«Alğa qarap ketivatimän»

0
760 ret oqıldı

Ädip toğriliq mälumat: Yähiya Tayirov, 1938-jili Ğulҗa şähiriniŋ Һärämbağ mähällisidä hünärvän ailisidä duniyağa kälgän. Tinmay izdiniş, qetiqinip üginiş tüpäyli, bädiiy ädäbiyat mäydanğa dadil kirip käldi. Däsläpki şeiri 1956-jili «Alğa qarap ketivatimän» degän nam bilän «Şinҗaŋ neft'çiliri» gezitida elan qilindi. 1963-jili ailisi bilän sabiq Keŋäş eligä kšçüp çiqti. U däsläp ilgärki Çeläk nahiyäsiniŋ Qariyota yezisida, 1965-jilidin keyin däsläp Yarkänt şähiridä, andin Pänҗim yezisidiki uyğur ottura mäktividä uyğur tili vä ädäbiyati pänliridin däris bärdi. Almutida çiqidiğan җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») vä uniŋ qoşumçisi «Yeŋi hayat» gezitliriniŋ Özbäkstan boyiçä šz muhbiri, Özbäkstan teleradio şirkitiniŋ tärkividiki uyğur tilida aŋlitiş tähriratida çoŋ tährir bolup işlidi.

Yazğuçiniŋ «Jazwşı» näşriyatida «Kšzlär» (1969-j.), «Eqidä» (1971-j.), «Mehir» (1978-j.), «Duniyağa bir kelimiz» (1985-j.), «Tar koçidiki ay» (1989-j.), «Biz eytqan nahşilar» (1998-j.) kitapliri  näşir qilinğan. ŞUARniŋ «İli däriyasi»  jurnalida  häm «Şinҗaŋ  häliq  näşriyatida»  vä  «Uyğur avazi»  gezitiniŋ  vä «Pärvaz» al'manahiniŋ sähipiliridä  kšpligän  hekayä vä povest'liri  yoruq kšrdi. 2001-jili yazğuçiniŋ «Yazniŋ yalğuz yaldamisi» vä «Kšyüvatqan yol» kitavi yoruq kšrdi.

Kšrnäklik şair Abduğopur Qutluq, peşqädäm jurnalist Nurdšlät Muradilov, peşqädäm märipätçi Muzäppär Zayitov, «Mektep» näşriyati Uyğur redaktsiyasiniŋ başliği Rähmätҗan Ğoҗambärdiev vä moşu qurlarniŋ muällipini Yähiya aka illiq qarşi aldi.

Yähiya Tayirov ällik säkkiz jildin buyan qol tutuşup kelivatqan vapadar yari, ikki oğul vä bir qizniŋ ğämgüzar anisi, bäş nävrä häm yättä çävrisiniŋ mehrivan momisi bolğan Ağça ana bilän Almuta vilayiti İli nahiyäsiniŋ Qapçiğay şähiridä üçbšlmilik šydä turidekän. Taşkänt şähiridin kšçüp kälginigä on bäş jil boptu.  Är-ayal  bu yärdä  asasän qiş aylirida turidekän. Yaz kelişi bilänla Almuta şähiriniŋ ätrapidiki «Pervomayka» mähällisidä istiqamät qilidiğan oğli Zulpiqarniŋ šyigä berivalidiğan ohşaydu. Kelini Saniyämniŋ ata-anisiğa bolğan kšyümi bilän mehir-muhäbbitini til bilän eytip tügätküsiz. Mundaq eytqanda, u yaq  çoŋlarniŋ  duasini  alğan  ayal-ana. «Yähiyaniŋ  padişalarğa ohşaş qişliq häm yazliq qarargahi häm uni keçä-kündüz kütüp-asravatqan Ağçidäk vapadar yari, qizidäk bolup kätkän Saniyämdäk särämҗan, mehrivan  kelini bar.  Ağinämni  moşu tapta  Yähiya  bay, desäk bolidu», däp yazğuçiniŋ kšŋlini olidi şair Abduğopur Qutluq.

— Taşkänttä hazir bir oğul, bir qizimiz turidu, —  däp sšzgä  arilaşti  Ağça ana.  —  2001-jili biz Almutiğa kšçüp kälginimizdä, jut-җamaät, uruq-tuqqan, dost-buradärlär yahşi qarşi aldi. — Qapçiğayğa kelip, yaman kündä qalmiduq.  Yähiya bu yärdä ikki kitavini çiqardi.  Onliğan  maqalä, älliktin oşuq hekayä yazdi.  Җamaätçilik işliriğimu yeqindin  arilaşti.  Mana  üç jildin buyan saqliği bolmay qelip, hämmidin qol üzdi. Jüräk tomurlirini täkşürätkändin keyin tehimu mağdirsizlinip kätti. Һazir šz aldiğa bemalal  tala-tüzgä  çiqalmaydu.  Kšzi  yahşi  kšrmigänliktin, yeziş häm oquştinmu qaldi. Özimiğu buruntinla mšmün häm kamsšzlük edi, hazir tehimu mšmünlişip kätti. İҗadiyät adämliri nazuk kelidiğan ohşaydu. Bolmiğur  närsilärgä  oŋayla kšŋli buzulup ketidu.  Ötmüşni, bolupmu baliliq  vä yaşliq dävirlirini kšp äsläydu. Һayatta billä štkän äl-ağinilirini oylap, ularni kinäydu. Yoqlap kelivatqanlarğu nurğun. Qapçiğaydiki tonuş-biliş, äl-jut vä  İli nahiyälik Uyğur mädäniyät märkiziniŋ äzaliri pat-pat yoqlap, halimizdin hävär elip turuvatidu. Şundimu, iҗadiyät adämliri bilän muŋdişip-sirdaşqan başqiçä ohşaydu. Ätidin käçkiçä bšlmisidä hiyal sürüp yatidiğan adäm  silärniŋ  yoqlap kelidiğiniŋlarni aŋlişi bilän, çirayiğa qan jügräp, yazğan-sizğanlirini rätläp, kšŋli qädimkidäkla kštirilip qaldi. Silär aldin-ala telefon qilip qoyğaçqa, «Qaçan kelidekin?», däp  ätigändin beri yoluŋlarğa  qaridi.

Ağça aniniŋ eytişiçä, Yähiya aka 10 yeşida dadisidin, 16 yeşida anisidin ayrilip, uzaq jil yalğuzçiliq vä yoqsizçiliqniŋ därdini tartiptu. Biraq bolğusi yazğuçi turmuşniŋ duç kälgän qiyinçiliqliri aldida täntiräp qalmiğan. Çünki yenida uni çüşängän yahşi adämlär, qolida izgülükkä başliğuçi kitaplar hämra edi.

Ällik jilliq qädinas ağinisi, ataqliq şair Abduğopur Qutluq štkän äsirniŋ 60 — 70-jilliri Yähiya Tayirovni šzbäk hälqiniŋ inavätlik pärzändi  Abdulla Qadiridäk  tonulğan yazğuçi bolidu, däp dost tutqan ekän.  Aqivättä, u  häqiqätänmu uyğur hälqiniŋ kšzgä kšrüngän  qädirdan  yazğuçisi däriҗisigä kštirildi. Häliqniŋ ğemi bilän yaşap, çaçliri aqardi. Һayatqa üzä qarimidi. Kšrgän-bilgänlirini yadida ubdan saqlapla qalmay, bälki vaqiälikniŋ asasiy säväplirini qetiqinip ügändi. Hälqiniŋ milliy alahidiliklirigä, räsim-yosun vä urpi-adätlirigä šzgiçä mehir bilän qaridi. Muhimi, u turmuş, üginiş, šzi üstidä işläp, kšrgän-bilgänlirini җämläp, äsär yeziş işliriğa juquri mäs°uliyät bilän kirişti. Rast, räpiqisi eytqandäk, Yähiya aka buruntinla  mšmün, kamsšzlük yazğuçi edi, jüräk ağriğiğa muptila bolğandin buyan, u tehimu miskinlişip ketiptu. Qolliri titiräp, kšzlär kšrmäs boptu. Päräzimçä, yazğuçi tiniçliqni halap qalğandäk. Şundimu rohini çüşärmäy, u küni biz bilän helä uzaq  muŋdaşti.  Ömür kitaviniŋ yarqin sähipilirini varaqlidi. Ötkän äsirniŋ 60 — 70-jilliri Çeläk nahiyälik «Ämgäk tuği» gezitiniŋ yenida täşkil qilinğan «Ädäbiyat uyuşmisiniŋ» äzaliri – Mšmün Һämra, Һevullam Gayitov, Һezbullam Ğeniyarov, Һeziz Һezimov, Kamaldin Zamandinov, Märüp Buşarov, Abduğopur  Qutluq, Äkräm Sadirov, Җämşit Rozahunov käbi  älgä tonulğan qäläm sahibliri bilän bolğan iҗadiy hämkarliqni äsläp štti.  Һazir yazğuçi şu altun dävirlärni vä ädäbiyat mäydanida billä bolğan qädinas dostlirini seğinip-kinäydiğanliğini häm kšŋülgä pükkän arzu-mähsätlirini  eytti.

— Meni izzätläp, yoqlap kälginiŋlarğa miŋ rähmät! — dedi u  qäddini ruslap. — Qorqidiğan iş yoq ukilar, män ağriqqa boy beridiğan adäm ämäsmän. Buniŋdinmu eğir künlär baştin šttiğu. Һazir Allağa miŋ qatliq şükri! Şuŋlaşqa kšŋülgä pükkän işlarni birtäräp qilmay turup, «dukanni yepişqa» tehi ätigän. Alla nesip qilsa, bahar kelişi bilän anamniŋ juti — Açinoqiğa berip, kšk çšşürisigä eğiz tegip kelişni niyät qilivatimän. Pämimçä, ahirqi bäş-on jilniŋ içidä mätbuat sähipiliridä älliktin oşuq hekayäm yoruq kšrüptu. Mana şularni bir qur rätläp, toplam qilip çiqiriş oyum bar. Şundaqla  dadamniŋ hayati, kindik qenim tamğan jut vä baliliq dävirlär äkis etilgän  «Ägip jürgän sayilär»  namliq  kitavimni yezip qoyğinimğa uzun jil boldi.  İhtisatqa bağliq uni šz vaqtida çiqiralmay qalğandim. Ägär imkaniyät yar berip qalsa, şu kitavimni näşirdin çiqarsam däymän. Qisqisi, äynä şundaq ümüt häm  büyük arzu-mähsätlärni hapaşlap, alğa qarap ketip barimän.

Ämäl-däriҗä, unvan, mänsäpkä erişkän härqandaq şähsniŋ, birinçi novättä, insanğa has qälbi vä içki duniyasi bolidu. İnsanniŋ şu rohiy  duniyasiğa çšküp beqişniŋ šzi insaniy päzilitimizniŋ bir kšrünüşi ämäsmu!

Häyriyat, peşqädäm jurnalist Nurdšlät Muradilovniŋ şu küni  yazğuçiniŋ tävärrük dästihinida oquğan tšvändiki şeirini uşbu maqaliniŋ hatimisi qilişni toğra kšrüvatimän.

Һayatqa keliş bar, ketiş häm bardur,

Ömür qisqa, duniya bäk tardur.

Şu duniyaniŋ qisqiliğin  bilgänlär,

Bir-birigä bäk qädirdandur.

Şuŋa däymän dost-qerindaşqa,

Yaşaş başqa, qädir bir başqa.

Tirigiŋdä qädirläp štkin,

Tägmäy turup beşiŋ soğ taşqa…

Şämşidin AYuPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ