Mataçiliq mädäniyiti

0
597 ret oqıldı

Һünär-sän°ätkä bay, äqil-parasätlik hälqimiz qedimdin tartip soda vä qolhünärvänçiligigä tayinip, tovar-durdun, kimhap-bäqäsäm, şayi-ätläs, mata-çäkmänlärni toqup, duniyağa mäşhur İpäk yoli sodisiniŋ җanlinişiğa zor tšhpä qoşqan. Uyğurlarda pahta jipidin yärlik usulda toqulğan rähtni «mata», «bšz», «ham», «şeşä» degän namlar bilän atiğan. Äynä şuniŋdin «mataçi», «bšzçi» yaki «mataçiliq», «bšzçilik» degän atalğular kelip çiqqan.

Mata birnäççä türgä bšlünidu.

Ham — pahta jipidin toqulidiğan aq räŋlik sidam räht.

Misqal — daka mataniŋ siliğiraq türi.

Һemizäk — tegi kšk, gül besilğan mata.

Aliça — räŋlik jiplardin yolluq toqulidiğan, boyalğan mata.

Särgäz — gül besilğan mata.

Şativar — pahta jipidin ayallarniŋ kšynigigä layiqlaşturulup toqulğan çaqmaq güllük räht.

Hamsürüp («çotar» däpmu atilidu) — üzigä taş sürkäş arqiliq siliqlaşturulğan mata. U kšpinçä çäkmändin tikilidiğan  çapanlarniŋ ästärligi üçün paydilinilidu.

Çäkmän — pişşiq egirilgän pahta yaki juŋ jipidin puhta häm siliq qilip toqulğan yärlik räht.

Bšrtmä — üzidä qapartma çiqirip toqulğan räht. U kšpinçä ayallarniŋ baş yağliği üçün işlitilidu.

Basma — pahta jipidin nepiz häm güllük qilip toqulidu. Aq vä yeşil räŋlärgä egä. Uniŋdin qiz-ayallarniŋ kšynigi tikilidu.

Häsä — pahta jipidin siliq toqulğan aq räht bolup, asasän kšynäk vä tambal üçün paydilinilidu.

Daka — pahta jipidin şalaŋ qilip toqulğan räht. Kšpinçä yaşanğan ayallar beşiğa artivalidu.Uni šlüm-jitimlardimu işlitidu.

Mataçilar mata toquşniŋ tärtip-basquçliriğa šzliriçä nam qoyuvalğan. Mäsilän, jiplarni birläştürüp, qomuçtin yandurup šrüş  — «mata jügürüş» deyilidu. Örüş üçün täyyarlanğan jipni patqa çilap, siliqlap, bärdaşliq küçini aşuruş — «mata patlaş»,  mata toqulup bolğanda, yšgälgän türgidin çiqiriş  — «mata çüşiriş», jipni kaltäkkä bağlaş —  «şana bağlaş», mata toquşta uzuniğa tartilğan jip — «šrüş», toğrisiğa tartilğan jip — «arqaq» däp atilidu.

Dästigah (yärlik tilda — dukan) — mata toquşniŋ mäşğulat üskünisi. U yağaçtin yasilidu. Mata toquşta şundaqla moka, mürätahta, mürätaş, tävär, pat qatarliq saymanlar işlitilidu.

www.uy.ts.cn

Bälüşüş

Javap qalduruŋ