Uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi — «Sadai tarançi!»

0
742 ret oqıldı

«Uyğur milliy mätbuati näççä yaşta?» degän soal tuğulğandin buyan, kšpçilik arisida birmunçä pikirlär eytilip jüridu. Äynä şu naeniq pikirlärgä javap süpitidä gezitimizniŋ 20-oktyabr' künidiki sanida Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati, Qazaqstan hälqi Assambleyasi Keŋişiniŋ äzasi, jumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumovniŋ «Uyğur avazi» — «Sadai tarançiniŋ varisi» särlävhilik maqalisi besilğan edi. Yeqinda biz pütkül aŋliq hayatini uyğur mätbuatini tätqiq qiliş bilän štküzgän tarihçi alim Munir Erzin bilän uçrişip, uniŋ kštirilgän uşbu mäsilä boyiçä pikirlirini tiŋşap qayttuq.

— Çar Rossiya dävridä, yäni 1881 — 1883-jilliri, İli täväsidin kšçüp kälgän uyğurlar Qazaqstan vä Ottura Aziya tävälirigä jaylişip, az jillarniŋ içidä šzliriniŋ ihtisadini, mädäniy hayatini yolğa qoyup ketälişi ularniŋ tirişçanliğiniŋ vä ämgäkçanliğiniŋ bir bälgüsi boldi. Lekin ularğa berilgän munbätlik yärlär bolmay, çšl-qaqas edi. Şuniŋğa qarimay, ular šzliriniŋ mehniti bilän şu yärlärni avatlaşturup, bağu-bostan, gülzarliqlarğa aylandurdi.

Ändi Yättisuğa җaylaşqan uyğurlarniŋ tarihiğa ätrapliq tohtilişqa toğra kelidu. Çünki ular, baya biz eytip štkän yärgä mehnät qiliştin taşqiri, mädäniy hayatini, maarip sahasini vä insaniyätniŋ mädäniy hayatida muhim rol' atqurğuçi qural — mätbuatni şäkilländürüşkä bäl bağlidi häm uni šzliriniŋ šmlügi häm tirişçanliği tüpäyli barliqqa kältürälidi.

Mälumki, şu zamanlarda mätbuat sahasini yolğa qoyuş bir adämniŋ yaki bir millätniŋ qolidin kelidiğan iş ämäs edi. Yättisuda mätbuat sahasi Keŋäş hakimiyiti orniğandin keyin rivaҗlinişqa başlidi.

Moşu yärdä şuni alahidä täkitläş keräkki, uyğur mätbuati 1918-jili fevral' eyida vuҗutqa käldi. U uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi «Sadai tarançi» geziti edi. Älvättä, bu gezitta uyğurlarniŋ mädäniy hayati, ädäbiyati, umumän, uyğurlar häqqidä hävärlär berildi. Ändi nemä üçün «Sadai tarançi» däp nam berildi desäk, bu täbiiy närsä. Çünki, tarihtin mälumki, Yättisuğa vä Ottura Aziyagä kšçüp kälgän uyğurlar asasän İli uyğurliri bolup, ular šzlirini «tarançi» däp atiğan. Bu yärgä kälgänlärniŋ arisida Şinҗaŋniŋ җänubidiki qäşqärliklär bolsimu, gezitniŋ namini ahaliniŋ kšpçiligini täşkil qilidiğan «Tarançilar avazi» däp ataş muvapiq däp tepilğan.

Meniŋ moşu «Sadai tarançi» gezitiniŋ tarihini tätqiq qiliş җäriyanida kšz yätküzgän närsäm şuki, bu mätbuat vasitisi nahayiti nurğun qiyinçiliqlar bilän yoruq kšrgän. Birinçidin, kadrlar mäsilisi, mäbläğ mäsilisi җähättiki yetişmäsliklär bolsa, äŋ qiyini — mätbääçilik, yäni uni qäyärdä basturup çiqiriş boldi.

Özäŋlarğa mälum, gezit Һüsäyinbäg Yunusov isimliq millitini çäksiz sšygän millätpärvär insanniŋ qaytmas iradisi nätiҗisidä näşir qilinğan. Uniŋğa Qazandin kälgän Zärif Bäşiriy isimliq tatar jurnalisti muhärrirlik qilidu. U 1914-jili moşu Yättisu täväsigä kelip, maarip sahasiğa, kšpligän mädäniy işlarğa arilaşqan aŋ-säviyäsi juquri adäm bolup, tatar hälqiniŋ tonulğan şairi Abdulla Toqayniŋ zamandişi edi. Zärif Bäşiriy «Sadai tarançiniŋ» barliq altä saniğa muhärrirlik qilidu.

Vaqit štüp, bu gezit «hškümät täripidin kontrrevolyutsiyalik näşir, uni täşkilligänlär bizgä qarşi çiqquçilar» däp därhal män°iy qilinidu. Һüsäyinbäg Yunusovqa «vätinini setip, qeçip çiqqan hain» degän äyip teŋilidu. Ändi gezitni näşir qilğuçi Һüsäyinbäg Yunusov Hitayğa qeçip ketişkä mäҗbur bolidu.

Män bu gezitni nurğun izdidim. İzdimigän yerim qalmidi desämmu bolidu. Qazanğa, Lenigradqa, hätta Moskvağimu bardim. Һeç yärdin tepilmidi. Päqät birla Almutidiki kam uçraydiğan kitaplar fondiniŋ kitap palatisiniŋ kartotekisida kartoçkisi bar ekän. Şu çağda män intayin hoşal bolup kättim. Lekin män ularğa «gezitni maŋa beriŋlar» desäm, u yärdikilär gezitniŋ šz ornida yoq ekänligini eytti.

Män 1955-jili Qazaqstanğa kälgändin keyin nurğun kitaphanilarda boldum. Şu җäriyanda moşu tävädä «İşçi häliq muhbiri», «Kšmäk», «Uçqun», «Puhra» namliq gezitlarniŋ yoruq kšrgänligini eniqlidim. Äŋ muhimi, bu näşirlär päqät uyğur hälqiniŋla gezitliri bolup qalmay, pütkül türkiy häliqlärgimu ortaq bolğan. Mäsilän, «İşçi häliq muhbiri» gezitiniŋ altä redkollegiya äzasi bolğan. Şularniŋ biri Abdulla Rozibaqiev edi. Şuniŋ bilän billä bu yärdä 1918-jilidiki «atu» vaqiäsi toğriliqmu maqalä berilgän.

Nemila demäyli, 1918-jili fevral'din may eyiğiçä «Sadai tarançi» namliq uyğur geziti näşir qilinip, uniŋda birinçi bolup uyğurlar mäsilisi kštirilgän. Ularniŋ kündilik hayatidin uçurlar berilgändin taşqiri, mädäniyitigä vä maarip sahasiğa munasivätlik ähbaratlar orun alğan.

Bu yärdä şuni işäşlik eytalaymänki, «Sadai tarançi» uyğur mätbuatiniŋ däsläpki qaliğiçi» degän namğa layiq. Älvättä, uniŋdin keyin җämiyät ärbabi Abdulla Rozibaqievniŋ küç çiqirişida «Kämbäğällär avazi» yoruq kšrdi. Lekin «Sadai tarançi» — ähvalniŋ hämmä җähättin eğir boluşiğa qarimay, häliqniŋ ehtiyaҗini qanduruş niyitidä millätpärvär oğlanlarniŋ äҗri nätiҗisidä näşirdin çiqqan gezit. Uniŋ orni bšläk.

Ahirida Şahimärdan Nurumov inimizniŋ eniq faktlarğa asaslanğan halda, bügünki taŋda uyğur hälqiniŋ kšzi häm quliği bolup kelivatqan «Uyğur avazini» «Sadai tarançiniŋ» varisi degän pikrigä toluq qoşulimän. Buniŋğa qoşumçä, kelär jili, Alla buyrisa, 2018-jili «Sadai tarançiğa» 100 jil tolidu. Bu sänäni aŋliq millät süpitidä, yäni mädäniyätni, maaripni vä mätbuatni hšrmätläşkä mayil häliq bolup dağduğiliq nişanlişimiz keräk. Vätändin, Türkiyadin häm җäzmän Tatarstandin mehmanlarni täklip qilişimiz lazim. Undaq deyişimniŋ sävävi, «Sadai tarançiğa» muhärrirlik qilğan Zärif Bäşiriy moşu näşirdä hizmät qilğanliği üçün ällik jilğa yeqin türmidä oltarğan. Bu sänälärni aliy däriҗidä uyuştursaq, bu mäsiligä munasivätlik muhim ähbaratlar tepilip qelişi mümkin. İlahim, şu künlärgä yätsäk, meniŋmu hazirçä uyğurlarğa mälum ämäs kütülmigän soğilirim häm bar.

Yezivalğan Mäşür SASİQOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ