Boş yatqan yärniŋ täğdiri kimniŋ qolida?

0
1 037 ret oqıldı

«…bäş jil içidä 500 miŋdin oşuq şähsiy šy egilikliri bilän kiçik fermerlarni kooperativlarğa җälip qilişqa imkaniyät beridiğan şarait yaritiş keräk;

 …yärni paydilinişniŋ nätijidarliğini aşuruşimiz lazim. Suğirilidiğan etiz mäydanini bäş jil içidä 40 payizğa käŋäytip, 2 million gektarğa yätküzüş haҗät.Nursultan Nazarbaevniŋ «Qazaqstanniŋ Üçinçi yeŋilinişi: duniyaviy riqabätkä qabilliği» Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidin).

Milliy mädäniyitimiz җankšyärliriniŋ biri, qaraturuqluq Maydin Abdullaev Çeläk regionluq Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi bolup saylanğandin keyin mäzkür märkäz yenida İhtisat bšlümi eçildi. Şu vaqitta «Bu bšlüm nemä bilän şuğullinidu?» «Märkäzni mäbläğ bilän täminlämdudegüçilärmu boldi. Märkäz räisi: «Bu bšlüm arqiliq yeza egiligidä işläş hahişi bar balilarğa yolyoruq kšrsitimiz, imkaniyitimizgä qarap oqutimiz. Qosiği toq bala keläçäktä, çoqum, milliy mädäniyitimizni qollapquvätläydu» däp җavap bärgän edi.

Aridin biraz vaqit štüp, Maydin Varis oğli bilän bu mavzu häqqidä sšhbätläştuq.

Qazaqstanliq uyğur­larniŋ besim kšpçiligi Al­muta vilayitiniŋ Ämgäk­­çiqazaq nahiyäsidä istiqamät qilidu. Bolupmu qerindaşlirimiz Çeläk regionida kšp. Ata käspi dehan bolğan uyğurlar mäzkür nahiyäniŋ dehançiliq sahasiğa šzliriniŋ munasip hässisini qoşti. Aŋliq hayatini yärgä beğişliğan Sotsialis­tik Ämgäk Qährimani Üzär Üsänov äynä şu nahiyädin. Yeza egiligi işläpçiqirişiniŋ mahir­liri — Җämşit Roza­hunov, İminҗan Nasirov, Varis Abdullaev, Muhtär Sonurov, İminҗan Qämirdinov, Änvär Sadirov, Tohtasun Mämätov, Tursun Ärşämov, Märüp Tayirov, Ärşidin Äbäkov — hämmisi yärgä muhäbbät bağlap, maŋlay tärini tšküp işligän insanlar.

— Däsläpki MTS 1937-jili Qaraturuqta qurulğan ekän, — däp sšzini davam qildi Maydin Varis oğli. — Başqisini eytmiğanda, yezida üçqävätlik monça bolidiğan. Һätta kir juyidiğan tsehmu bar edi. Garajda yeza egiligi tehnikisiniŋ barliq türliri bolğan.

Çeläkniŋ daŋliq tamakisi, aşliği, şarabi: bularni tävä turğunliri untuğini yoq. Dayim seğinip äsläymiz. Nahiyä vilayättiki ihtisadi äŋ täräqqiy ätkän tävälärniŋ biri boldi.

Keŋäş İttipaqi tar­qiğandin keyin äŋ aval qolda bar tehnikiniŋ kšpçiligi talan-tarajğa çüşti. Etiz-eriqta tär tškkän häliqqä quruq yär  tägdi. Mundaq eytqanda, yezidiki addiy häliq daq yärdä oltirip qaldi. Uni az degändäk, nahiyä märkizi İşiktä şähirigä yštkäldi. Bumu adämlär hayatida muhim rol' oynidi. Çeläkliklär tamamän diqqättin sirt qalduq. Asasiy bayliğimiz tamakiğa egidarçiliq qilivatqan «Filipp Morris» kampaniyasi tävämizdin kätkändin keyin ähval tehimu muräkkäpläşti.

Rast, ändi munçilik bayliqni qayturuveliş mümkin ämäs. Amma işsiz­­liqniŋ aqivitidin yoqsizçiliqniŋ därdini tartqan häliqniŋ yärgä işläşkä iştiyaqi qaytidin oyğinivatidu. Almutiğa qatnap işlävatqan yaşlarmu zerikti. Kirakäşlärniŋ u yaq-bu yaqqa adäm toşuştin yaliqqini nävaq. Dehançiliq — bizniŋ qenimizğa siŋgänğu. Bu häqiqät. Demäk, dehan şähärdä ämäs, yezida yärgä işlişi keräk.

— Bügünki kündä Çeläk regionida «Avangard» namliq yeza egiligini işläpçiqiriş kooperativini qurduq, — sšzini davam qildi Maydin aka, — Uniŋ tärkivigä 120 çoŋ-kiçik dehan egiligi kirdi. Tehi yeqindila Qaraturuqta şähsän šzäm «Nur-Birlik» kooperativini täşkil qildim. Sepimiz kündin-küngä šsüvatidu.

— Kooperativqa kiriş üçün nemä qiliş keräk?

— Adämlär koope­rativqa buniŋdin jigirmä jil ilgiri pay hesaviğa alğan yeri bilän kirivatidu. Älvättä, hšҗҗätliri täl-tšküz boluşi keräk. Bizgä 1 gektardin 30 gektarğiçä yeri barlar kelivatidu, Keŋäş hškümiti parçilanğandin keyin kšpligän adämlär yärni boş yatquzmasliqqa tirişti. Paydisini bügünki küngiçä kšrüvatqanlarmu bar. Amma härqandaq tirikçilik mäbläğsiz pütmäydu. Mäsilän, bir gektar yärgä bedä teriş keräk, däp qoyayli. Uniŋ uruği, çeçiş, suğiriş, çepiş, ahiri uni jiğip, šygä yätküzüveliş lazim. Һesaplap kšrsäk, moşuniŋ hämmisigä 250 miŋ täŋgä hiraҗät ketidekän. Munçilik pulni addiy dehan nädin alidu? Aqivättä, uniŋğa, buniŋğa yalvuruşqa toğra kelidu. «Yalğuz atniŋ çeŋi çiqmas» degändäk, kiçik dehan egiliklirigä hškümättin nesiyä eliş qiyin. Ägär kooperativ ätrapiğa toplinidiğan bolsa, bu mäsilä asan häl bolidu. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev qazaqstanliqlarğa yol­­liğan bu qetimqi Mäktübidä: «Buniŋdin keyin Qazaqstan grajdanliri šz tiҗaritini jürgüzüş üçün yezidimu, şähärdimu 16 million täŋgigiçä kiçik nesiyä pul alalaydu. Kiçik nesiyä beriş däriҗisi käŋiyip, tiҗarätçilärgä kapalätlik qiliş vä hizmät kšrsitiş mehanizmlirini aktiv paydiliniş keräk. Bu çarilärni tiҗarät jürgüzüş vä maliyäviy savatliqqa ügitiş işini uyuşturuş bilän birqatar atquruş keräk» däp eytti. Demäk, işläymän degän adämgä mümkinçiliklär yaritilidu.

Ändi yerini yä šzi işlätmäy, yä başqisiğa bärmäy jürgänlärmu bar. Bäş qol birdäk ämäsqu, «ätä buniŋdinmu yahşi hayat käçürimiz» degängä bäzilär işinidu, bäzilär işänmäydu. Buniŋdin keyin yärliri boş yatqan adämlär on hässä artuq җäriman tšläydiğan boldi. hätta uni tartiveliş hovupimu bar. Bu aŋlimiğanlarniŋ quliğiğa altun sirğa.

Umumän, Almuta vilayitidä boş yatqan yärlär kšp ekän. Ularğa çätällik investorlarniŋ kšzi çüşüvatqininimu yoşuruşqa bolmaydu.

Ötkändä Çeläk tävä­sigä Amerikidin bir uyğur käptu. Uquşsaq, süpürgä šstürmäkçi ekän. Eytişlarğa qariğanda, u yetiştürgän mähsulatni çät älgä elip çiqmaqçi. Hulläs, amerikiliq işbilärmän Çeläktiki boş yatqan bäzi yärlärgä «älçilikkä» kiripmu ülgiriptu. Yeqinda uni Uyğur nahiyäsidä jüridu, däp aŋliduq. Tädbirçan jigitniŋ bu oqitigä heç qarşiliq yoq. Eytmaqçi bolğinim, u Amerikidin kelip, šziniŋ yançuğidin pul häşläp, Qazaqstanda tirikçilik qilmaqçi. Bizçu? Yerimiz bar. Һškümät kiçik vä ottura tiҗarätni qollap, pulmu berivatidu. Päqät işläş keräk. Prezidentniŋ moşu qetimqi Mäktübidin keyin qolidin iş kelidiğan tšrt-bäş tonuşum bilän sšzläştim. Ularniŋ yezida šzlirigä çuşluq tirikçiligi bar. Gäp bayiqi yezidimu, şähärdimu šz tiҗaritini jürgüzimän, degän adämgä berilidiğan 16 million täŋgä häqqidä boldi. «Undaq nesiyä pullarni bizgä bärmäydu», däydu şularniŋ biri. «Sän äynä şundaq nesiyä eliş häqqidä hšҗҗätliriŋni tapşurup kšrdüŋmu?» soridim uniŋdin. «Yaq» däydu. Bu heliqi lotereya häqqidiki lätipini äslitidu. Bir kişi bäribir Hudayim bizgä bärmäydu, däp lotereya setivalmaydekän. Şu vaqitta Hudayim uniŋğa: «Sän aldi bilän lotereya setivalmamsän» degän ekän.

— Prezident bu qetimmu näq yeza egiligini täräqqiy ätküzüşkä alahidä kšŋül bšlünidiğanliğini qäyt qildi, – däydu Maydin Varis oğli. –Yänä bir eytip štidiğan närsä, bu nesiyä pulni päqät yärgila ämäs, pul tepişqa munasivätlik başqimu işlarğa hiraҗät qilişqa bolidu. Eytayluq, mal bodaş kompleksi, җihaz yasaş tsehliri ohşaş närsilärni eçişqa bolidu.

Biz hazirçä, dehan­çiliqni qolğa almaqçimiz. Män bu işlarni başlaştin ilgiri ismi җumhuriyätkä tonuş, «yär akademigi» atalğan Kärim Hudaybärdiev, Ämgäkçiqazaq nahiyälik Uyğur etnomädä­niyät märkiziniŋ räisi Mäh­süt Sulaymanov bi­län mäslihätläştim. Һär ikkilisiniŋ ihtisat sahasidin toluq häviri bar. Ular maŋa päqät mäslihitini beripla qoymidi. Keläçäktä bu layihini billä ämälgä aşuridiğan bolduq. Näti­җidä bügüngä qädär Çeläktä quruluvatqan kooperativ täsisçiliriniŋ sani altigä yätti.

Ändi Kärim akiğa tohtalsam, uniŋ yärgä muhäbbät bağlap kelivatqiniğa kšp vaqit boldi. Һazir soya šstürüş bilän şuğul­linivatidu. Uniŋ här gektaridin 48 tsentrdin hosul elivatidu. Bu nahayiti juquri kšrsätküç. Akimizni tonuydiğanlar «Kärim Hudaybärdiev yärniŋ tilini yahşi bilidu», däpmu qoyidu. Һazir u bizniŋ jigirmä jildin oşuq vaqit bekar turğan yärlirimizdin kšpligän «ağriqlarni» tepip, yärni «davalaşni» җiddiy qolğa aldi. Biyil ikki yüz gektar yärgä soya, kšmüqonaq terişni kšzlävatimiz.

Yeza egiligidä yaş mu­tähässislär yoqniŋ ornida. Şuŋlaşqa  moşu jili Kärim aka Agrarliq universitetta on balini šz hesaviğa agronom mutähäsisligi bo­yiçä oqutmaqçi. Şuniŋ bilän billä Çeläktiki politehnikiliq kolledjda zamaniviy tehnika bilän işläydiğan balilarni oqu­tuşqimu küç çiqirişni niyät qilivatimiz.

Qisqisi, reҗimiz kšp häm ätiki künimizgä işän­çimiz zor. Nätiҗisini vaqit kšrsitär.

Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ