ھäväsmu җavapkärlikni täläp qilidu

0
850 ret oqıldı

Beliqçiliq — kšpçiligimiz üçün adättiki häväs bolğini bilän, kšp ähvalda uniŋ qir-sirlirini, qanun-qaidilirini bilivärmäymiz. Şuŋlaşqa bizgä bäzidä kšŋül kštirip, däm elişniŋ orniğa kütülmigän yärdin balayu-apätkä uçraşqa yaki qanunğa hilapliq qilişqa toğra kelidu. Moşundaq ähvallardin jiraq boluş üçün nemä qilişimiz keräk? Umumän, beliqçiğa qandaq җavapkärlik jüklinidu?

Beliqçiliqqa munasivätlik moşu vä başqimu soallarğa «Beliq egiligi boyiçä Balhaş-Alakšl vilayätlär ara basseynliq inspektsiyasi» dšlät mähkimisigä qaraşliq Juqarqi İli beliq inspektsiyasiniŋ baş mutähässisi — dšlät inspektori Nariman Tiläp oğli SETİVALDİEV җavap beridu.

— Nariman Tiläp oğli, beliq tutuşqa berişni niyät qilğan adäm işni nemidin başlaş keräk vä qandaq qanun-qaidilärgä riayä qilğini ävzäl?

— Mäyli käspiy, mäyli häväskar beliqçi bolsun, birinçi novättä، tegişlik orunlardin ruhsät elişi vä beliq tutuş җäriyanida šzigä jüklinidiğan väzipilär häm behätärlik qaidiliri bilän tonuşup çiqişi şärt. Mäsilän, bizniŋ territoriyadä päqät qarmaq bilän beliq tutuşqa bolidu. Tordin paydiliniş qät°iy män°iy qilinğan. Ot yaqqan bolsa, qaytidiğan päyttä uni šçirip, paydilanğan җayini ählät-qalduqlardin tazilap ketişi lazim. Bolupmu beliqçiliq җäriyanida spirtliq içimliklärni istimal qilişniŋ yahşiliqqa elip kälmäydiğanliği häqqidä untimasliğimiz keräk. Şundaqla beliqçiliq män°iy qilinğan mävsümdä hätta däriya qirğiğiğa kelişkimu bolmaydiğanliğini äskärtip štküm kelidu.

— Beliqçiliqni mälum bir vaqitta çäkläşniŋ sävävini qandaq çüşändürgän bolar ediŋiz?

— Ätiyaz päsli — beliqlarniŋ kšpiyidiğan päyti. Mäsilän, leö، jerehlar — mart-aprel'da, som, sazanlar mayda uruq taşlaydu. Buniŋ hämmisini mähsus ilmiy-tätqiqat institutliriniŋ salahiyätlik mutähässisliri täkşürüp, beliqçiliqni män°iy qiliş mävsümini bälgüläydu. Moşu yärdä bu qärälniŋ täbiiy-klimatliq şaraitqa bağliq җariy qilinidiğanliğinimu täkitläp štkän orunluqtur. Biyil u 25-marttin 5-iyul'ğiçä davamlaşti. Män°iy qiliş mävsümidä däriya süyidä štküzülidiğan här hil çarä-tädbirlärgä، umumän, su transportliriniŋ härikitigä birätola çäk qoyulidu. Beliqniŋ kšpiyişi üçün hatirҗämlik vä suniŋ mol boluşi täläp qilinidu. Bähitkä qarşi, İliniŋ süyi jildin-jilğa aziyip ketip baridu. Şuŋlaşqa «tšl» kšŋüldikidäk bolmayvatidu.

— İliniŋ silärniŋ mähkimäŋlarğa qaraşliq qismida beliqniŋ qandaq türliri bar?

— Bu yärdä äŋ kšp taralğini — som, leö، sazan, karas', äŋ qimmiti — sudak. U Evropiğa eksport qilinidu. İlida beliqniŋ buniŋdin başqa türlirimu bar, älvättä. Namliri Qizil kitapqa kirgüzülgän şip, usaç، mariinka vä okun' şular җümlisidindur. Ularniŋ içidä som jirtquçlar qatariğa yatidu. Keyinki vaqitlarda uniŋ qatariğa ilanbaş beliq qoşuldi. ھazir moşu «brakon'er-beliqlar» bilän җiddiy küräş jürgüzüvatimiz.

— Eytmaqçi, silärdä brakon'erlar bilänmu toqunuşup qalidiğan päytlär bolsa keräk?

— Beliq bar yärdä brakon'erliqniŋmu boluşi täbiiy. Bäzi adämlär bu yolğa beliqçiliqniŋ qaidisini bilmigänliktin baridu. ھä، ularğa äskärtiş berip, ähvalni çüşändürüşkä tirişimiz. Ayrimliri šzliriniŋ qanunğa hilapliq qilğanliğini bilip turup, käçürüm soraşniŋ orniğa šzäŋgä huҗumğa štidu. ھä، undaqlar bilän, älvättä، başqiçä sšzlişişkä toğra kelidu. Mäsilän, 2010-jili beliq tutuş җäriyanida tordin vä yerilğuç maddilardin paydilanğan 7 adämniŋ، hä، biyil may eyida män°iy qiliş mävsümidä beliq tutqan 3 adämniŋ işi sotta qarilip, hämmisi qanun aldida tegişlik җazasini aldi. Umumän, moşu jilniŋ 6 eyida 21 adäm mämuriy җazağa tartilip, dšlät byudjetiğa 132 miŋ täŋgä miqdarida җäriman quyuldi.

— Brakon'erlarğa qarşi küräş jürgüzüş җäriyanida silärniŋ salamätligiŋlarğa, hayatiŋlarğa hovup-hätär tuğulğan päytlär boldimu?

— Biz mümkin qädär ähvalniŋ munçilik däriҗidä җiddiylişişiğa yol qoymaymiz. Qanunğa hilapliq qilğan adämlär bilän illiq, mädäniyätlik munasivät qilişqa tirişimiz. Ularniŋ arisidiki hataliqlirini boyniğa elip, käçürüm soriğanlarniŋ җazasini yeniklitimiz yaki agahlanduruş bilän çäklinimiz. Çünki iş babida biz insaniyliq hislätlär häqqidimu untumasliğimiz keräktä! Mäsilän, ayrim adämlär Almutidin yaki җumhuriyitimizniŋ başqa täväliridin bir-ikki beliq tutup, däm elip ketiş üçün kelidu. Undaqlarniŋ käypiyatini buzmay, beliqçiliqniŋ qanun-qaidilirini çüşändürüp, aq yol tiläşni äqilgä muvapiq däp hesaplaymiz. ھär halda, bizniŋ paaliyitimizniŋ ehtiyatçanliqni, hoşiyarliqni täläp qilidiğanliğini untumasliğimiz keräk. Çünki elimizniŋ җay-җayliridiki käsipdaşlirimniŋ iş babida paҗiälik ähvallarğa duç kelivatqanliğidin hävirimiz bar. Şunlaşqa «yalğuz atniŋ çeŋi çiqmas» demäkçi, bu işta biz başqa sahalarniŋ qollap-quvätlişigä tayinimiz. Eniğiraği, hoquq qoğdaş organliri, pävquladdä ähvallar boyiçä idarilär vä täbiätni qoğdaş täşkilatliri bilän hämkarliqta pat-pat profilaktikiliq çarä-tädbirlärni uyuşturimiz. Җümlidin Uyğur vä Panfilov nahiyälik içki işlar bšlümliri bilän birliktä jiliğa bir qetim «Nerest» operatsiyasi ämälgä aşurulidu.

— Umumän, šzäŋlarğa jüklängän väzipilär hšddisidin çiqiş üçün imkaniyitiŋlar toluq yar berämdu?

— Bizniŋ bšlümdä 9 adäm işläymiz. İli däriyasiniŋ Qapçiğaydin tartip, ta Hitay Häliq Җumhuriyitigiçä bolğan 250 çaqirimliq qismini nazarät qilimiz. Qarmiğimizda bari-yoqi ikki maşina bar. Bir qolvaqni hamiylirimiz ianä qildi. Uni yeqilğu-may bilän täminläydiğanmu — tonuş-biliş، dostlirimiz.

— Öziŋizmu beliq tutuşqa qiziqidiğansiz?

— Özäm beliq tutuşqa alahidä vaqit bšlmisämmu, bäzidä tonuş-biliş، ağinä-šŋgilär bilän billä bu җäriyanğa bevasitä qatnişişqa toğra kelidu. Şuŋlaşqa beliqçiliqtin yetärlik däriҗidä hävirim bar däp oylaymän. Äksi ähvalda, män šz väzipämniŋ hšddisidin çiqalmiğan bolar edim…

— Aŋlişimizçä، beliqçilarniŋ šzlirigä has irim-än°äniliri bolidiğan ohşaydu…

— Älvättä. ھär käsipniŋ šz alahidiligi, başqilarğa namälum täräpliri bolidu. Şuniŋdäk beliqçiliqqa has irimlarmu moҗut. Mäsilän, beliq tutuşqa maŋğan adämgä «İlahim, yoluŋ bolmisun!» däp tätür dua berilidu. Beliq tutuşqa šzäŋ bilän beliq mähsulatliridin täyyarlanğan yemäk-içmäkni elip berişqa bolmaydu. Yänä bir bilidiğinim — beliqçilar umumiy olҗini šz ara adil tähsim qilişi keräk. Eytayluq, üç adäm bäş beliq tutuvalsa, uniŋ üçini bir-birdin elip, qalğan ikkisini yänä üçkä bšlüşi lazim.

— Gäp-sšziŋizgä qariğanda, siz näq moşu saha üçünla yaralğandäk…

— Yoğusi. Bu sahağa män täsadipi kelip qalğan adäm. Mäktäpni tamamlap, hayatqa yollanma alğan päyttä män hirurg boluşni arman qilğan. Bu ümütüm royapqa çiqmidi. Şuniŋdin keyin işlimigän yerim qalmidi. Uzun jil Uyğur nahiyälik istimalçilar җämiyitidä şofer, täminligüçi, revizor, ihtisatçi hizmätliridä boldum. Ariliqta mäzkür җämiyätniŋ yollanmisi bilän Qariğanda kooperativ institutida tähsil kšrdüm. Şuniŋdin keyin nahiyälik hakimiyättä ihtisatçi, hakimniŋ yardämçisi, Çonҗa yeza okrugi mämuriyitidä seliq inspektori, nahiyälik mäslihättä täptiş komissiyasiniŋ räisi väzipilirini atqurdum. Ahirqi tohtiğan «bekitim» — hazirqi hizmitim boldi.

— Ailiŋiz toğriliq eytip bärsiŋiz?

— Meniŋ dadam, Tiläp Setivaldiev šz vaqtida uzun jillar davamida nahiyälik partiya komitetiniŋ instruktori bolup işligän. Anam Saniyäm Teyipovamu šmür boyi Dšlät bankisiniŋ nahiyälik bšlümidä hizmät qilğan. U «Qazaq SSR dšlät bankiniŋ hizmät kšrsätkän hadimi» atiğini elişqa muyässär bolğan. Ayalim Zäytünäm Җapparova käspi boyiçä ihtisatçi. İkkimiz bir institutta oquğan. Pärzäntlirimiz Ramil, Kamilmu aliy bilim därgahlirini tamamlap, šz mutähässislikliri boyiçä işlävatidu.

— Ahirqi soal: beliqçiliq inspektori süpitidä gezithanlarğa qandaq tiligiŋiz bar?

— Nemä däymän? Täbiät bayliqlirini kšzimizniŋ qariçuğidäk saqlayli. Beliq tutuşqa barğanda uniŋ qanun-qaidilirigä، tärtip-intizamiğa riayä qilayli. Buniŋdin häviri barlar bolsa, bilmigänlärgä çüşändürsun, degän tiläklärni bildürgüm kelidu.

— Sšhbitiŋizgä rähmät. İşiŋizğa muvappäqiyätlär tiläymän.

Sšhbätläşkän

Erşat ÄSMÄTOV.

 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ