İnternettin elinğan bir maqalini oquğandin keyinki oylar…

0
612 ret oqıldı

«Uyğur avaziniŋ» 10-noyabr'diki 45-sanida berilgän «Mätbää tehnikisini uyğurlar käşip qilğan» degän İnternet mänbäliri asasida täyyarlanğan maqalini oqup çiqqandin keyin qolumğa qäläm elişqa mäҗbur boldum. Meni uniŋ birinçi җümlisidiki «Ğäripliklär mätbää tehnikisini iҗat qilğan käşpiyatçi süpitidä Yohan Gotniburgni kšrsätsimu, härikättä mätbää tehnikisini uyğurlar uniŋdin burun, yäni «XVI äsirdä iҗat qilğan» (bu hata tähriratniŋ äyividin kätkän. Muällipniŋ maqalisida u VI äsirdä däp yezilğan red.) degän qurlar häҗäpländürdi.

Biz däl moşu uyğur mätbääçiligini çoŋqur vä mupässäl tätqiq qilişqa pütkül aŋliq hayatini särip qilip, ilim-pän ählidä käŋ dairidä etirap qilinğan ataqliq tarihçi alim vä jurnalist Munir Erzin akiniŋ ämgäklirigä muraҗiät qilayli. M.Erzin mundaq däp yazidu: «Turpandin tepilğan basma nushilirini eliş usulliri Şärqiy Türkstanda, bolupmu Hotändä miladidin ilgiri tarqalğan buddizm dävri üçünmu harakterliqtur. Mälumki,  Hitayğa buddizm Ottura vä Märkiziy Aziyadin, җümlidin Şärqiy Türkstandin (Uyğuriya) tarqiğan, buddizm bilän billä Hitayda ksilografiyalik basma usuli päyda bolğan, däp tähmin qiliş mümkin.

Uyğurlarniŋ ksilografiyani vä şuniŋ bilän billä basma häriplirini käşip qilğanliğiniŋ eniq sänäsini eniqlaş qiyin, lekin İH – Hİİ äsirlärgä toğra kelidiğanliğini inavätkä alsaq, ksilografiyaniŋ İH äsirdä, ändi basma häripliriniŋ Hİİ – Hİİİ äsirlärdä päyda bolğanliğini täkitläş keräk».

Ändi Beҗinda näşir qilinğan «Uyğurlarniŋ qisqiçä tarihi» degän ämgäktä: «…1914 —1915-jilliri Rossiya ekspeditsiyaçiliri täripidin Turpanda yağaçtin yasalğan mätbää häripliriniŋ tepilişi Qoҗu (Turpan) uyğur hanliği dävridiki mätbääçilik tehnikisini tätqiq qilişta muhim material bilän täminläp, bizni Qoҗu dšlitiniŋ mätbääçilik säviyäsigä qarita yeŋi çüşänçigä egä qildi… İH – Hİİ äsirlärgä ait basma buyumlar… uyğurlarniŋ yağaç miŋ mätbää qollanğanliğini, mätbääçilik tehnikisiniŋ zor däriҗidä täräqqiy qilğanliğini ispatlap beridu», däp täkitlängän («Uyğurlarniŋ qisqiçä tarihi», Beҗin, «Millätlär näşriyati», 1990-jil, 152 — 154-bätlär).

Mana uyğurlar šz äҗdatliriniŋ bu ğayät zor äҗayip käşpiyatliridin qançilik pähirlänsä ärziydiğan, rät qilip bolmaydiğan faktlarniŋ biridur. Tarihçi alim Munir Erzin yänä mundaq däp täkitläydu: «Uyğurlar qedimiy zamanlardin tartip šz yeziğiğa egä bolup kälgän häliqlärniŋ biridur. Һämmidin aval, uyğur yeziği ideografiyalik ämäs, bälki fonetikiliq yeziq. Yeziqniŋ bu türi uniŋ başqa muräkkäp türlirigä nisbätän kitap besişniŋ ksilografiyalik usulini, hususän, teriş usulini qollinişqa asanliq beridu. Fonetikiliq yeziqniŋ boluşi uyğurlarniŋ kitap besip çiqirişiniŋ aldinqi şärtliriniŋ biri boldi. Uyğurlarniŋ kitap besip çiqiriş sän°iti Hİİ – Hİİİ äsirlärdä šz täräqqiyatiniŋ äŋ juquri pällisigä yätti. «…Uyğurlar pänni vä sän°ätni täräqqiy ätküzdi. Ular kitap besiş üçün hät oyulğan yağaç tahtilarni birinçi bolup qollandi» däp täkitligän edi šz ämgigini hitay mänbäliri vä Şäriq qolyazmiliri asasida yazğan Frantsiyaniŋ yeziqlar vä bädiiy ädäbiyat boyiçä korol'luq akademiyasiniŋ äzasi, XVIII äsir tarihçisi Jozef Degin'» (Munir Erzin, «İz glubin Evrazii». Almatı, izd. «Ekonomika» 2015 g. 446 – 447 str).

Ändi tarihçi vä etnograf alim Qurban Väli šziniŋ «Bizniŋ tarihiy yeziqlirimiz» namliq kitavida: «Çät äl ekspeditsiya hadimliri Turpandin elip ketip Җuŋgo çegarisidin çiqiralmiğan mädäniyät yadikarliqliri içidä miladi VI äsirgä toğra kelidiğan Turpanda oyma vä tamğa mätbäädä besilğan buddizm räsimliri hazir Җuŋgoniŋ şärqiy şimalidiki Luşun mirasgahida saqlanmaqta» däp yazidu (Qurban Väli, «Bizniŋ tarihiy yeziqlirimiz», Ürümçi, «Şinҗaŋ häliq näşriyati», 202-bät).

«Şinhua agentliğiniŋ Dunhuaŋdin bärgän hävirigä asaslanğanda, 1990-jili 20-avgust küni Dunhuaŋda štküzülgän BMT maarip, pän, mädäniyät täşkilati uyuşturğan «İpäk yolini täkşürüş boyiçä ilmiy muhakimä jiğinidin eytilişiçä, Duŋhuaŋ mirasgahi tapqan altä uyğurçä yağaç mätbää häripi duniya boyiçä äŋ burunqi mätbää häripi bolup hesaplinidekän» (Ğäyrätҗan Osman, «Qedimiy Tarim mädäniyiti», Ürümçi, «Şinҗaŋ universiteti näşriyati», 2006-jil, 200-bät).

Mana bu rät qilip bolmaydiğan ilmiy faktlardin äҗdatlirimizniŋ mätbää tehnikisini duniyada tunҗa bolup VI – IX äsirlärgä toğra kelidiğanliği häqqidä mupässäl çüşänçigä egä bolimiz. Ändi Keŋäş İttipaqiniŋ ataqliq mätbääşunas alimliri N.Bogdanov bilän B.Vyazemskiylar qälimigä mänsüp «Spravoçnik jurnalista» degän kitapta: «Uyğurlar metall häriplirini XIV äsirdä qollanğan» däp täkitläydu. (N.Bogdanov, B.Vyazemskiy,  «Spravoçnik jurnalista», «Lenizdat», 1965-jil, 478-bät).

Mana bu fakttin biz uyğurlarniŋ däsläp yağaçtin oyup yasalğan häriplärdin paydilanğanliğini, ändi  XIV äsirdin başlap metalldin yasalğan häriplärdin paydilanğanliğini yaqqal kšrümiz.

Ändi mätbääçilik, yäni kitap besiş tehnikisi Evropida XV äsirniŋ otturida İogann Gutenberg (gezitta yezilğinidäk Yohan Gotniburg ämäs) käşip qilğanliği täkitlinidu (juqarqi kitap 478-bät).

«Mätbää tehnikisini uyğurlar käşip qilğan» degän maqalidiki «Däsläp tšläs, keyinki dävirlärdä toqquz oğuz nami bilän atalğan bu qävm 744-jili tunҗa uyğur dšlitini qurğan. Bu dšlät 840-jilğiçä moҗut bolup turğan vä qirğizlar täripidin ğulitilğan. Dšlätniŋ ğulişi sävävi bilän uyğurlar içki Aziyadä Beşbaliq, Turpan, Hoҗa qatarliq җaylarğa kšçüp barğan vä uyğur mädäniyitini Turpanda davamlaşturup, oltiraqlişiş hayatiğa qädäm qoyğan…» degän җümlilärni tählil qilip kšräyli.

Һäqiqätänmu, tunҗa uyğur dšliti 744-jili qurulğanmu? Faktlarğa muraҗiät qilayli. Ataqliq tarihçi alim, yazğuçi Turğun Almas šziniŋ «Uyğurlar» degän kitavida: «Uyğur-Orhun qağanliğiniŋ hšküm sürgän vaqtini bäzi tarihçilar 100 jil (744 – 845) däp hesaplaydu. Uyğur qağani Bayançurniŋ hatirisigä qoyulğan mäŋgü taşta: «…Qalğan häliq on uyğur vä toqquz oğuzlarni 100 jildin oşuğiraq bizlär idarä qilduq» däp yezilğan. Bayançurniŋ hatirisigä qoyulğan mäŋgü taş miladiniŋ 757-jilliri qoyulğanliğini näzärgä alğanda, Uyğur qağanliği miladiniŋ 646-jili qurulğan bolidu. Җuŋgoniŋ qädimki tarihiy jilnamiliridiki uyğurlar häqqidä («Kona Taŋ jilnamisi, uyğurlar häqqidä qissä» vä başqilar) yezilğan hatirilärgä asaslanğanda, uyğur qağanliği miladiniŋ 646-jili qurulğan. Şu çağda Tumid Uluq İl'äbir qağan atalğan.

Ägär bu tarihiy faktlarğa hšrmät qilinsa, Uyğur-Orhun qağanliğiniŋ hšküm sürgän vaqti 200 jil bolidu» däp täkitläydu. (Turğun Almas. «Uyğurlar», Ürümçi, «Şinҗaŋ yaşlar-šsmürlär näşriyati», 1989-jil, 296-297-bätlär)».

Mäşhur tarihçi alim Turğun Almasniŋ šz kitavida kältürgän bu dälil-ispatliridin biz Uyğur-Orhun qağanliğiniŋ 744-jili ämäs, bälki 646-jili qurulğanliği häqqidä mälumat alimiz.

Ändi mäzkür maqalidiki «Bu dšlät 840-jilğiçä moҗut bolup turğan vä qirğizlar täripidin ğulitilğan. Dšlätniŋ ğulişi sävävi bilän uyğurlar içki Aziyadä Başbaliq, Turpan, Hoҗa qatarliq җaylarğa kšçüp barğan…» degän җümlilär üstidä tohtilayli. Küçlük Uyğur-Orhun qağanliğini 840-jili qirğizlarniŋ oŋayla yoqatqanliğiniŋ säväpliri nemidä? Turğun Almas bu häqqidä mundaq däp yazidu: «…Bolupmu Uyğur-Orhun qağanliği miladiniŋ 830-jilliriğa kälgändä, qorqunuçluq ähvalda qaldi. Һazir Tekin qağan bolğan vaqittin başlap, Uyğur-Orhun şahzadiliri içidä qağanliq ornini talişiş yüz berip, içki uruşlar başlandi… 839-jili yağliqlardin bolğan baş tarqan Qara Boluq yağliqar hanzadisi Kiçik Tekinni tähtkä çiqarğanda, adizlardin bolğan baş qomandan Qoluq Bağa isiyan kštirip, asiyliq yoliğa maŋdi. Mana şundaq hätärlik ähval yüz bärgändä, Uyğur-Orhun qağanliği territoriyasidä täbiiy apät yüz berip, yeza egiligi väyran boldi. Älni açarçiliq qaplidi. Uniŋ üstigä, vaba kesili tarqilip nurğunliğan adäm šldi. Tohtimay qar yeğip җutçiliq hšküm sürdi, nahayiti nurğun çarva mal toŋlap šldi. Häliq šy-makanliridin ayrilip, särsan boldi.

Bularni az degändäk, qirğizlar isiyan kštirip, Uyğur-Orhun qağanliğini ağdurup taşlaşqa bäl bağlidi. Qirğizlar äslidä miladi 756-jildin başlap Uyğur-Orhun qağanliğiğa beqinğan hanliq edi… Milada 840-jili Uyğur-Orhun qağanliğidin hävär tapqan qirğiz hani Azi Qarabalğasunğa huҗum qilişqa täyyarlandi. Däl şu çağda, adizlar qäbilisidin bolğan baş qomandan Quluq Bağa qirğizlarniŋ yardimigä yšlinip, yağlaqarlardin qağanliq ornini tartivelişni kšzläp, bir qisim uyğur qoşunlirini ägäştürüp, qirğizlar arisiğa qaçti vä içki ähvalni qirğiz haniğa mälum qilip, uni Qarabalğasunğa huҗum qilişqa küşkürtti. Pursätni ğenimät bilgän qirğiz hani Apa başçiliğida 100 miŋ kişilik atliq qoşunni atlandurup (bu qoşunniŋ mälum qismi Quluq Bağa başlap barğan uyğur qoşuni edi) ularni Uyğur-Orhun qağanliğiniŋ paytähti Qarabalğasunğa yollidi. Qirğizlar qağan Kiçik Tekinni vä Qaraboluqni šltürüp, qağan ordisiğa ot qoydi. Orda ğäzinisidiki häddi-hesapsiz duniya bayliqni bulap-taşlidi. 221 miŋ kişilik muntäzim atliq qoşunğa egä qudrätlik Uyğur qağanliği juqurida tilğa elinğan oŋuşsizliqlar sävävidin, qirğizlarniŋ isiyaniğa taqabil turalmidi. Şu çağda bir qisim uyğur hanzadiliri paytäht Qarabalğasunni taşlap çiqip, qağanliqniŋ säyasiy märkizini Täŋritağliriniŋ  etigigä kšçirip ketişkä mäҗbur boldi.

Hain Quluq Boğa mähsitigä yetälmäy, häsrät nadamättä qaldi…

Juquridiki säväplirigä kšrä, şärqiy uyğurlarniŋ mutläq kšp qismi ğäripkä qarap kšçti. Şärqiy uyğurlarniŋ başqa täräpkä kšçmäy ğäripkä kšçişidä mälum türlük säväp bar edi. Ottura Aziya äzäldin tartip uyğurlarniŋ ana yurti edi. Buniŋdin qalsa, Ottura Aziya territoriyasi içidiki heli kšp rayonlar (Täŋribağliriniŋ şimali vä җänubi, Pärğanä vadisi v.b.) Uyğur-Orhun qağanliğiniŋ territoriyasi içigä kirätti…

Miladiniŋ 840-jili şärqiy uyğurlarniŋ kšpçiligi, Ottura Aziyadiki šz qerinlaşliri ğärbiy uyğurlarniŋ arisiğa kšçti… (Juqarqi kitap. 287, 288, 289-bätlär).

Ändi biz tählil qilivatqan maqalidiki: «Dšlätniŋ ğulişi sävävi bilän uyğurlar içki Aziyadä Bäşbaliq, Turpan, Hoҗa qatarliq җaylarğa kšçüp…» degän sšzlär üstidä tohtilip štsäk, «Bäşbaliq, Turpan, Hoҗa kimniŋ yärliri edi? Hoҗa degän u qäyär?» degän soalllarğa duç kelişimiz täbiiydur. Bäşbaliq, Turpan – bu talaşsiz, äzäldin uyğurlar yaşap kälgän häliqimizniŋ ana makanliri, ändi «Hoҗa» däp hata yezilip qalğan bolsa keräk, uyğurlar diyarida Qara Hoҗa degän җay bar.

Uyğur tarihini sahtilaşturuşni niyät qilivatqan bäzi räzil niyätlik tarihçilar goya hazirqi Moŋğoliya täväsidä hšküm sürgän Uyğur-Orhun qağanliği 840-jili munqärzlikkä uçriğandin keyin šz yärliridin ayrilip, Hitayniŋ Şinҗaŋ täväsigä makanlaşqan degän säpsatani bazarğa selişqa urunmaqta. Mana bu muhim, alahidä kšŋül bšlidiğan mäsililärniŋ biri. Çünki juqurida täkitlänginidäk, Turpan täväsi, Qäşqär, Hotän, umumän Şärqiy Türkstan – Uyğurstan, yäni hazirqi ŞUAR äzäldin uyğurlarniŋ ana makani ekänligini untumasliğimiz keräk.

Mana moşu uyğurlar, yäni Orhondin Şärqiy Türkstanğa kšçüp kälgän uyğurlar vä yärlik oltiraqlaşqan uyğurlar toğriliq professor A.Yu.Yakubovskiy mundaq däp yazidu: «…Uyğurlar başqa türkiy häliqlärdin ilgiri oltiraqlaşqan dehançiliq ämgäk usuliğa kšçkän, başqilardin baldur şamanizm dinidin keçip, aval manihey, andin buddizm vä islam dinini qobul qildi. Başqa türkiy häliqlärdin ilgiri šz yeziğini iҗat qilğan vä Hitay bilän Maverannähr ariliğida yaşaydiğanlar arisidiki äŋ mädäniyätlik häliqlärniŋ birigä aylandi» (A.Yu.Yakubovskiy, «Arabskie i persidskie istoçniki ob uygurskom Turfanskom knyajestve İH – H vv. «Trudı otdela istorii kul'turı i iskusstva Vostoka Gosudarstvennogo Ermitaja», t.IV. L. 1947, str. 423,424)

Biz tählil qilivatqan maqalida kšpligän çätällik alimlarniŋ isim-şäripi natoğra yezilğan, Mäsilän, Yohan Gotniburg ämäs — İogan Gutenberg, A.Fon Lekkok ämäs — A.Fon Lekok, P.Pilliut ämäs — P.Pelliot. Mäzkür maqaliniŋ ahirqi җümlisidä «uyğur türkliri» degän ibarä qollinilğan. Bizçä bolğanda, bu yärdä «türkliri» degän sšzniŋ heç haҗiti yoq. Uyğurlarniŋ türkiy häliq ekänligini hämmä adäm bilidu.

Män bu maqalini yezişta aldi bilän käŋ gezithanlirimizni, bolupmu yaşlirimizni kšzdä tuttum, ular burmilanmiğan häqiqiy tarihimizni bilişi keräk. Şundaqla hazir İnternetta häliqimizniŋ tarihiğa, mädäniyitigä ait materiallar kšp berilivatidu. Bäzi materiallar izgü niyät-mähsätlärni kšzläp berilgän. Ulardin gezit bätliridä paydilinip, gezithanlirimizniŋ alqişliriğa sazavär bolğan metariallar az ämäs. Lekin, şundaqla İnternet sähipiliridä hälqimizniŋ şänigä dağ çüşiridiğan, qedimiy bay tarihimizni, mädäniyitimizni nahayiti ustiliq bilän sahtilaturuşni mähsät qilğan materiallarmu bar. Şuniŋ üçün İnternettin paydilanğanda moşu täräplärgä diqqät qilişimiz keräk. Bir danä: «Öz tarihini bilmigän millät başqilar aldida qul millät» degän ekän. Ägär biz başqilar aldida qul bolmasliqni halisaq, tarihimizni üginişkä tirişişimiz lazim.

Yadikar SABİTOV.

TÄҺRİRATTİN: gezitimizda yoruq kšrüvatqan maqalilarğa bepärva qarimay, sämimiy pikirlirini bildürüvatqan barliq gezitimiz җankšyärlirigä, җümlidin jurnalist Yadikar Sabitovqa minnätdarliğimizni bildürimiz. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ