Militsiya akademiyasini tamamliğan däsläpki uyğur

0
339 ret oqıldı

Mälumki, ilgiri, keŋäş dävridä, җämiyättä içki işlar organliri toğriliq härhil kšzqaraşlarniŋ, hätta bir-birigä tamamän qarimu-qarşi pikir-mu­lahizilärniŋ orun al­ğanliğini çoŋ ävlat väkilliri yahşi bilidu. Tehi ÇK vä NKVD moҗut bolup turğan päytlärdä ular täripidin ämälgä aşurulğan ammiviy tä­qipläşlärniŋ, nahäq tut­qunğa elinip türmilär bilän sürgünlärdä hor­lanğanlarniŋ nahayiti nurğun boluşi militsiya hadimliriğa nisbätän sälbiy kšzqaraşni päy­da qilğan edi. Militsiya hadimliri arisida «Bšk al desä, baş kesidiğanlar» šzliriniŋ mümkinçilikliridin vä hizmät babidin süyistimal qilişi җämiyättä äy­nä şundaq pikirniŋ qeliplişişiğa asasiy türtkä boldi. Lekin häliq militsiyasi tärkividä häqi­qiy vätänpärvärlär, җäŋgivarliqniŋ ülgisini kšrsätkän qährimanlar, mürisidiki pagoniniŋ taziliğini saqlap qeliş üçün җenidin käçkän şähslär az bolmidi. Näq äynä şundaqlarniŋ adil vä pidakaranä hizmiti tüpäyli SSSR däp atalğan alp dšlät içki vä taşqi düşmänliridin dayim ğalip çiqip, asta-asta häliq işänçisigä vä mehir-muhäbbitigä eri­şişkä başlidi.

Ötkän äsirniŋ 60-jil­liriniŋ ahirilirida vä 70-jillarniŋ başlirida SSSR İçki işlar ministrligi rähbärligidä äŋ küçlük vä korruptsiya häddidin taşqiri ovҗ alğan bu sistemini tüp-asasidin islah qiliş mäsilisiniŋ pişip-ye­tilgänligini çoŋqur his qildi. Şuŋlaşqa içki işlar organliridiki islahat nahayiti qät°iy vä nätiҗidarliq bilän başlandi. Şu çağdiki SSSR içki işlar ministri N.A. Šelokovniŋ bu islahat boyiçä däsläpki buyruği militsiya hadimliriniŋ ahali bilän mänäniyätlik vä sämimiy munasivättä boluşini qanun asasida bäkitti.  Moşu jilliri içki işlar ministrligi päydin-päy härbiy strukturidin grajdanliq strukturiğa štüşkä başlidi. Buniŋğa kadrlarni tallaş vä tärbiyiläş mäsilisigä alahidä kšŋül bšlüngänligi asasiy türtkä boldi. Äynä şundaq yaş kadrlar arisida Murtuza Battalovmu boldi.

Murtuza Battalovniŋ içki işlar organliriğa hizmätkä kelişi täsadipi yüz bärgän vaqiä ämäs. U kiçigidinla tärtip-intizamğa alahidä kšŋül bšlätti, yenik payda tepiş koyida jürgänlärgä näprät bilän qaratti. Çünki näq moşundaq muhit uniŋ ailisidimu qeliplaşqan edi. Mundaq däp kesip eytişimizniŋ asasiy sävävi şuki, uniŋ dadisi, peşqädäm ustaz Arup Battalov vä anisi Hasiyäthan šz pärzäntliriniŋ qälbigä äynä şundaq aliy insaniy hislätlärni kiçigidinla siŋdürüşni bildi. Ändi Murtuza akiniŋ militsiya formisini kiyişigä vätän aldidiki härbiy borçini qaytidin täşkil qilinğan Җämiyätlik tärtipni saq­laş ministrliginiŋ içki äskärlär qismida štigänligi, andin 1969-jili Almuta mähsus ottura militsiya mäktivigä oquşqa çüşüşi asasiy türtkä boldi. Mäzkür mäktäp rähbärligi nahayiti aktiv, bilimlik vä җismaniy җähättin küçlük kursant Murtuza Battalovqa çoŋ ümüt-işänçä bilän qaridi. Çünki yaş kursant mäktäptä moҗut ikki vzvodniŋ biriniŋ komandiri boldi, yänä bir vzvodqa bolsa, uniŋ yeqin dosti Sağınjan Asıl-Kerey rähbärlik qildi. Eytmaqçi, u keyiniräk җumhuriyät İçki işlar ministrligi rähbärliriniŋ biri boldi, hazir istipadiki general-mayor, Almuta şähärlik içki işlar organliri veteranliri keŋişiniŋ räisi.

Murtuza Battalov mäz­kür mäktäpni tamam­liğandin keyin, yäni 1971-jili yollanma bilän Uyğur nahiyälik içki işlar  bšlümigä işqa ävätilidu.  U çağlarda mäzkür bšlümni militsiya veterani Turğan Җamaqov başquratti. U  yaş militsiya ofitseri Murtuzağa atidarliq munasivättä boldi, җämiyät hayatidiki bu muhim organniŋ qir-sirlirini erinmäy ügätti, bolupmu nahiyädiki operativ muhitniŋ äyni ähvalidin toluq hävärdar boluşniŋ lazimliğini äskärtiştin yeliqmidi.

Äynä şundaq ustazniŋ qolida tärbiyilängän Mur­tuza Battalov kšp štmäyla hizmät pälämpäy­liridä çapsan kštirildi: uçastkiliq inspektor, tär­gävçi, җämiyätlik mü­lükni oğriliğuçilarğa qar­şi kürişiş bšlü­miniŋ (OBHSS) inspektori boldi. Mana moşu hizmätlärdä u šziniŋ printsipialliği, qäsämyadqa sadiqliği bilän päriqländi. Şuŋlaşqa bolsa keräk, nahiyälik içki işlar bšlüminiŋ rähbärligi Murtuza Battalovni 1974-jili Moskvağa SSSRda däsläpki qetim eçilğan İçki işlar ministrliginiŋ aka­de­miyasigä oquşqa ävätti. U çağda Murtuza Arup oğli tehi 28 yaşta edi. Bu akademiyani täşkil qilğuçi häm däsläpki rähbiri militsiya general-leytenanti Sergey Krılovniŋ qät°iy tälivi bilän mäzkür bilim orniğa päqät härtäräplimä bilimlik, җay-җaylarda içki işlar organlirini islah qilişniŋ strategiyalik ähmiyitini çoŋqur his qilidiğan ofitserlar qobul qilindi. Şundaq qilip, içki işlar organlirida aliy bilimlik ofitserlar korpusini şäkilländürüş qolğa elinğan edi. Eytiş keräkki, akademiya rähbärligi šz mähsitigä yätti. Çünki uniŋ tiŋşiğuçiliri akademiya yenidiki Mädäniyät universitetidimu bilim alatti. Ändi bu universitetniŋ rektori uluq kompozitor Aram Haçaturyan edi, kafedrilarni bolsa, Lev Kulidjanov, İl'ya Glazunov başquratti, oqutquçilar arisida Mihail Ul'yanov, Aleksey Batalov, Yuriy Nikulin, Elina Bıstritskaya ohşaş ataqliq namayändilär bar edi. Şundaqla bu Mädäniyät universitetiniŋ mehman­liri arisida pat-patla ismi duniya ähligä yahşi mälum Vladimir Vısotskiyni, aka-uka Vaynerlarni, Rastropoviçni, Rihterni, Oystrahni kšrüşkä bolatti.

Män, bilimim boyiçä gumanitar adäm, akamniŋ päqät käspiy җähättinla ämäs, şundaqla mädäniy җähättinmu na­hayiti juquri däriҗigä kštirilgänliginiŋ talay qetim guvaçisi bolğan edim, — däp äsläydu Murtuza akiniŋ inisi Mars Battalov. — Ailimiz äzaliri jiğilip krossvordlarni yäşkändä, uniŋ aldiğa štidiğan heçkim bolmaydiğan. Uniŋ aŋ-säviyäsi şundaq juquri däriҗigä yetilgän ediki, şähsän šzäm uniŋğa häväs bilän qarattim. Akamniŋ eytişi boyiçä, Moskvada oquvatqinida uniŋğa pat-patla Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Sülhi Lutfullin kelättekän, şun­daqla Moskvağa iş babi bilän kälgän häl­qimiz väkilliridin kšr­näklik alimlar, җä­miyät ärbapliri, partiya, keŋäş vä komsomol organliriniŋ hadimliri yäŋgimiz Һuriyäthanniŋ dästihinidin däm tartmay kätmättekän.

70-jillarniŋ ahirilirida hakimiyät içki işlar organliridiki is­lahatlarni, nemişki­du, qät°iy qollap-quvät­läştin qaldi, akademiyani tamamliğuçilarni muhim strategiyalik yšni­lişlärdä ämäs, härhil uşşaq mämuriy lavazimlarda paydiliniş täripigä štti. Ularniŋ arisida Murtuza Battalovmu boldi. 1977-jili akademiyani äla bahalarğa tamamliğan uni Almuta vilayätlik içki işlar başqarmisi Narinqolğa — nahiyälik içki işlar bšlümi başliğiniŋ orunbasari qilip ävätti. Biraq qaram täğdir Murtuza Arup oğliğa bay bilimi bilän qabiliyitini toluq namayän qilişqa yar bärmidi — 1978-jili 21-sentyabr' küni u hizmät mäҗburiyitini orunlaş päytidä yol-transport halakitigä uçrap, paҗiälik vapat boldi. Bu qara küngimu 38 jil boptu. Ändi Murtuza Arup oğli hayat bolsa, biyil 70 yaşqa tolatti. Äpsus, bu kün uniŋğa nesip bolmidi.

İvrayim BARATOV

SÜRÄTTÄ: M.Battalov (oŋda) S.Lutfullin bilän Qizil mäydanda (1975-jil).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ