Sän°ätkä aşiq, şäyda

0
607 ret oqıldı

Män šlüp topraqta yatsam,

Kim meni yad äylisun.

Dostlirim ğämkin bolup,

Düşmänlirim şat äylisun…Hälqimiz sšyüp tiŋşaydiğan äҗayip muŋluq nahşa! «Ğunçäm» dramisiniŋ prem'erisidin keyinmu, helä vaqitlarğiçä, Ğunçäm  obrizini sähnigä elip çiqqan Luiza Rozahunova iҗrasidiki bu häliq nahşisi quliğimdin kätmidi. Nahşa misraliriğa siŋip kätkän muŋ jüräk tarlirimni çertip štüp, häqiqiy talant härqandaq adämgä berilmäydiğan, Allaniŋ qudriti arqiliq sanaqliqlarğa nesip bolidiğan äҗayip närsä ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzüp, qolumğa qäläm alğuzdi. Çünki heçbir sän°ät mäktivini tügätmisimu, teatrda işläp, näpis avazi bilän tamaşibin qälbini tävritip, hälqimizniŋ alqişiğa egä bolup kelivatqan Luiza äynä şundaq talant egisi. Sän°ätkä bolğan iştiyaq dutarniŋ quliğida oyniğan bovisidin, dutarni az çalsimu, saz  çalidiğan dadisidin Luizaniŋ tomurida orğup eqivatqan qeniğa siŋgän. Kiçigidin ussulçi boluşni arman qilsimu, buğuldap jiğliğan dutar tarliridin tškülgän hälqimizniŋ därt-muŋini tiŋşap šskänligi, uniŋ jürigidä häliq nahşiliriğa, bolupmu muqamlarğa bolğan iştiyaqni oyğitidu. Şuŋlaşqa mäktäptä oquvatqan çeğidin başlapla, muqam eytişni üginidu. Öziniŋ täliyi bolsa keräk, 1995-jili, Luiza tehi 10-sinipta oquvatqan çeğida, Uyğur nahiyäsiniŋ Çarin yezisida muqamlar kšrügi štidu. Bu kšrükkä Luiza Dardamtu yezisidiki yaşlardin qurulğan «Tarim» ansambliniŋ tärkividä qatnişip, «Äҗäm» muqaminiŋ muqäddimisini orunlaydu.

Mäzkür ansambl' İkram Mäsimov, Murat Ähmädiev, Säydäkräm Tšlägänov käbi sän°ät mahirliridin tärkip tapqan jyuri äzaliriniŋ juquri bahasiğa erişip, nätiҗidä İ orunni egiläydu. Bolupmu tehi oquğuçi qizniŋ muqamni babiğa yätküzüp orunliğanliği hämmini qayil qilidu vä daŋliq muqamçi S.Tšlägänov: «Keläçäktä muqamçi bolidu», däp soğini Luizağa tapşuridu. Bu kiçik qizniŋ keläçäk täğdirini  bälgüligän çoŋ utuği desäkmu bolidu. Çünki kšrük ayaqlaşqandin keyin, Uyğur teatriniŋ sabiq mudiri Murat Ähmädiev: «Mäktäpni pütärgändin keyin, teatrğa keliŋ, sizni işqa alimiz», däydu vä Luizaniŋ apisi bilänmu sšzlişidu.

İkki çoŋ sän°ätkarniŋ eytqan sšzliridin qanatlanğan Luiza mäktäpni tügitip, qoliğa şahadätnamä alidudä, Almutiğa, uttur teatrğa kelidu. Yaş qiz işqa kiriş üçün «Nava» ansambliniŋ artistliridin tüzülgän komissiya äzaliriğa muqam vä birnäççä häliq nahşisini orunlap beridu. Luiza nahşisini tügätkändä, peşqädäm sän°ätkar Abdrim Ähmädiy: «Bu qizda häliq ahaŋi bar ekän, işlävärsun» däp  uniŋ sän°ättiki hayatiğa yollanma beridu. Mana şu 1996-jili 1-avgusttin başlap Luiza Rozahunova Uyğur teatriğa işqa orunlişidu. Däsläpki künlärdin başlapla, u käspiy sän°ätkarlardin nahşa iҗra qilişniŋ qir-sirlirini erinmäy üginişkä başlaydu vä «Nava» ansambliniŋ tärkividä çoŋ sähnidä kšrünidu. 1997-jili teatr yenida «Sada» yaşlar ansambli täşkil qilinğanda, uniŋ tärkividä nahşa eytip, teatr sähnisigä yänä bir yaş talantniŋ kälgänligigä tamaşibinlarniŋ kšzini yätküzidu. Mäzkür ansambl'niŋ Başqurtstanda štkän «Ural-mono» häliqara festivaliğa qatnişip, laureat atilişida, sšzsiz, Luizaniŋmu ülüşi bar. U çağlarda jiraqtiki yezidin kälgän Luiza üçün Almutiniŋ šzi nahayiti çoŋ kšrüngäçkä, «Nava» bilän hayatida birinçi qetim çät älgä barğanliği, şu säpärdä bolğan monu bir qiziq vaqiä esidin zadi çiqmaydu. «Däsläp säpärgä çiqqanliqtin, samolettin çüşüp, mehmanhaniğa šzliri yätküzüp beridu däp oylap, çemodanimni almaptimän. Mehmanhaniğa kälgändä qarisam, billä barğanlarniŋ hämmisi šzliriniŋ çemodanlirini kštirişip kirip kelivatidu. Män häyran bolup: «Meniŋ çemodanim qeni?», däp soraptimän. Käsipdaşlar maŋa häyran bolup qaraşti… Ahiri bizgä tärҗiman bolğan bala çemodanimni tepip äkelip bärgän edi», däp äsläp külidu u.

Ötkän äsirniŋ 90-jilliri Uyğur teatri benasiniŋ җšndäşkä yepilğanliği hämmimizgä mälum. Älni ihtisadiy bohran qapliğan şu jillarda iҗadiy kollektiv šz işini tohtatmay, Җumhuriyät sariyida «Һoşşärä, artist!», «Täbässüm» häzil-külkä programmiliri kšrsitilip, tamaşibinlarniŋ rohiy ozuq elişiğa imkaniyät yaratqan edi. Luiza şu programmilarda häliq nahşilirini yaŋritip, alqişqa bšlänsimu, amma qälbidä bir arman —  «häliq nahşilirini, muqamlarni tehimu babiğa yätküzüp eytiş üçün şu nahşilar, muqamlar däsläp yaŋriğan äҗdatlar makanini bir kšrsäm» degän arman bar edi. 1999-jili u «Täbässüm» häzil-külkä programmisi bilän 40 kün davamida ŞUARda gastrol'luq säpärdä bolup, häliq nahşilirini daŋliq nahşiçilar iҗrasida tiŋşap, untulmas äҗayip täsiratlarğa bšlinip qaytidu. Teatrda işläp kelivatqan jillarda Luiza Rozahunova «Nava» ansambliniŋ tärkividä Türkiya, Qirğizstan, Özbäkstan, Tatarstan qatarliq yeqin vä jiraq çät ällärdä gastrol'luq säpärlärdä bolsimu, ata makanğa bolğan däsläpki säpiri, muqamçi Amannisahan yaşiğan yärlärni šz kšzi bilän kšrgänligi, u eytqan häliq nahşiliriğa yänimu muŋ qoşqandäk boldi. Luiza yaŋratqan «Läyligül», «Vädä şu», «Yol bolsun» ohşaş häliq nahşilirida äynä şu jüräk muŋliriniŋ sadasi aŋlanğandäk bilinidu.

«Talantliq adäm härtäräplimä talantliq» degän maqalni Luiza ohşaş härtäräplimä talantqa egä sän°ätkarlarğa bağliq işlätkän orunluq bolsa keräk. Çünki  kiçigidin sän°ätkä iştiyaq bağlap šskän Luiza käspiy bilimgä egä bolmiğiniğa qarimay, teatrimiz sähnisidä nahşa eytiş bilän bir qatarda drama äsärliridimu rol'larni oynap kelivatidu. Bügüngä qädär u  «Qäşqäriyädä» — Gülçinar, «Ğerip — Sänämdä» — Sänäm, «Arşin mal alan» — Gülçehrä, «Maysariniŋ işida» — Ayhan, «Başmiğimda» — Särvär, «Lutpullida» — Gülnisa, «Ğunçämda» — Ğunçäm rol'lirini iҗra qilip, šziniŋ sähnä qährimanliriniŋ misalida hayatniŋ bayanini ämäs, uniŋğa munasivitini sähnigä elip çiqip, qälbiy halitiniŋ täsir küçi arqiliq härhil harakterliq härbir obrazniŋ tamaşibin qälbidin çoŋqur orun egilişigä erişti.

Milliylikkä egä näpis avazi Luizaniŋ «Ğerip — Sänäm», «Ğunçäm», «Arşin mal alan» ohşaş muzıkiliq äsärlärdä rol' iҗra qilişiğa säväp  bolsa keräk. Bu häqqidä u: «Meniŋ äŋ çoŋ arminim, äŋ asasiy mähsitim häliq nahşilirini, muqamlarni çoŋ sähnilärdin yaŋritiş edi. Aktrisa bolimän däp heç oylimiğan edim. Nahşiçi bolmiğinimda bu rol'larmu maŋa berilmätti, ätimalim. Ularniŋ içidä äŋ sšyüp oyniğan rolim — Gülçehrä roli. Lekin rejisserlar işäş bildürgändin keyin, šzämgä tapşurulğan härbir rol'ni iҗra qiliş üçün izdinip, tiriştim»,  däydu.

Һäqiqätänmu, Luizaniŋ nahayiti tirişçan ekänligigä Zunun Qadiriyniŋ «Ğunçäm» dramisi boyiçä repetitsiya jürgüzülüvatqan päyttä kšz yätküzüp, uniŋ toğriliq maqalä yezişni oyliğan edim. Luiza Ğunçäm eytqan häliq nahşilardiki milliy puraq, muŋnila ämäs, bu obrazniŋ qälbiy halitini tamaşibin qälbigä yätküzüş üçün, häqiqiy mänasida tär tšküp işlidi. Äsär beşida anisiğa, sšygini Nurumğa ärkiläp jürgän Luiza-Ğunçämniŋ müҗäzini bähitsiz täğdiri birdin šzgärtidu. Ändi u ärkä šskän Ğunçäm ämäs. Äsär vaqiäligidiki toqunuşlarğa muvapiq uniŋ müҗäzimu šzgirip, härbir qädimidin, härbir härikitidin, härbir sšzidin, intonatsiyasidin bay-manaplarğa bolğan šçmänlikni, içki qarşiliqni, naraziliqni sezivelişqa bolidu. Bu qarşiliq äsär ahiriğiçä davamlişidu. Luiza-Ğunçäm eğir ağrip šlüm ağzida yatqiniğa qarimay, bayniŋ oğli Seyit maŋqiğa bolğan šçmänligini qarşi sšzläş, hätta yastuqni uniŋ üzigä etiş arqiliq bildüridu. U koniliqqa boysunmay, muhäbbät ärkinligini qollaydu, täŋlikni yaqlaydu.

Feodalliq җämiyät hšküm sürgän, ayal-qizlarniŋ hoquqliri çäklängän  dävirdä Luiza-Ğunçämniŋ šz nomusi, muhäbbiti üçün mundaq qädämgä berişi uniŋ müҗäzidiki käskinlikni, baturluqni, çidam vä bärdaşliğidiki isiyankarliq käypiyatini kšrsitidu. Spektakl'ni kšrüvetip Luizaniŋ šz rolini җan-dili bilän berilip oynavatqanliğini bayqidim. Äsär ahirida Luiza-Ğunçämniŋ kšzliridin tškülgän taram yaşlar maŋa mudhiş zamanda šz muhäbbitigä erişälmäy šlüp kätkän miŋliğan uyğur qizliriniŋ ahu-zari bolup kšründi. Bu çoŋ äsärni sähnigä elip çiqqan rejisser Muhit Һezimovniŋ Ğunçäm obrizini Luizağa işäş qilip tapşurğanliğiğa qayil boldum. Spektakl'din keyin Luizani Ğunçäm obrizini sähnigä utuqluq elip çiqqanliği bilän täbrikligäç, keläçäk armanliri häqqidä soridim.

— Käspiy teatrimizniŋ hulini bilimi yoq bolsimu, zor talantqa egä peşqädäm sän°ätkarlirimiz qurğanliğini bilimiz. Lekin bügün zaman başqa. Män uni dayim sezimän. Şuŋlaşqa keläçäktä oqup, käspiy bilimgä egä boluş arminim bar. Meniŋ mäktäpni tügitipla sän°ätkar boluşumda härdayim talantliqlarni qollap-quvätläydiğan Murat Ähmädievniŋ, nahşiçi bolğinimğa qarimay, meniŋ dramiliq äsärlärdä rol' oynişimda ustazim Yalqun Şämievniŋ äҗri bar. Nahşilirini šzäm sšyüp tiŋşaydiğan  Nuralim Varisovni ülgä tutimän, — dedi u armanliri bilän bšlüşüp.

Danalarniŋ «Ayni etäk bilän torap bolmaydu» deginidäk, Allaniŋ qudriti bilän berilgän talantni heçkim tartivalalmisa keräk. Şuŋa       Luiza Rozahunovaniŋ talanti keläçäktä uni sän°ätniŋ egiz çoqqiliriğa elip çiqidiğanliğiğa işinimän. Çünki u sän°ätkä, häqiqiy mänasida, aşiq, şäyda.

                   Patigül MÄHSÄTOVA,

Uyğur teatri Ädäbiyat bšlüminiŋ başliği. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ