«Arminim – issiq suda däm eliş»

0
658 ret oqıldı

Peşqädäm ustaz Һemitahun TOHTASUNOV 1953-jilniŋ  7-noyabr' künini äskä aldi. —  U vaqitta män Uyğur nahiyäsiniŋ Kätmän ottura mäktividä muällim bolup işlävatattim, — däp sšzini başlidi u. — Ätigänligi Mädäniyät šyiniŋ aldida jiğin, andin keyin mäyrämlik kontsert boldi. Mäyrämlik märasimdin keyin šygä qaytip kelivetip, yolda bir tuqqinimizni uçritip qaldim. U «Çapsan šygä barğin, ayaliŋ oğul boşandi», degän huş hävärni eytti.

Män šygä ämäs, uttur dukanğa jügärdim. Tunҗa pärzändim duniyağa käldi. Uniŋ üstigä mäyräm. Dukanda novättä turğanlar helä bar ekän. Qayaqtindu üç soldat päyda boldi. Män hoşalliğimni şular bilän bšlüştüm. Soldatlarniŋ biri: «Baliŋiz uluq mäyrämdä duniyağa käptu, ismini Vladimir qoyuŋ» dedi. Uniŋ bu täklivi maŋimu yaqti. Älvättä, oğlumniŋ ismini rusçä atişimğa ata-anam qarşi boldi. Män ularni: «Keyinki oğlumğa çoqum uyğurçä isim qoyimän» däp «aldap» qoydum.

Mštivärniŋ «aldap qoydum» degini Vladimirdin keyin Tohtasunovlar ailisidä bäş qiz duniyağa käldi. Ularniŋ hämmisiniŋ ismi  uyğurçä. Känҗisi oğul. Uni Һemitahun aka alim bolsun, däp «Alimҗan» däp atiğan ekän. Alimҗan šsüp yetilgändä häqiqätänmu, alim boldi. Kšpligän җavapkärlik hizmätlärni atqurdi. Һazir u Uyğur nahiyäsiniŋ hakimi. Öz vaqtida uniŋ akisi Vladimir Tohtasunov bu hizmättä säkkiz jildin oşuq vaqit oltarğan edi. Bir ailidin ikki nahiyä hakimi çiqti. Bu kam uçraydiğan hadisä. Bügünki kündä Vladimir Һemitahun oğli Almuta vilayätlik hakimiyitigä qaraşliq «Jetısuoblgaz» җavapkärligi çäklängän şirkitiniŋ mudiri ahalini gaz bilän täminläş tarmaqliriniŋ başliği. Qäyärdila işlimisun, käynidin päqät yahşi gepi qaldi. U härqandaq işni aldin-ala vädä qilmastin orunlaşqa tirişidiğan adäm. Äynä şundaq esil müҗäzgä egä insan pensiya yeşiğimu yeqinlişip qaptu. Qiriq bir jil tohtimay işligän adämgä «Pensiyagä çiqqandin keyin  «işlämsiz yaki däm alamsiz?» degän soalni qoyuşniŋ šzi orunsiz. Şuŋlaşqa bu soalğa җavap eliş üçün maŋa Vladimir Һemitahun oğliniŋ ämgäk kitapçisini yänä bir qetim varaqlap çiqişqa toğra käldi.

İSSİQ ҺAYaT

1974-jili, yäni 22 yeşida politehnikiliq institutni tamamliğan Vladimir Tohtasunov Almuta şähärlik issitiş tarmaqliriğa slesar' bolup işqa orunlişidu.

— Һayatimdiki äŋ issiq orun moşu yärdä boldi, — däp štmüşni äslidi u. — İssitiş tarmaqliriğa hayatimniŋ 27 jilini beğişlidim. Slesar', master, uçastka başliği, baş injener vä mudir. Bir ariliqta şähärlik hakimiyättä turuşluq-šy kommunal egilikliriniŋ üstidin nazarät qilidiğan instruktor bolup işlidim. Bu nahayiti qiziq saha, uni çüşiniş üçün päqät şu yärdä işläp kšrüş keräk. U yärdä ayliq maaşiŋdin başqa qoşumçä tapavät tepişqimu bolidu. Su trubilirida işläş kšrüngänla adämniŋ qolidin kelivärmäydu ämäsmu! Şuŋlaşqa biz u yärdä heçqaçan işsiz oltarmattuq. Yezida päşkä ätigänligi bir çeläk kšmür, käçqurunluği bir çeläk kšmür qalap qoysaŋ kupayä. Şähärliklärgä issiqliqni bir kün keçiktürsäŋ boldi, qulaq-meyäŋni yäydu. Öydiki trubilardin bir tamça su eqip kätsä, bizgä muraҗiät qilidu.

Bäzidä pävquladdä ähvallarğimu duç kelättuq. 1984-jilniŋ dekabr' eyida Almutida termometr jigirmä kün uda -25 gradusni kšrsätti. Şu vaqitta bizgä keçä-kündüz işläşkä toğra käldi. Şähärliklärni bu soğdin teç-aman elip çiqtuq.

İssitiş tarmaqlirida män kšpligän yahşi adämlär bilän tonuştum.  Moşu saha meni tärbiyilidi desämmu, bolidu. U yärdiki adämlärniŋ bir-birigä illiq, issiq munasiviti meni qayil qilidu. Şu bir jilliri şähärlik issitiş tarmiğida Amut Җapparov isimliq yalğuz uyğur bolidiğan. Keyin asta-asta sepimiz kšpäydi. Bügünki küngiçä u yärdä işlävatqanlar bilän munasivitim üzülgini yoq.

ҺAKİMİYÄTTİKİ ҺAYaT

1999jili mart eyida V.Tohtasunov şu vaqittiki vilayät hakimi Zamanbek Nurqadilovniŋ buyruği bilän Uyğur nahiyäsiniŋ hakimi bolup tayinlandi.

— Һakimliqqa män başta qät°iy qarşi boldum, — dedi u sšzini davamlaşturup. — Birinçidin, meniŋ yeza egiligidin hävirim yoq. İkkinçidin, sovhoz-kolhozlar tarqiğandin keyin «quruq šstäŋgä» mirap bolğum kälmidi. «Özäŋ yezida šstüŋ, yeziniŋ ähvalini sän çüşänmisäŋ, kim çüşinidu?» dedi Zamanbek Qalabay oğli. Män u vaqitta 130 miŋ täŋgä ayliq elip işlävatattim. Nahiyä hakiminiŋ maaşi bolsa 30 miŋ täŋgä ekän. Qisqisi, häliqniŋ turmuşi eğir bir päyttä maŋa nahiyä hakimi boluşqa toğra käldi. Kšp štmäy, Zamanbek Qalabay oğliğa: «Ğalҗatta bajhana açayli» degän täklipni bärdim. «Uniŋdin nemä payda alimiz?» däp soridi vilayät hakimi. Ğalҗat bilän Çonҗiniŋ ariliği yüz çaqirim. Nahiyädiki yezilarniŋ kšpçiligi moşu ariliqta, aşhana eçip künigä yüz çaqirim läŋmän satimiz» dedim. U külüp kätti. Ahiri mähsitimgä yättim. Bu bajhaniniŋ nahiyä hälqi üçün paydisi tägdi.

Şu jilliri Vladimir Һemitahun oğliniŋ täşäbbusi vä küç çiqirişi bilän Uyğur nahiyäsidä bäş yeŋi mäktäp benasi qäd kštärdi. Öz vaqtida miŋğa yeqin adäm iş bilän täminlängän quş fabrikisimu şu bir eğir päytlärdä  bärpa boldi. Bumu nahiyä hakiminiŋ äҗri.

— Uyğur nahiyäsiniŋ 70 jilliğini nişanliğanda, tävägä elimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaev qädäm täşrip qildi, — däp sšzini davam qildi sšhbätdişim. — Prezident nahiyä künigä beğişlanğan märasimlarni tamaşä qilip, dästihinimizdin däm tartqandin keyin, uni Çonҗiniŋ beşiğa vertoletqa uzitip çiqtim. Hoşlişiş aldida Almuta vilayitiniŋ hakimi Serik Ümbetov maŋa qarap: «Prezidenttin bir närsä sorisaŋçu» degändäk, işarä qildi. Män Prezidentni şu vaqittiki Ğalҗat — Çonҗa taş yoliniŋ zaman tälivigä layiq boluşi keräkligini eyttim. U şu yärdila yenidiki yardämçisigä tapşuruq bärdi. Bu mäsilä bir ayniŋ içidä häl bolup, kšpçilik kšptin kütkän yolmu selindi.

— Һakim bolğan päytiŋizdä nahiyä tur­ğunliri sizgä asasän qandaq soallar bilän muraҗiät qilatti? — soridim uniŋdin.

— U vaqitta iş orunliri yoqniŋ ornida edi. Şuniŋğa qarimay, maŋa kirgänlärniŋ hämmisi iş soratti. Bilip turisän: iş yoq. Һäq gäpni eytsaŋ — ränҗitisän. «Bar» däp vädä qilsaŋ — balağa qalisän. Çünki män moşu nahiyädä tuğulup šstüm. Adämlärniŋ kšpçiligini tonuymän. Bäziliri ata-anamniŋ tonuşliri, degändäk. Al­dimğa kirgänlärgä: «Baliliriŋlarni muäl­limlär bilän dohturlarni täyyarlaydiğan oquşqa ävätmäŋlar» däp qahşattim. Kolhoz-sovhozlar yoq bolğandin keyin hämmisi maarip vä meditsina sahasini tallavalğan. Qiziq yeri, şu jilliri bäzi yezilarğa hakim bolğidäk adäm tapalmiduq. Çünki u vaqitta yeza hakiminiŋ ayliği yättä miŋ täŋgä edi. «Yeza hakimi bolamsän?» desäŋ, bäzilär külätti.

 GAZ BOLSA, SAZMU BOLİDU

2014jildin başlap Vladimir Һemitahun oğli Almuta vilayätlik ahalini gaz bilän täminläş tarmaqliriniŋ başliği.

— Һazirqi vilayät hakimi Amandıq Batalov meniŋ turuşluq-šy kommunal egilikliri sahasidiki täҗribämni yahşi bilgäçkä, moşu hizmätkä täklip qilğan edi. Һazir uniŋ işänçisini aqlaşqa tirişivatimän. 2020-jilğiçä vilayät­tiki barliq nahiyä märkäzlirigä gaz kirgü­zülidiğan bolidu. Bügünki kündä gaz trubiliri Taldiqorğan şähirigä, Kšksu nahiyäsiniŋ märkizi Balpıq-bi yezisiğa, Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi Çonҗa yezisiğa tartilivatidu. Kelär jili may eyidin başlap, atalğan şähär vä yezilar gaz bilän täminlinidiğan bolidu.  Şundaqla Ämgäkçiqazaq, Panfilov nahiyälirigimu gaz trubilirini tartişni planlavatimiz.Andin uni asta-asta bäl yezilarğimu yätküzimiz. Keŋäş dävridä «nan bolsa, nahşimu bolidu» degän ammibap şiar bolidiğan. Һazir «gaz bar yärdä, saz bar», däp qoyimiz. Ömür boyi otun-kšmür qalap zerikkän yeza hälqi gazni tšrt kšzi bilän kütüvatidu. Aldimizda yänä qilidiğan işlar kšp. Öydikilär «pensiyagä çiqqandin keyin däm alğin» dävatidu. Män işläp ügängän adäm. Amma herip qalğinimnimu yoşurmaymän. Arminim — Uyğur nahiyäsigä berip, arişaŋda issiq suda däm eliş.

— Eytmaqçi, ailiŋiz häqqidä bilişkä bolamdu?

— Räpiqäm İradä känҗimiz Dayana bilän Türkiyadä vaqitliq yaşavatidu. Qizimiz kelär jili oquşini tamamliğandin keyin, qaytip kelidu. Çoŋ qizim Saida kardiolog. Oğlum Rasul tiҗarätçi. Äğzäm, İslambäg vä İsmail isimliq üç nävräm bar.

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ