Asasiy Qanunniŋ şarapiti

0
727 ret oqıldı

Tehi untup qalğidäk bolmiduq, štkän jili biz elimizniŋ iҗtimaiy-säyasiy hayatida muhim ähmiyätkä egä bolğan şanliq sänälärni – Qazaq hanliğiniŋ – 550, Uluq Ğalibiyätniŋ – 70, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ – 20 vä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Asasiy Qanuni – Konstitutsiyaniŋ qobul qilinğanliğiniŋ 20 jilliğini – käŋ türdä ni­şanliduq. Biyil bolsa, yänä bir muhim sänäni dağduğiliq atap štäşniŋ täräddutini kšrüvatimiz –Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Mustäqilligigä 25 jil tolidu.

Һä, bari-yoqi çaräk äsirniŋ içidä mustäqil Qazaqstanni duniya tonidi vä alämdä yüz berivatqan šzgiriş-yeŋiliqlarniŋ toluq hoquqluq iştrakçisiğa aylandi. Buniŋğa yetiş yoli, älvättä, oŋay bolmidi. Dšlät rähbiri – Millät Lideri Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevniŋ keläçäkni nişan qilğan içki vä taşqi säyasiti tüpäyli, häm säyasätniŋ, häm ihtisatniŋ, häm iҗtimaiy hayatniŋ nurğunliğan sinaqliriğa taqabil turaliduq, çiniqtuq vä mustähkämländuq, çaräk äsirlik tarihimizda misli kšrülmigän muvappäqiyätlik ihtisadiy täräqqiyat sür°itigä qol yätküzäliduq. Buniŋğa, sšz yoq, elimizniŋ mustähkäm işlängän qanuniy bazisi asas boldi. Äynä şu qanuniy baza – buniŋdin 21 jil ilgiri qobul qilinğan Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Konstitutsiyasidur.

Bügün, Konstitutsiya küni harpisida, şuni işäşlik eytalaymizki, şu Asasiy Qanunniŋ şarapiti tüpäyli barliq qazaqstanliqlar, mil­litidin, iҗtimaiy kelip çiqişidin vä diniy etiqatidin qät°iy näzär, җämiyitimizniŋ täŋhoquqluq grajdanliri süpitidä duniya etirap qilğan «qazaqstanliq yolniŋ» tehimu dağdam boluşiğa šzliriniŋ birkişilik hässisini qoşuşni aliy insaniy borçi däp bilidu. Çünki qazaqstanliqlar buniŋğa qädär heçqaçan bügünkidäk yahşi hayat käçürmigänligini toluq his qilidu, ätiki küniniŋ tehimu parlaq bolidiğanliğiğa işinidu. Bu quruq şiar yaki dävranvazliq ämäs, bälki ämäliy häqiqät. Uniŋ misalliri nahayiti nurğun, päqät şularniŋ birinila kältüräy.

Mälumki, män 2012-jili җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi bolup saylandim. Şuniŋdin buyan štkän tšrt jil içidä elimizdä nurğunliğan häliqara ähmiyätkä egä vaqiälär yüz bärdi. İçki säyasät boyiçimu muhim çarä-tädbirlär štküzüldi, җümlidin җämiyätlik razimänlikni tehimu küçäytiş, millätlärara vä konfessiyalärara tšzümlük ülgisini mukämmälläştürüş yolida qobul qilinğan strategiyalik hšҗҗät – Milliy birlik doktrinisi šziniŋ nätiҗisini berişkä başlidi. Ändi mämlikitimizni sür°ätlik industrial-innovatsiyalik täräqqiy ätküzüşniŋ däsläpki nätiҗiliriniŋ şahidi bolu­vatimiz. Yänä bir qetim qaytilaşqa toğra keliduki, bularniŋ hämmisini elimiz Prezidenti Nursultan Nazar­baevniŋ uttur rähbärligi bilän işlängän vä häliqniŋ käŋ muhakimisidin štüp, tehi «qazaqstanliq täräqqiyat»  ändila başlanğan 1995-jili qobul qilinğan Konstitutsiyaniŋ mevisi däp qobul qilişqa bolidu.

Äynä şu Konstitutsiya boyiçä elimizdä istiqamät qilivatqan barliq millätlärniŋ mämlikät Parlamentida yaki yärlik mäslihätlärdä vakalätlik qi­lişi kšzdä tutulğan. Qazaqstan hälqi Assambleyasi bolsa, Mäҗliskä toqquz deputatni saylaydiğanliği konstitutsiyalik qanun bilän bäkitilgän. Äynä şu konstitutsiyalik qanun boyiçä biyil mart eyida štkän saylamda şu toqquz deputatniŋ biri män boldum. Buni alahidä täkitlävatqanliğimniŋ sävävi, Konstitutsiya qobul qilinğan şu 1995-jili Qazaqstan hälqi Assambleyasimu quruldi. Bügün Konstitutsiya bilän Assambleya päqät täŋtuşlarla ämäs, bälki şundaqla bu härikki institut barliq qazaqstanliqlar alahidä hšrmät-ehtiram bilän tilğa alidiğan turaqliq bilän razimänlikniŋ, täräqqiyat bi­län yeŋilinişniŋ rämzigä aylandi. U bolsa, šz novitidä, elimizdä milliy mädäniyätni, җümlidin milliy tillarni täräqqiy ätküzüşniŋ dšlätlik programmisini işläp çiqişqa asas boldi. Şu programma boyiçä, mundaq ämäliyat duniyaniŋ heçbir dšlitidä yoq. Elimizdä 88 mäktäptä oqutuş uyğur, šzbäk, taҗik vä ukrain tillirida jürgüzülüvatidu. 108 mäktäptä 22 millätniŋ tili mustähkäm pän süpitidä oqutuluvatidu. 190 lingvistikiliq märkäzdä 30 millätniŋ tilini üginiş yolğa qoyulğan. Mundaq «kšphilliqtiki birlik» printsipiğa ämäl qilivatqan dšlätlär duniyada barmaq bilän sanavalğidäkla. Şularniŋ biri – mustäqil Qazaqstan Җumhuriyiti.

Mälumki, härqandaq dšlätniŋ Konstitutsiyasi äŋ aldi bilän šz grajdanliriğa hizmät qilişni kšzdä tutidu. Elimiz Konstitutsiyasi muqäddimisimu «Biz, umumiy tarihiy täğdir birläştürgän Qazaqstan häl­qi, qedimiy qazaq yeridä dšlätçiligimizni bärpa qi­lip, šzimizni teçliqpärvär grajdanliq җämiyät däp bilip, ärkinlik, baravärlik vä razimänlik ideyaliri bilän suğirilip, duniya birläşmisidä munasip orunni egiläşni halap, hazirqi vä kälgüsi ävlat aldidiki җavapkärlikni çoŋqur his qilip, šzimizniŋ suveren hoquqimiz asasida moşu Konstitutsiyani qobul qilimiz» däp başlinişi täsadipi ämäs. Çünki Konstitutsiya aldida hämmimiz – addiy puhradin ta Prezidentqiçä –ohşaşla җavapkär, qanun çoŋ-kiçikkä, yaş-qeriğa baqmaydu. Bu härqandaq adämgä çoŋ җavapkärlik jükläydu. Äynä şu җavapkärlikni çoŋqur his qilişimiz şärt. Çünki Asasiy Qanun bizniŋ barliq utuqlirimizniŋ, parlaq keläçigimizniŋ asasini täş­kil qilidu. Şuŋlaşqa elimiz hayatidiki äŋ muhim sänälärniŋ biri – «dšlätlik» statusiğa egä mäyräm –  Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Qonstitutsiyasi küni bolup hesaplinidu.

Bizniŋ Konstitutsiya šziniŋ häliqçilliği, teçliqpärvärligi bilän päriqlinip, insan qäd­riyätliriniŋ himayiçisi süpitidä vaqit siniğidin štti. Elimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaev štkän jili Konstitutsiyamizniŋ 20 jilliğiğa beğişlanğan täntänidä «Qazaqstan yeridä yaşavatqan barliq grajdanlarniŋ baravärligi – Vätinimizniŋ muvappäqiyätlik täräqqiy etişiniŋ vä güllinişiniŋ asasiy mänbäsi bolup hesaplinidu. Bizniŋ Asasiy Qanunimiz – bu işäşlik hul, uniŋ asasida biz hämmimiz birlişip, yeŋi җämiyätni, yeŋi dšlätni, yeŋi ihtisatni bärpa qilivatimiz» däp alahidä täkitlidi. Bu, birinçidin, elimizdiki mil­lät­lärara razimänlik bi­län häliqlär dostluğiniŋ, säyasiy turaqliqniŋ, iҗtimaiy yeŋilinişniŋ vä ihtisadiy täräqqiyatniŋ näti­җisini kšrsätsä, ikkinçidin, Prezidentimizniŋ täşäbbusi bilän işlängän vä duniyaniŋ äŋ täräqqiy ätkän dšlätliriniŋ konstitutsiyaliri bilän bir säptä turidiğan Asasiy Qanunniŋ şarapitidur.

Mäyräm mubaräk, äziz qerindaşlar!

Şahimärdan NURUMOV,Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ