«Yättä qerindaşniŋ»biri

0
578 ret oqıldı

Almutida «Yättä qerindaş» däp atilidiğan mäşräp bar. Ötkändä mäzkür mäşräp  äzaliriniŋ biri – yazğuçi, dramaturg Äkräm Ähmätov  bilän täsadipi uçrişip qaldim. «Nemişkä mäşriviŋlarni şundaq atidiŋlar?» soridim uniŋdin. — Birinçidin, nami yeqimliq, ikkinçidin, quruq oyun-tamaşiğa berilmäy,  milliy urpi-adätlirimizni, tilimizni saqlap qalayli degän niyätmu boldi, — dedi sšhbätdişim.

— Eytqanliriŋizğa qançilik däriҗidä ämäl qilivatisilär?

— Mäşrivimizniŋ güli bolğan sultanqorğanliq Yüsüpҗan bilän Mehribanäm Һämraevlarni alayli. Ular tšrt qizini uyğur mäktividä oqutti. Һämmisigä aliy bilim bärdi. Ändi nävrilärni tärbiyilävatidu. Qizliriniŋ toylirinimu milliy än°änilirimizgä muvapiq štküzdi. Bir sšz bilän eytqanda, mäzmunluq hayat käçürüvatqan äҗayip bir ailä.

Sšhbätdişim «sayrapla» kätti.

— Eytmaqçi, biyil Yüsüpҗan atmiş yaşqa kelivatidu, — sšzini davam qildi u. – Şundaqla u milliy mädäniyitimizniŋmu җankšyäri.

Yüsüpҗan Һämraevni Sultanqorğandin taptim. U šzini maŋa «Keŋäş dävriniŋ dukançisi» däp tonuşturdi. Çüşinişlik. U dävirlärdä «dukançi» äŋ ammibap käsip bolidiğan. Başta addiy dukançi, andin yahşi işlisäŋ, bir dukanğa başliq bolisän, halas. Yüsüpҗan akiniŋ ämgäk paaliyiti näq moşundaq şäkilländi.

— Keŋäş hškümiti tarqiğandin keyin nemä iş qildiŋiz? — soridim uniŋdin.

— Qiziq soal, — küldi u. — Taksistliq qildim. 1995-jili bir näzirdä sinipdişim, sahavätlik insan Magelan Şäripovni uçritip qaldim. Gäptin gäp çiqip, uniŋğa «halimni» eytsam  keräk, «İş yoq bolsa, maŋa yoluqqin, bir närsä oylaşturimiz» dedi. Magelan baraholkidiki «Rahat» baziriniŋ mudiri ekän. «Ağzimdin çiqip, saqalğa yamaşti» degändäk, ätisila bardim. Uniŋ baziridin bir buluŋni elip, šydikilär bilän tamaq täyyarlap sattuq. Tirikçiligimiz yolğa çüşkändin keyin mäzkür bazarğa ançä çoŋ ämäs aşhana salduq. Şu vaqitta šz ailämni asraş bilän billä 22 adämni iş bilän täminliginim helimu yadimda.

Magelan ikkimiz Uyğur nahiyäsiniŋ Ğalҗat yezisida billä šstuq. Qiyinçiliqnimu tarttuq. Beşimiz qoşulup qalsa, qiyinçiliqta štkän baliliq çeğimizni äskä elip, hazirqi künümizgä miŋqatliq şükri qilimiz.

Andin Yüsüpҗan aka baliliğini äskä aldi.

***

— Biz ailidimu yättä qerindaş, däp sšzini davam qildi u.  — Män bir yerim yaşqa kälgändä, dadam hayattin štüptu. Akilirimniŋ ikkisi armiyagä, qalğanliri oquşqa kätkän bir mäzgildä apam ikkimiz šydä yalğuz qalduq. Qorada bir mozayliq siyirimiz, üç tohu, bir ğorizimiz bolidiğan. U vaqitta bir tuhum 6 tiyin turatti. Män jiğilip qalğan tuhumlarni dukanğa štküzüp, çay, tuz, säräŋgä elip kelättim. Apam kolhozçilarğa nan yaqatti. Yänä kelip künigä ikki-üç tonur nan yeqişqa toğra kelätti. Uniŋ kepigi mallarğa qalatti. Һä, bir-ikki nanni šzimizgä qalduruşniŋ yollirimu bar edi. Apam här küni lahşigir bilän ikki nanni ättäy otqa çüşirivätätti. U kšmäçkä aylinip qalatti. Keyin brigadir u nanlarni bizgä qaldurup ketidiğan. Moşundaq künlärniŋ biridä mälimizgä hind kinosi käldi. Maŋa bir koçida turidiğan ağinilirim Һaşirahun, Rähmätҗan, Mahmutҗan vä İsmayil yoluqup käptu. Jügräp kirip apamdin bäş tiyin soridim. Apam ornidin turup, meni bağriğa besip, «bäş tiyin ämäs, bir tiyinmu yoq, balam», däp jiğlavätti. Mänmu šzämni tutalmidim.  Şu vaqitta ağinilärdin qalmasliq niyitidä katäktin bir tuhumni elip, klubqa bardim.  Kino qoyğuçi häm bilet satquçi Mähsüm aka qolumdiki tuhumni kšrüp, meniŋ ähvalimni çüşändimu, kinoğa bekarğa kirgüzüvätkän edi. Uniŋ bu yahşiliğini heli untuğinim yoq. Akimizniŋ yatqan yeri җännät bolsun!

***

— Meniŋ baliliğim qiziq vaqiälärgimu tolup taşqan, — dedi u käypiyatini säl kštärgändäk qilip. — Ömürlük җüptüm Mehribanäm ikkimizniŋ ata-aniliri hoşna edi. Һär küni käçtä ağinilär ularniŋ işigidiki bäldiŋdä jiğilattuq. Arilap-arilap bolğusi qeyinatam Yarmähämmät aka biz, yaşlarni, šyiniŋ işiğimu salatti. Bir küni Һaşirahun ikkimiz bäldiŋgä oltirattuq, jutdişimiz Tuyğun Äkbärov mototsiklda kelip tohtidi. U šygä kirip ketişi bilän qariğidäk bolsaq, mototsiklniŋ çetilmisi qoğun-tavuzğa liq tolğan ekän. Öyniŋ derizisidin mariveduq, ağinilär «mäyrämni» başlavetiptu. Ahiri Һaşirahun ikkimiz heliqi qoğun-tavuzniŋ hämmisini bizniŋ baqqa toşup, orniğa biraz yoğan taşlarni selip qoyduq. Şundaq qilip, qoğun-tavuzni puhanimiz qanğiçä yegän eduq.

Şuniŋdin beri 38 jil štüptu, hazir räpiqäm ikkimiz bu vaqiäni pat-pat äsläp külüşimiz.

***

— Һämmisi meniŋdin bazardin keyin nägä kättiŋ? — däp soraydu.

— Mänmu moşu soalni qoymaqçi boluvatattim, — dedim uniŋğa.

— Һayatim şundaqla mäzmunluq davamlişivatidu. Öydä ondin oşuq qoy, yüzgä yeqin tohu baqimän. Bumu bir tirikçilik. Oylisam, bäribir sodidin jiraq kätmäptimän, — dedi u soalimğa җavavän.

Millätpärvär akimizniŋ šmürlük җüpti Mehribanäm hädä asasän bala tärbiyisi bilän bänt. Şähärdä turuvatqan bu ailigä «baliliriŋlarni rusçä oqutuŋlar» degän mäslihätni bärgüçilärmu bolğan. Һazirmu bar. Amma ular heçkimni tiŋşimidi vä tiŋşimaydu. Tšrt qizniŋ hämmisi Sultanqorğandiki M.Yaqupov namidiki 101-mäktäp-gimnaziyaniŋ uçumkarliri. Qizlarniŋ üçi ihtisat sahasiniŋ mutähässisliri. İkkinçi qizi Ramiläm meditsina universitetini tamamlap, hazir şähärdiki 5-poliklinikida işlävatidu.

— Meniŋ arminim dohtur boluş edi, — däydu Yüsüpҗan aka. — Amma, bälgülük säväplärgä bola, mähsitimgä yetälmäy qaldim. Ahiri qizlirimğa: «Biriŋlar dohtur boluşuŋlar keräk» däp täläp qoydum. Şundaq qilip, ularniŋ içidä Ramiläm meditsina sahasini tallavaldi. Äŋ ävzili, pärzäntlirim milliyligini yoqatmidi. Bügünki җämiyitimizgä kerigimu şu.

Ötkändä Sultanqorğandiki bir märasimda baş jigitbeşi Ğäyrät Mämätälievniŋ Һämraevlar ailisini başqilarğa ülgä qilişimu täsadipi ämäs. Demäk, Yüsüpҗan Һämraev atmiş yaşliq tävälludiniŋ «hesavitimu» quruq bolmidi degän sšz. Uniŋ mäzmunluq hayati häqiqätänmu başqilarğa ülgä.

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ