Mäşäqät vä sadaqät

0
549 ret oqıldı

Qaysidu-bir danişmän: «Sän°ät – päqät duniyağa bolğan kšzqarişimizni ipadiläş tärzi ämäs, bälki insaniyät üçün ümüt yoli» degän ekän. Һäqiqätänmu, sän°ätkarniŋ zimmisigä artilğan jük nahayiti eğir.

Bu jük — uni küzitip turğan miŋliğan, millionliğan qarakšzlärniŋ işänçä häm ümüt jüki. Şuŋa mäyli zaman qançä šzgärmisun, sän°ät šz nami bilän äsirlär eşip yaşap, häqiqiy sän°ätkarniŋ häqiqiy muhlislirimu dayim bolğan häm bolidu. Sän°ätkarniŋ bähitsizligimu hälqiniŋ, muhlisliriniŋ näzäridin sirtta qelişi bolup hesaplansa keräk. Bizniŋ sän°äthumar hälqimiz qedimiy tarihqa egä sän°itimizniŋmu, äҗdatlarniŋ bay mirasini ävlattin-ävlatqa yätküzüştä hardim-taldim demäy mehnät qilivatqan sän°ätkarlarniŋmu qädrini bilidu, šzliri sšygän sän°ätkarniŋ hayat yolini, rohiy duniyasini bilişkä qiziqidu.

Meniŋ bu maqalämniŋ qährimani kšrüngän adämniŋ çiqişqa häqqimu yoq, muqäddäs sähnidä «dayim pidaiyliqni vä sadaqätni täläp qilidiğan sän°ätniŋ neniniŋ qançilik qattiq bolidiğanliğini» yerim äsir baştin štküzüp, štkän jili hayat davaniniŋ 70-pällisigä kštirilgän, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ  hizmät kšrsätkän artisti Rehangül Mähpirova äynä şundaq hälqimizniŋ izzät-ehtiramiğa bšlängän, sän°ättin šzini tapqan häqiqiy talant egisidur.

Män Rehangül hädiniŋ sän°ätkä bolğan sadaqitigä zoqlinimän. Sähnä mäs°uliyitini çoŋqur his qilip, härqandaq väziyät vä şaraitta sähnigä häm muhlisliriğa hiyanät qilmay kelivatqan Rehangül Mähpirovaniŋ  sän°ättä besip štkän yoli ülgä-ibrätkä munasip ekänligi talaşsiz.  Çünki u spektakl'diki jüräkkä salmaq, yälkigä jük artidiğan mäşäqätlik päytlärni tamaşibinğa yätküzüştin heçqaçan  harğan ämäs.

Buniŋdin 50 jil muqäddäm sän°ätkä bolğan iştiyaq Rehangül hädini Almutidiki Qurmanğazı namidiki konservatoriyağa elip kelidu. Rehangül Mähpirova bu bilim därgahida Qazaqstan häliq artisti Asqar Toqpanovniŋ kursida oquş bähtigä sazavär bolidu. Äsli, bilgän adämgä, ustazniŋ bir eğiz gepimu hayat mäktivi bolalaydu.  Rehangül hädä häliq eğiz ädäbiyatini, qazaq hälqiniŋ sän°ät tarihini, qara sšziniŋ qudritini tamaşibin qälbigä yätküzüşniŋ qir-sirlirini yahşi bilgän ustazidin kšp närsilärni üginip çiqidu. Şuŋa u bügün sän°ättä qançilik egiz çoqqiğa erişmisun, äşundaq ustazniŋ qolida bilim alğiniğa pähirlinip, uniŋ ismini mämnuniyät bilän tilğa alidu.

Rehangül Mähpirova aliy oquş ornini tamamlap, iş-paaliyitini ana jutidin jiraqtiki Qarağanda şähiridiki S.Seyfullin namidiki vilayätlik teatrğa yollanma bilän berip, aktrisa boluştin başlaydu.  Öziniŋ işlämçanliği, tirişçanliği tüpäyli sähnidiki härbir rol'ni җan-җigäri bilän iҗra qilip, birdinla kšzgä çüşkän uyğurniŋ talantliq qizi qazaq teatriniŋ sähnisidä «Qaragšzdä» — Marjan,  «Narkesta» — Narkes,  «Yäkmu-yäktä» — Naz obrazlirini yaritidu. Eytmaqqa oŋay bolğini bilän, sähnidä başqa tilda taza sšzläp, tamaşibinniŋ kšŋlidin çiqiş härkimniŋ qolidin kelivärmäydiğanliği eniq.

Sähnidiki däsläpki qädimini äynä şundaq utuqluq başliğan Rehangül Mähpirova keyiniräk Җambul drama teatriğa işqa orunlişidu. Bu yärdimu u šziniŋ yarqin talantini kšrsitişni bilip, uluq namayändilär bolğan Ç.Aytmatovniŋ «Birinçi muällimidä» — Altınay, M.Şolohovniŋ «Tiniq Donida» Aksin'ya, Ğ.Musrepovniŋ «Qazaq solditida» — Bota, S.Muqanovniŋ «Baluan Şolaq» spektaklida Ğaliya ohşaş härhil harakterliq rol'larni  babida orunlaydu.

Juqurida nami atalğan teatrlarda maharät mäktividin däris alğan Rehangül Mähpirova 1977-jili ailä şaraitiğa bağliq Almutiğa kelip, Uyğur teatriğa işqa orunlişidu.

Jillar nemä degän uçqur! Mana häş-päş degiçila, aridin 40 jil štüptu. Bu jillar içidä Rehangül hädä teatrimiz repertuaridin orun alğan härhil janrdiki kšpligän jirik äsärlärdä, atap eytqanda, «Pärhat —Şirinda» — Mehmenebanu,  «Nazugumda» — Nazugum,  «Läyli — Mäҗnunda» — Läyli, «Parasätsiz tähsirdä» — Dorimena, «Odisseyniŋ ğäzividä» — Diona, «Ğerip — Sänämdä» — Һälimä, «Anarhanda» — Gülzarä, «Anamniŋ aq kšynigi», «Afrikiliq küyoğul»,  «Bir tüp alma» spektakl'lirida — Ana, «Kelinlär qozğiliŋida» — Pärmanbüvi, «Yalğuz yalpuzda» — Altın, «Ay tutulğan tündä» Tanqabikä käbi bir-birini täkrarlimaydiğan, bädiiy җähättin bärkamal onliğan baş qähriman obrazlirini juquri maharät bilän yaritip, Uyğur  teatri täräqqiyatiğa munasip hässä qoşti vä tamaşibinlarniŋ mehir-muhäbbitigä bšländi.

Rehangül Mähpirova yaratqan obrazlar içidä bolupmu bir-birini täkrarlimaydiğan Ana obriziniŋ harakteri, rohiy duniyasi, käçmişliri, arzu-armanliri alahidä ähmiyätkä egä. Çünki  aktrisa bu obrazğa çoŋqur qälb, käŋ mehir bilän yandişip, anilarniŋ barçä päzilätlirini muҗässämläp berälidi, šzigä jüklängän eğir väzipiniŋ çoqqisidin kšründi.  Bolupmu tatar dramaturgi  Ş.Husainovniŋ «Anamniŋ aq kšynigi» spektaklida  Rehangül hädä yaratqan Ana obrizi jürigimdin orun aldi. Spektakl'da baliliriniŋ ağriq anisini beqişqa imkaniyiti yar bärmäydiğanliğini eytip, banä-säväp tepivatqanliğini çüşinip, içidä qan jiğlavatqan ana obrizini zor maharät bilän iҗra qilğan Rehangül Mähpirovağa qayil bolisän. Toqquz bala tuğup, tärbiyiligän Aniniŋ eğir täğdiri tamaşibinniŋ jüräk-bağrini ezidu… Mäzkür spektakl' teatrimizda helä jillar burun qoyulğan bolsimu, şu çağda kšp tamaşibinlarniŋ kšz yaşlirini yoşurup qalalmiğanliğiğa guvaçi bolğan edim. Şu tamaşibinlar qatarida mänmu bar edim, biraq  u çağlarda anam tirik bolğaçqimu, yaşlirim kšzümdin tškülgän edi. Anamdin ayrilğandin keyin, bu äsär meniŋ jüräk yaramğa ahaŋdaştäk bilinip, saqaymas kesälgä duçar bolup, šmür bilän šlümniŋ arisida kürişivatqan Ana —Mähpirovaniŋ miskin qiyapitini pat-patla kšz aldimğa kältürimän. Kältürimändä, qälbimdä hissiyat җoş urup, anamni seğiniştin muŋğa petip, jüräk yaşlirimğa ärik berimän. Jillar štsimu, qälbimdiki täsir küçini yoqatmiğan, meni helikäm hayaҗanğa salğan bu rol'ni Rehangül hädiniŋ akterluq maharätniŋ çoqqisi däp çüşinimän.

Rehangül Mähpirova bügünki kündä teatr repertuaridin orun alğan Ä.Orazbekovniŋ «Bir tüp alma» spektaklida Diläräm aniniŋ obrizinimu babida orunlap kälmäktä. Sähnidiki hayat kündilik hayattin ançä jiraq ämäs bu spektakl'da bir ugida tuğulup çoŋ bolğan pärzäntliriniŋ bir-birigä vä šzigä  nisbätän kšyümsizligi, mehir-şäpqätsizligi, pul-bayliqqa bolğan näpsihorluği aniniŋ jürigini moҗuydu. Tuğulğan künidä balilirini seğinip kütkän Ana — Mähpirovaniŋ ümüti aqlanmay, tamaşibin zalida oltarğan talay anilarniŋ jüräk tarlirini tävritip, kšz çanaqlirini yaşqa tolturğanliğiniŋmu guvaçisi boldum.  Moşu yärdä Rehangül Mähpirovaniŋ  Diläräm aniniŋ obrizini juquri däriҗidä yaratqanliği üçün Astanada štkän milliy teatrlar festivalida «Eŋ üzdik ekinşi plandağı äyel beynesi» nominatsiyasi boyiçä mukapatqa egä bolğanliğini eytip štkän orunluq.

Mustay Kärimniŋ «Ay tutulğan tün» tragediyasidiki Tanqabikä käbi muräkkäp vä küçlük dramatik obrazmu Rehangül Mähpirova iҗadida alahidä orun tutidu. Sän°ättä şundaq obrazlar barki, beihtiyar ularğa ohşiğuŋ kelidu. Rehangül hädä Tanqabikä boyidiki iradä, bärdaşliq käbi tuyğularni šzigä maharät bilän şundaq siŋdürgänki, tamaşibin uniŋ iҗrasidin küç, hayatiy savaq alalaydu.

Aktrisa šziniŋ komediyalik rol'larnimu juquri däriҗidä iҗra qilalaydiğanliğini Said Ähmädniŋ «Kelinlär qozğiliŋi» spektaklida Pärmanbüvi obrizini gävdiländürüp, yänä bir qetim namayän qildi. U bu rol'ni pütün vuҗudi, җan-dili bilän berilip oynidi. Män zalda uni küzitip oltirimän. Bir qariğanda, Rehangül hädä häqiqätän šz šyidä, kelinliriniŋ arisida bemalal härikätlinip, sšzläp oltarğandäk bilinätti. Äslidä u birär härikätni çekidin aşurmasliği, üz ipadisiniŋ sün°iy bolup qalmasliği, avazida äsäbiylik sezilip qalmasliği üçün pütün vuҗudini iradisigä boysundurup härikät qilivatatti. Biraq buniŋ hämmisini tamaşibinğa säzdürmidi. R.Mähpirova häqiqiy musulman ayaliniŋ hayatiy printsiplirini, eqidilirini milliy qädriyätlärgä şundaq maharät bilän ulaşturdiki, heçbir tamaşibin uniŋ zalimliğidin, qopalliğidin  azap çäkmäy, bälki uniŋ härbir härikitini küzitip,  šzini rastla Pärmanbüviniŋ šyidä oltarğandäk his qildi…

Rehangül Mähpirovaniŋ komediyalik rol'liri 20 jilğa yeqin vaqit «Täbässümdä» vä başqimu häzil-külkä programmilirida davamini tepip kälmäktä. U bu programmilarda qoyulğan onliğan miniatyurilarda oynap, tamaşibinlarni külkigä ğäriq qilip, ularniŋ äŋ sšyümlük aktrisisi süpitidimu zor alqişlarğa erişti. Rehangül hädä sähnigä çiqa-çiqmayla, tamaşibinlar uni ünidin tonup, külüşkä başlaydiğanliğini, uniŋ qiyapiti üzlärgä täbässüm, qälblärgä illiqliq hädiyä qilidiğanliğini kšrüp jürimän.

Rehangül hädä qançä juquri maharätkä egä bolmisun, u dayim izdiniştä. Özigä işinip tapşurulğan härbir rol'ğa җiddiy yandişip, här qetim sähnigä çiqiş aldida hayaҗan ilkidä sšzlirini täkrarlap jürgänligini kšrimän. Sän°ätni hayatiniŋ mäzmuni däp bilip, şu sehirliq yolda tamaşibinlarni bährimän qilişqa bäl bağliğan Rehangül hädiniŋ  buniŋdin keyinmu sän°ät işqida ot bolup yenip yaşişini, jürigidiki ğäyrät bilän şiҗaätniŋ yänimu uzaqqa yetişini halaymän.

Bäzän sän°ätkarlarğa tamaşibinniŋ alqişidin artuq heçnärsä keräk ämäs däp qoyimiz. Bälki şundaqtu. Lekin biz insan balisiğu! Bolupmu kšŋli nazuk iҗatkarlar bäribir šmür boyi qilğan mehnitiniŋ qädirlinişini, kimdu-biri uniŋ toğriliq ikki eğiz yahşi gäp bilän uni tilğa elişini dilidin halaydu. Bir illiq inkas aŋlisa, kšŋli aram tepip, šzigä qanat pütkändäk his qilidu. İlahim, meniŋ bu maqaläm Rehangül hädiniŋ jürigigä aram beğişlap, sän°ättiki pärvazida kiçikkinä bolsimu rohiy mädät bärsun!

Patigül MÄHSÄTOVA. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ