qolini çeqivalidu. Muhämmäd ilan çaqqan yärdin zähärni sümirivelip, yärgä tükürüvetidu. Şu zähärdin šsüp çiqqan šsümlük «tamaka» däp nam alğan ekän».

Şäriq rivayiti.

«Tamaka taşlaştin yenik närsä yoq, şähsän šzäm hayatimda uni 30 qetim taşlidim».

Mark TVEN,yazğuçi (AQŞ).

«Tamaka adämniŋ äqil-parasitigä sälbiy täsirini yätküzidu. Uni härgiz iҗadiy iş bilän bağlaşturuşqa bolmaydu. Bu päqät bekartäläplärgila yarişidu».

İogann GETE,nemis şairi.

«Özäŋniŋ är ekänligiŋni ispatlaş üçün tamakini başlaysän. Keyin šzäŋniŋ är ekänligiŋni ispatlaş üçün uni taşlaşqa tirişisän».

Jorj SİMENON, frantsuz yazğuçisi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ