Bepärva bolmayli

0
813 ret oqıldı

            Yeqinda yezida yaşaydiğan tuqqanlarni yoqlap kelivetip, avtobusta bir top kişilärniŋ arisida yüz bärgän qizğin bäs-munaziriniŋ ihtiyarsiz şahidi bolup qaldim. Avtobus Ğulҗa yoli boyidiki uyğur yeziliriniŋ birigä yeqinlaşqanda bir kişi şoferğa: «Ukam monu yärdä maşinaŋni tohtatsaŋ, kişilär bir päs däm alsun, män Ğeni baturniŋ qäbrini ziyarät qilip, dua-tägbir oqup, rohini huş qilay däymän», dedi. Şu çağda yeşi älliklärdin alqiğan, ziyaliy süpätkä egä bir kişi «Bu Ğeni batur degän kişi nemä iş qilğan ekän», däp soal teriqisida heliqi kişigä qaridi. U kişi terikkän halda «Öz baturiŋni bilmisäŋ, män äyiplikmu, kitap, gezit oqumamsän? Yaki asmandin çüştüŋmu?» däp uniŋğa qattiq räddiyä bärdi…

Män moşu vaqiä yüz bärgändin keyin helä vaqitlarğiçä bearam bolup jürdüm. Özimizniŋ nadanliğimizdin šzimizniŋ kimligini tehiçila toluq bilmäymiz vä hätta bilişnimu halimaymiz. Ğeni batur toğriliq gezitimiz sähipiliridä nurğun qetim materiallar berildi, mäşhur ädip, Qazaqstan häliq yazğuçisi Ziya Sämädi «Ğeni batur» degän roman yazdi, başqa yazğuçilarmu šz äsärliridä Ğeni batur toğriliq mälumatlarni bärdi.

Һär bir adäm, här bir millät üçün šziniŋ kimligini biliş tolimu ähmiyätliktur. Bir millätniŋ šzini tonuşi — uniŋ jiraq štmüşini, şanliq vä qanliq tarihini tonuş bolupla qalmay, şuniŋ bilän billä hazir egiligän orni, haliti, qimmiti üstidä oylinişnimu šz içigä alsa keräk.

Ägär biz, huddi yähudiylardäk tirişçan, bilim elişqa herismän rohni šzimizdä yetildürälisäk, başqa ilğar, täräqqiy ätkän millätlär qataridin orun elişimiz mümkin, äksi halda tarih ägliginiŋ rähimsiz şallişiğa duçar bolimiz.

Millitimizniŋ mähkümlük, rohsizliq, çüşkünlük, nadanliq, qaşşaqliq, doramçiliq, täpriqiçiliq, häsäthorluq, hoşamätçilik ohşaş jirkiniçlik illätlärdin qutulidiğan vaqit alliqaçan käldi.

Bir dana: «Һämmini baştin başlaş mümkin, lekin štkän šmürni qaytidin başliğili bolmaydu», degän ekän. Şuŋlaşqa štkängä salavat degändäk, keläçigimizni hazirdin başlişimiz keräk. Һayat yoli ägir-toqay, u heç qaçan dağdam boluvärmäydu. Äynä şu hayat yolida  äҗdatlarniŋ utuqlirini ülgä tutup, hataliqliridin savaq elip alğa ilgiriläş biz üçün häqiqiy muddia boluşi şärt.

İlim-pän uçqandäk täräqqiy etivatqan, adämniŋ kšpligän äqliy işlirini komp'yuter šz zimmisigä alğan moşu XXİ äsirdimu nadan, qaşşaq, oyun-tamaşä, bäzmilärgä berilip, ävlatliriniŋ keläçigini oylimaydiğan millätkä aylinip qelişni aŋliq kişilirimiz härgiz halimaydu.

Һämmä adämniŋ şair-yazğuçi, alim yaki aliy mälumatliq mutähässis boluşi mümkin ämäs. Lekin här bir qerindişimiz vätänpärvär, aŋliq, millätpärvär adämlärdin bolsa, nur üstigä nur bolğan bolar edi. Bizdä tšrt adäm җäm bolsa, quruq gäp, qilip vaqit štküzidu. Şuniŋ orniğa gezit-jurnal, kitap oquş aditini şäkilländürsäk mähsätkä muvapiq bolğan bolar edi. Һä, bilämsiz, kitap bizgä här qandaq päyttä äŋ yahşi mäslihätçi, hämra, hayat yolimizdiki qaraŋğu-zulmätlärni yorutquçi mäş°äl. Kitap bizdin maddiy bädäl täläp qilmaydu, uniŋ täläp qilidiğini päqät bizniŋ azğina vaqtimiz halas.

Ändi bir kitap yeziş üçün muällip jil boyi tinmay izdinidu, arhiv vä başqa materiallarni kšzdin käçüridu. Nurğunliğan hatirilärni qalduridu. Biz şerin uyqiğa kätkändä ädiplär mükçiyip oltirip sšz kanliridin pasahätlik ünçä-marҗan durdanilirini izdäp, rätläp, šz äsärini vuҗutqa kältürüşkä tirişidu.

Rus yazğuçisi Maksim Gor'kiy yaşlarğa muraҗiät qilip: «…Kitap insaniyät mäniviy küçlirini yänimu šstürüşniŋ äŋ qudrätlik quralidur. Yahşi kitap bir yahşi dosttur. Uniŋdin ayriliş bilgän adäm üçün qayğu vä musibät elip kelidu. Silär yaşlar nurğun işlarni bilmäysilär, päqät kitaplarla silärgä duniyani, insaniyätni tonuş imkaniyitini yaritidu. Kitap oquŋlar vä uni asraŋlar», degän ekän.

Bizdä kitap oquydiğanlardin kitap oqumaydiğanlar besim bolğanliqtin, yazğuçi ädiplirimiz, tarihçilirimiz «jiŋnä bilän quduq qazğandäk» äҗir qilip, šz mäbliğigä näşir qildurğan bäzi kitaplarniŋ tiraji 200din 500giçä bolmaqta. Hälqimiz üçün yezilğan kitaplarni šzimiz oqumisaq, biz üçün başqilar oqumaydu.

Män helidin beri kšrüşmigän bir buradirim bilän yeqinda täsadipi uçrişip qaldim. Uniŋ bilän amanlişip, helidin beri kšrünmäy kätkänligi toğriliq sorisam, u: «Һazir meniŋ äŋ qädinas dostum, sirdişim kitap bolup qaldi. Keyinki vaqitlarda oquğan kitaplirim yalğuzluğimğa hämra, kšŋlümgä täsälla bolmaqta. Hälqimiz tarihiniŋ şanliq, qährimanliqlarğa tolup-taşqan vä şuniŋ bilän paҗiälik sähipiliridin helä hävärdar», dedi mämnuniyät bilän.

Һä, kişilär bilim eliş arqiliqla štmüş-tarihtin hävärdar bolup, kälgüsini täsävvur qilalaydu. Ändi bilimsiz nadan bolsa, yatlar toqup bärgän sahta tarihni «šzämniŋ tarihi»  däp iqrar qilidu. Mundaq adämlärni rohi šlgän maŋqurtlar desä, mubaliğä bolmaydu. Maŋqurtlar kim nemä desä, şuniŋ gepigä kirip, šziniŋ kimligini bilmigän halda qullarçä yaşaşqa mähkümdur.

Bir hädistä Päyğämbirimiz Muhämmäd äläyhissalam mundaq degän: «Bändä qiyamät küni mundaq tšrt närsä üstidä sorilidu. Yäni vaqtini qaysi işlarğa särip qilğini, ilmini nemigä işlätkini, mal-mülkini qaysi yol bilän tapqini vä nemilärgä särip qilğini, äҗili pütkiçä qandaq ämällärni qilğanliği» (İmam Tirmizi rivayät qilğan).

Demäk, kim boluşidin qät°iy näzär, ägär u vaqitni paydisiz, behšddä işlarğa särip qilivetidekän, u šz hayatiniŋ qimmätlik bir bšlügini bekarğa zayä qilivätkän, bemäna işlar bilän şuğullanğan bolidu.

Öziniŋ kimligini tonuş eŋi bolmiğan millättä šziniŋ äҗällik aҗizliğini paş qilip, munasip çarä-tädbir kšrgidäk parasätniŋ boluşi natayin. Öziniŋ kimligini biliş җäriyanida šziniŋ nadanliq, aҗizliqliriğa hatimä beräligän millätla šz halini toğra tählil qiliş arqiliq ğayät zor hayatiy küçi vä җäŋgivarliğini namayän qilidiğanliği muqärrärdur.

«Uyğur avaziniŋ» biyilqi 25-may küni çiqqan sanida millätpärvär ziyalilirimizniŋ biri Vaqqas Mämädinovniŋ «Çaqirğanğa kelärmu tenigän roh» särlävhilik maqalisi elan qilindi. Män mäzkür maqalini ikki qaytilap oqup çiqtim vä uniŋda otturiğa qoyulğan pikirlärgä toluq qoşulimän. Çünki šz täğdirimiz häqqidä qayta oylinidiğan vaqit alliqaçan kälgänligi heç kimgä sir ämäs. Millitimiz särhilliridin bolğan aŋliq ziyalilirimiz bu mäsiligä bepärva bolmaydu, älvättä.

Yadikar SABİTOV.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ