«Oŋ qol bärgänni, sol qol bilmäsligi keräk»

0
747 ret oqıldı

Almutiliq Mäsimҗan Asimov yeŋidin açqan «Suŋqar» namliq ozuq-tülük dukinidin adämlärniŋ ayiği üzülmäydu. «Suŋqar» — uyğurçä  Şuŋqar. Mäsimҗanniŋ tuğulup šskän juti äynä şundaq atilidu. «Suŋqarğa» kirivatqanlar kšp, biraq kšpçiligi dukandin quruq qol çiqivatidu. Nemişkä? Bu soalğa meniŋmu җavap alğum käldi. Şähärniŋ Qayrat yezisiğa orunlaşqan dukanniŋ ğoҗayinini izdäp bardim. Kšpçilik bu yärni «Yağaç bazar» däpmu qoyidu.

Uyğur nahiyäsiniŋ Şuŋqar yezisidiki qazaq ottura mäktiviniŋ 8- sinipini äla bahağa tamamliğan Mäsimҗan heç oylanmayla hšҗҗätlirini Almutidiki politehnikiliq tehnikumğa tapşuridu. Kiçigidin tehnikiniŋ härhil türlirigä qiziqqan Mäsimҗan mehanik boluşni arman qilatti. Tehnikumdin keyin armiya sepigä atlinidu. Һärbiy säptin keyin šzi talliğan käsipni tehimu mukämmäl ügängüsi käldi. Şundaq qilip, hazirqi Qazaq yeza egiligi institutiniŋ mehanika fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. U institutni tamamliğiçä, yezidiki tehnikilar «issiq җaylarğa» uçup kätti. Bu 1993-jil edi. Keŋäş İttipaqi parçilandi. Yeziğa ketäy desäŋ – iş, şähärdä qalay desäŋ, turidiğan šy yoq. Bu ihtisadiy bohranni biyil ällikkä kälgän Mäsimҗanniŋ täŋtuşlirimu  yahşi bilidu. Mehanik jigit heç oylanmayla şähärdä qelip, militsiyagä işqa orunlişidu. U vaqitlarda hazirqi politsiya şundaq atilatti. Şundaq bir eğir päyttä militsiyadä işläş nahayiti eğir boldi. Uni az degändäk, җinaiy işlarni izdäştürüş bšlümi. Tohsininçi jilliri käŋ ovҗ alğan: reket, alik-malik-şarik, pätir häm yançuq oğriliri vä başqilar.

— Qiyin bir päyttä qiyin bir käsipni tallavalğinim maŋa çoŋ savaq boldi, — däp štkän künlärni äslidi istipadiki podpolkovnik. – Һärhil adämlärni uçrattim. Bolupmu şu jilliri yançuq oğriliriniŋ rasa «qayniğan» bir päyti edi. Päqät baylarni tonaydiğan oğrilarnimu kšrdüm. «Adämlärniŋ bay, gadiyini qandaq ayrivalisän?» desäm kiyivalğan kiyimidin däp җavap berätti. Ägär hatalişip, kämbäğälniŋ yançuğiğa «çüşüp qalsa», yolini tepip ularniŋ pulini qayturup berivetätti. Ular šzlirini «biz taza oğrilar» däpmu qoyatti. Qiziq yeri, meçittin qalmaydiğan. Bäş vaqliq namaz štätti. Qilğini oğriliq.

Bir küni ROVDniŋ aldiğa bir maşina kelip tohtidi. «Jeep» maşiniliri u vaqitlarda uhlisaq çüşümizgimu kirmätti. Uquşsaq, maŋa kälgän «älçilär» ekän. «Siz bilän bir çätkä çiqip sšzläşsäk bolamdu?» dedi. Gäp qilmayla ularniŋ maşinisiğa oltardim. «Kütülmigän mehmanlar» meni bir restoranda mol dästihan yeyip «illiq» qarşi elişti. Reketlar ekän. Helä uzaq gäpläştuq. Ularniŋ şärtliriniŋ heç qaysiğa kelişmidim. Män šzämniŋ deginimdä turdum. Ularniŋ musapisi uzaq bolmidi…

Pätir oğriliriğa munasivätlik monu bir vaqiänimu untuş mümkin ämäs.

Ätigänligi iştiki telefonum җiriŋlap kätti. Trubkini alsam, başliq ekän. «Saŋa hazir bir adäm yoluqidu, tiŋşap baqqin» dedi. Birär minuttin keyin yänä telefon qilip, «ävu kişiniŋ pätirini tonap ketiptu, yepivetiŋlar» däp buyruq bärdi. Gäpniŋ oçuği, pätir oğriliriniŋ izi asanliqçä kesilmäydu. Uni hämmimiz yahşi çüşinättuq. Başliqniŋ «yepivetiŋlar» deginimu şu. Һeliqi kişi kirip käldi. Şähärdä yenik maşinisi bilän kirakäşlik qilip җenini beqivatqan yeşi helila çoŋ adäm ekän. Uni kšrüp içim ağrip qaldi. Eytqanlirini diqqät bilän tiŋşavatimän. Eytişiğa qariğanda, u ätidin käç kirgiçä kirakäşlik qilip, biraz pul tepip šyigä qaytiptu. İşigigä yetip kälgändä qayaqtindu ikki jigit päyda bolup, qol kštirip, uni tohtatqan kšrünidu. Ançä jiraq ämäs bir yärgä 500 täŋgä beridiğanliğini eytiptu. U vaqitlardä bäş yüz täŋgä kšp pul edi. Akimiz jigitlärni apirip qoyuşqa kelişiptu. Ävu jigitlär bagajnikqa odeyaliğa oralğan televizorni besiptu. Kirakäş kişi jigitlärni apirip qoyup qaytip kälsä, šyiniŋ işigi oçuq turğidäk. İçkirigä kirip, qariğidäk bolsa televizori yoq. «Ävu televizor oralğan odeyala kšzümgä issiqla kšrünüvedi» däydu natonuş kişi. Qisqisi, šziniŋ televizorini šzi apirip beriptu. Başliğim işiniŋ kšpligidin uni tiŋşimastinla maŋa kirgüzüvätkänligini keyin çüşändim. Kirakäş akimizniŋ ästä saqlaş qabiliyiti yahşi ekän. Heridarliriniŋ makan-җayini untumaptu. Oğrilarni şu künila qolğa çüşärduq.

Mäsimҗan Asimov istipağa çiqqandin keyin, Zarya Vostoka mähällisidä turup, kiçik vä ottura tiҗarät bilän şuğullandi. Uniŋ yardämgä muhtaҗlarğa qol uçini sozup jürgininimu aŋlap jürimiz. Bolupmu tuğulup šskän juti Şuŋqardiki mäktäpkä kšp yardäm qilidiğan kšrünidu. Keyinki vaqitlarda, u Qayrat yezisiğa kšçüp käldi. Bu yärdä ottuz oğul bilän birliktä sport mäydanini selişqa küç çiqardi. Һär jili on ailini «Uyğur avaziğa» yezip beridu. Ävu bir küni Uyğur teatriğa on bilet elip, on adämni apirip käldi. Bularniŋ hämmisini maŋa šzi ämäs, Qayrat yezisiniŋ jigitbeşi Һaşimҗan Arziev eytip bärdi.

— Mäsimҗan «Oŋ qol bärgänni sol qol bilmäsligi keräk» degän ibarigä qattiq ämäl qilidu, — däydu Һaşimҗan aka. — U äynä şundaq himmitini minnät qilmaydiğan jigit. «Ändi uniŋ dukiniğa kirivatqanlar nemişkä quruq qol çiqivatidu?». Ällik jilliq hayatiniŋ  on bäş jilini hoquq qoğdaş organliriğa beğişliğan istipadiki podpolkovnik adämlärgä mäzkür sahağa munasivätlik mäslihät beridekän.

— Birsiniŋ balisi politsiyagä çüşüp qalidu, birini patrul' tohtitip, şoferluq guvanamisini elivalidu, — däydu Mäsimҗan Asimov biz bilän bolğan sšhbättä. – Adämlär qiziqqu, nemä vaqiä ekänliginiŋ aq-qarisini eniqlimayla, pul berip qutuluşqa aldiraydu. Äynä şundaqlarniŋ arisiğa kirip, mäsilini qanun dairisidä yeşişkä tirişimän. «Äŋ ävzili, adämlärgä šz hoquqliriŋlarni bilişkä tirişiŋlar. Mäzkür sahağa munasivätlik kitap, gezitlardin oquŋlar» degän mäslihätni berimän.

Mälum bolğinidäk, heridarlar Mäsimҗanniŋ dukiniğa bir närsä setiveliş üçünla ämäs, mäslihät sorapmu kiridekän.

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ