Ävlatqa miras bolup sšzi qaldi

0
634 ret oqıldı

(Uluq şair İliya Bähtiyaniŋ tuğulğininiŋ 85 jilliğiğa dair)/ «Habar» telekanili arqiliq uyğurniŋ duniyağa tonulğan kompozitori, SSSR Dšlät mukapitiniŋ sahibi Quddus Ğoҗamiyarovniŋ şagirti, qazaqniŋ uluq kompozitori, «val'sniŋ koroli» atalğan Şämşi Qaldayaqovniŋ iҗadiy-paaliyitigä beğişlanğan fil'm kšrsitilivatidu. Şämşi häliq içidä ataq-abroyğa egä bolsimu, җämiyättiki tosalğuluqlarğa bola, u tehiçila Qazaqstan Kompozitorlar ittipaqiğa äzaliqqa  qobul qilinmidi. Şuniŋğa qarimay, Keŋäş İttipaqi Lenin komsomoliniŋ mukapiti kšpligän talaş-tartişlardin keyin, bir avaz ayrimçiliği bilän uniŋğa berildi. Şu zaman u dosti, şair Muqağali Maqataevniŋ «Juldız» jurnalidin iştin boşitilip, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzaliğidin çiqirilğanliği häqqidä hävärni aŋlaydu. Ağinisigä yar-yšläk boluş üçün u Taldiqorğan şähirigä baridu. Ağriqhanida yatqan dostiniŋ halidin hävär elip, «Muqa, ändi nemä qilisän?» däp soriğinida, Muqağali: «Bilimim azliq qilivatamdekin, ändi Moskvadiki Ädäbiyat institutiğa berip oquşni toğra kšrüvatimän. Qaytip kelip šzämniŋ küçini kšrsitimän» däydu. Şämşi Qaldayaqov Almutiğa qaytişida alğan mukapitiniŋ yerimini Muqağali Maqataevqa berivetip kelidu. Amma kšp štmäy, u ağinisiniŋ qiriq bäş yeşida vapat bolğanliğini aŋlap, bir däqiqä içidä jigirmä jilğa qerip ketidu… Adämgärçilik, dostqa sadiq boluşqa munasivätlik äҗayip täsirlik kadrlar.

Mana, şu kšrünüşlärdin keyin, meniŋ yadimğa uyğurniŋ uluq şairi İliya Bähtiya käldi. «Qazaq hälqiniŋ daŋliq qäläm sahibi Muqağali Maqataev bilän ikkisi ayrilmas, җan dostlardin bolğan» degän gäplärni çoŋ qälämdaş akilirimniŋ, җümlidin uyğur häm qazaq qerindaşlarniŋ lävzidin talay qetim aŋliğanmän. Һäm hazirmu, jiğinlarğa barğinimda, aŋlaymän. «Һä, Muqağali Moskvağa, Ädäbiyat institutiğa berip oquymän» däptu. İliya aka bolsa, Maksim Gor'kiy namidiki institutni pütärdi ämäsmu? Demäk, ikkisiniŋ oyi birdekändä? «Şairlarniŋ hayatida qara siziq päyda bolğinida, tosalğuluqlarni yeŋiş üçün här ikkilisi işni yeŋidin başlimaqçi bolğan ohşimamdu?» degän oy mäpkürämdin štti. Mundaq deyişkä asas bar. Çünki İliya akimu, män uniŋ bilän tonuşup, iç-sirini bilişkä başliğandin tartip işsiz jürüp, päqät qälämhäqqi hesaviğa yaşavatqinidin hävirim bar edi. Gayida uniŋğa ikki kişi – şair Һezim Bähniyazov bilän yazğuçi Muŋluq Baqiev «sponsorluq» qilip, yançuğiğa azdu-tola bir nemilärni tiqip jürgininimu bayqiğanmän. Һazir oylaymän. «Yazğuçi, şairlar — millitimizniŋ ziyaliliri, qaymaqliri. Mäsläkdişiniŋ beşiğa eğir kün çüşkändä dostqa sadiqliğini untumiğinini qara», däymän.

Uyğur şeiriyitiniŋ padişasi, ädäbiyatimizniŋ namayändisi İliya Bähtiyani tirigidä kšp qetim uçraşturdum, dästihanlardimu talay qetim billä oltirip, ilpätçiliktä boldum. Rastini eytsam, uniŋda yaman oy, zuğuyluq illätlirini zadila bayqimaptimän. Däydiğinini uttur, kšzüŋgä qarap turup eytivetip, yänila heçnärsä bilmigändäk seniŋ bilän oçuq-yoruq arilişip jürüveridiğan. Män «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi»)  gezitida işläp jürginimdä, İliya aka bilän yeqindin arilişip, aka-ukidäk bolup kätkän. İkkimizniŋ beşini qoşidiğan şahmat oyuni edi. İliya akam, här qetim  redaktsiyagä top-toğra saat on ikkidä, balilar çüşlük ğizağa meŋişniŋ aldida kirip kelidiğan. Çünki bir saat çüşlük däm eliş ariliğida redaktsiya hadimliri novätlişip, jügräp jürüp, šzara şahmat oynap, bäs-bäskä çüşidiğan. Redaktsiya hadimliridin baş muhärririmiz Turdahun Näzärov äŋ küçlük oyunçi bolğaçqa, İliya aka uniŋ bilänla dayim küç sinişidiğan. Yeŋilip qalğan künliri kšzliri qizarğan İliya aka: «Tohta, Toqa, ätä yänä kelimän. Täyyarlan» däp qoyup, redaktsiyadin tezla çiqip ketidiğan. Ändi yeŋivalğan küni İliya akini redaktsiyadin qoğlapmu kätküzälmäysän. Hoşalliğini ilpät ağiniliri bilän käçkiçä davamlaşturidiğan. İliya aka redaktsiyagä kälgän küni kimdu-birliri üçün mäyräm. Amma äŋ yaş hadim, meniŋ üçün җapağa qalidiğan kün bolsimu, talay çidiğan. Uniŋğa İliya akiniŋ monu sšzliri ilham bärgändäk: «Җenim ukam. Çida. Çoŋlarniŋ qoliğa su alsaŋ — duasini beridu. Yänä bir ähval, çoŋlarğa bolğan hizmitiŋdin bayqilidu. Män seniŋ moşu hizmätliriŋni mädhiyiläp, saŋa atap şeir yezip qoyimän, «meniŋdin keyin» oquysän» däydiğan. Kim-kim, amma İliya Bähtiyaniŋ šzi seniŋ toğriliq şeir yazimän dävatqinida jügrük attinmu çapsan bolup ketidekänsän. «Kšk bazarğa» ayiğim yärgä tägmäy maŋattim, lift işlimigän künliri ikki biqinimdin qanatlar šskändäk qilatti. Һazir oylaymän, tehi yaş, amma äҗayip hissiyatlarğa tolup-taşqan gšdäk päytim ekän.  Bu — meniŋ «Kommunizm tuği» geziti redaktsiyasidä işligän vaqitlirimdin dilimda qalğan äŋ yeqimliq täsiratlirim.

İliya aka 1932-jili Uyğur nahiyäsiniŋ «sayilisaŋ beği, säylä qilsaŋ teği bar» Çoŋ Açinoqa yezisida duniyağa kälgän ekän. Tärҗimihalida šzi şundaq däp yazidu. Dadisi Molut Mähsüdi «zamanisida oqumuşluq kişi bolğan». Oktyabr' inqilaviğiçä mädrisidä, keyin šz mälisidiki mäktäptä bala oqutqan deyişidu. Biraq atiniŋ tärbiyisini eliş İliyağa nesip bolmiğan häm esidä yoq. Çünki atidin kiçik ayrilğan İliya yalğuz aniniŋ qoliğa tälmürüp, yättä җan bilän nahayiti kämbäğäl yaşiğan. İliyaniŋ ata-anisi bu jutqa sirttin kelip qalğaçqa, mäzkür yezida yar-yšläk bolğidäk qerindaşliri bolmiğan ekän. Ahiri, 1937-jili, Özbäkstanda hizmät qilidiğan dadisiniŋ inisi kelip, bäş yaşliq İliyani vä çoŋ akisini Taşkänt şähirigä elip ketidu. Ular muällim bolğini bilän balisi yoq ekän. Pedagoglar ailisigä kelip qalğan İliya mäktäpkä täyyarlinip, šzbäklärniŋ «Alpamiş» dastanini yadlap baridu. Şu jillardiki gšdäklär üçün bu çoŋ utuq bolğaçqa, uni birdin üçinçi sinipqa qobul qilidu. Şundaq qilip, İliya aka Elipbä kitavi bilän savatini šzbäk mäktividä açqan ekän. İkkinçi җahan uruşiniŋ başlinişi bilän kiçik dadisi vä akisi uruşqa atlinidu. Kšp štmäy, kiçik apisimu kšz jumidu. 1941-jili, bäş jildin keyin, İliya Bähtiya tuğulğan jutiğa — anisi Rävihan Ğänievaniŋ qoliğa qaytip kelidu. Biraq baliliqniŋ kšŋüllük çağlirini untuydu. Arqa säptiki eğir, müşkül hayat İliyani baldurla çoŋ qilidu. Uniŋ qilmiğan işi qalmaydu. Qerilarniŋ muŋi, anilarniŋ zari yaş baliniŋ içki hissiyatini oyğitip, uniŋ qälbidin şeiriy qurlar bolup tškülidu. Buni bayqiğan qiz-çokanlar uniŋğa mäydandiki muhäbbätlirigä şeiriy qoşaqlarni yezip berişini iltimas qilidu. Şundaq qilip, İliya Bähtiya jiraq yeza bilän mäydan arisidiki «älçigä» aylinidu. Keyiniräk, äs-hoşqa kirip qalğan İliya šziniŋ içki sezimlirini oçuq eytalmay, šstäŋ boyidiki talliqta yaki bolmisa tağ etäkliri arisidiki jilğilarda sirini tšküşni adätkä aylanduridu. Uniŋ sirdaş, muŋdişi — täbiät, vaqirap eytqan şeirliriniŋ guvaçisi uçar qanat quşlar bolidu. Uruş ğalibiyät bilän ayaqlaşqandin keyin, keläçäk şair Ğalҗatta, Kätmändä internatta turup oquydu. 1953-jili Almutidiki Abay namidiki pedagogika institutiniŋ qazaq tili vä ädäbiyati fakul'tetiğa oquşqa çüşüp, uni muvappäqiyätlik tamamliğandin keyin, 1957-jili ämgäk paaliyitini Kätmän ottura mäktividä muällimliktin başlaydu. 1958-jili «Jazuşı» näşriyatiğa muhärrir bolup kelidu. Keyin radio-televidenie komitetiniŋ uyğur redaktsiyasidä baş muhärrir väzipisini atquridu. 1973-jili İliya Bähtiya Moskva şähiridiki ikki jilliq M.Gor'kiy namidiki Ädäbiyat institutiğa oquşqa ävätilidu häm uni muvappäqiyätlik tamamlap, birätola iҗadiy işqa kirişidu. Uniŋ mätbuatta elan qilinğan däsläpki şeiri «Oktyabr'» däp atilip, 1950-jili 7-noyabr'da Uyğur nahiyäsiniŋ «Stalinçi» gezitida elan qilinidu. Ändi däsläpki «Dostlarğa soğa» toplimi 1955-jili näşirdin çiqidu. Şuniŋdin keyin «Arminim» (1958), «Bulaq» (1961), «Tiyanşan jigiti» (1963), «Gül vä tikän» (1969), «İli täväsi» (1978), «Ömür şundaq štidu» (1981), «Һayat davanliri» (1982) namliq toplamliri kitaphan täripidin qizğin qarşi elinidu.

Meniŋ İliya Bähtiya bilän däsläpki qetim uçrişip, tonuşuşumğa šyliniş toyum säväp bolğan. Ädäbiyatimizniŋ yänä bir gültaҗisi, ataqliq şair Savutҗan Mämätqulov bilän 1970-jili Çeläk nahiyäsiniŋ Qaraturuq yezisidin kšçüp kälgändin beri  hoşna oltarğanmän. 1976-jili küzdä, šyliniş toyum bolğan küni, İliya aka Moskvadin Savutҗan akilarniŋ šyigä mehmanğa kelidu. Bu ädipniŋ Moskva şähiridiki Maksim Gor'kiy namidiki Ädäbiyat institutini tamamlap, šz jutiğa diplom bilän qaytqan vaqti  ekän. Özi bilän Valentina isimliq  rus ayalni ägäştürüp käptu.

U zamanlarda yenik maşina degän yoqniŋ ornida edi.  Meniŋ toyumğa, ikki yaşni elip kelişkä Narinqol täväsidiki ataqliq kombayner, Lenin ordeniniŋ sahibi  Qurvanҗan Anayätovniŋ seriq «Moskviçi» hizmät qilğan. Şu zamanlarniŋ modisi bolğanmu, aldiğa aq kšynäk bilän yağliq taŋğuzulğan qoçaq bağlanğan «Moskviç» Qaraturuqtin Almutiğa käç, saat säkkizlärdä, Novosel'skaya koçisidiki 43-šygä kälgändä İliya Bähtiya bilän Savutҗan Mämätqulov därvaza aldida biz, yeŋi šylängüçi yaşlarni gülhan yeqip kütüp turğan ekän. İkki yaşni quçiğiğa besip täbrikligän uruq-tuqqanlardin keyin bizniŋ aldimizğa Savutҗan aka qoliğa güldästä tutqan rus ayali vä çeçini käynigä tariğan uyğur kişini başlap käldi.

— Җenim ukam, sän nemä degän bähitliksän. Seni däp, seni täbrikläp, Moskvadin İliya akaŋ käptu, — dedi Savutҗan aka meni quçaqlap. Mädäniyätlik kiyingän, aq kšynäk, qara galstuktiki kişi maŋa yeqinlişip, qolumdin çiŋ qisip täbriklidi. Rus ayali güldästini yenimdiki ayalimğa berip, quçaqlap, sšyüp qoydi. Şundaq qilip, täğdir täqäzasiğa bola, peşanämgä yazğan bir bähit — İliya Bähtiyani mehman qiliş pursiti maŋa buyriğan ekän.

U jilliri yazğuçi-şairlarğa hšrmät nahayiti juquri bolğan. Şuŋlaşqimu İliya Bähtiya bilän Savutҗan Mämätqulovni tonuşturğanda, hämmimiz orunlirimizdin turup, güldüras çavaklarni yaŋratqan. Ta moşu küngiçä toyğa qatnaşqan ağinilirim İliya akiniŋ sšzlirini šzara oltirişlarda, mäşräplärdä äsläydu. «Çaqiripmu kältürälmäydiğan ätivaliq kişilärniŋ toyuŋniŋ tšridä oltirip berişi u seniŋ hšrmitiŋ» degän pikirni eytişidu. Män bolsam, şair akilirimniŋ izziti arqiliq ehtiramğa erişkänligim bilän ta moşu küngiçä pähirlinimän.

Toy märasimida İliya akiğa sšz berilgändä, uniŋ eytqanliri heli yadimda.

«Avut ukam bilän Gülväzir siŋlimniŋ toy märikisigä qatnişiş meniŋ üçün bir amät. Undaq deyişimniŋ sävävi, bügün yeŋi dostlarni taptim. Yänä bir çin kšŋlümdin eytmaqçi bolğinim, (yenida oltarğan rus ayaliğa işarä qilip) başqa millät aldida meniŋ şänimni tağdäk kštirivättiŋlar. Rähmät, silärgä. İkkiŋlarğa ailäviy bähit yar bolsun! Ändi monu, ägäştürüp kälgän Valya isimliq rus ayaliğa kälsäk, u män Moskvada pätirdä turğan šyniŋ egisi. İnstitutni pütirip, jutumğa qaytqaçqa, «uyğurniŋ milliy urpi-adätlirini, sän°itini, mehmandostluğini kšrsitäy» däp ättäy šzäm bilän ägäştürüp kelivedim. İkki yaşniŋ šyliniş toyiğa dahil bolup qalğinimizni demämsilär. Bumu uluq Alla taalaniŋ bizgä bärgän risqisi, kšŋlimizniŋ tüzüklüginiŋ bir ipadisi boluşi keräk. Valya — män Qazaqstan diyaridin Moskvağa kelip, çoŋ şähärdä tenäp, pätirgä ahça tšläp turuvatqinimni, M.Gor'kiy namidiki Ädäbiyat institutida oquvatqinimni aŋlap, väziyätni çüşängändin keyin šyiniŋ bir bšlmisini boşitip berip, halimdin hävär tapqan mehrivan ayal. Moşu kämgiçä bir çinä çeyi bilän käçki issiq tamiğini meniŋdin ayiğini yoq. Başqa millätniŋ bir pärzändini musapirliqtin saqlap qalğan mundaq ayallarni qolumizda kštärsäk, tirigidä yadikarliq ornatsaq ärziydu. Qeni, Valyaniŋ hšrmitigä bir çavak çelip qoyayli. U bizgä uyğurçä nahşa eytip orunlap beridu» dedi.

Valya ornidin turup rusçä tiläk bildürdi vä uyğurniŋ qedimiy nahşisi «Tali däyduni» başlivätti. Rus ayaliniŋ tilini uyğurçiğa peqiratqan İliya akiğa apirin äyliduq. Nahşiniŋ ikkinçi yerimi yaŋraşqa başliğanda, oltarğan uyğurlarniŋ tili tutulup, bšlmidä tiniçliq hšküm sürdi. «Tali däydu, tali däydu, җigdäniŋ talin, Eytsam, eytsam tügimäydu, İliyaniŋ halin» däp İliya akiğa ğoҗimaltiğini şiltip kšrsitivedi, ağinilirim işarini çaqçaq teriqisidä qobul qildimu, «vää-äni» beşiğa kiyip vaqiridi. Һazir oylisam, saddä ekänmiz. Biz kimgä külduq? Kimniŋ haliğa yätmiduq?  Qaysidu-bir yat millätniŋ ayali uyğur şairiniŋ halini çüşiniduyu, biz eräŋ qilmaymiz. Buni qandaq çüşinişkä bolidu?»

Şu çağlarda sinalğu kameriliriniŋ yoqluği. Bolsa, bu täsirlik kšrünüşlär, ibrät alidiğan tepilğusiz kadrlar keyinki ävlatqa qalatti. Äpsusliniştin başqa amal yoq. Toy tügidi. Ariliqta yerim äsirgä yeqin vaqitmu štti. Uluq ädip hazir arimizda yoq. Amma İliya akiniŋ җanliq, җoşqun qiyapiti, şeirlarni babiğa yätküzüp, qollirini birdä egiz, birdä tšvän çüşirip oquşliri tehiçila kšz aldimda.

Qol tamğam bar!

Bir nemisi bolup qalar,

Şair quşi maŋimu bir qonup  qalar.

Şunda hälqim kšp şairniŋ   arisidin,

«Qarğa balam – appiğim» däp tonup alar,

däp yazğinini oqusam, talantlarni šlmäy turup qädirlimiginimizgä eçinimän. «İliya aka šziniŋ uluq şairliğini tirigidä bilmäy kätti, tayliq. Bilsä, mundaq misralar yezilmas edimekin?» degän oy meni helikäm qiynaydu. «Talantliq insanlarni tirigidä qädirläşni qaçan üginimiz?» desäm, degüm kelipla turidu. Biraq, buni kimgä däymän? Moşu qurlarni oquvatqan sizğu aŋlidiŋiz, äziz gezithan? Ändi gezitqa yezilalmay qalğan, uni oqumiğanlarğa, rustilliq bolup kätkän qerindaşlarğa kim eytip,  kim yätküzidu?».

Gayida, äҗayip talantliq kişilär vä ularniŋ hayati häqqidä oylinip qalimändä, beşimğa şäytan azdurğan başqimu oylar kelidu. Şularniŋ biri: «Moskvada oqup jürginidä uniŋğa egä bolğan, mehrini tšküp, päpiläp baqqan, kir-qetini juyup, tamiğini täyyarliğan rus ayali Valyağa ohşaş mehrivan, dilkäş, käŋ peyilliq uyğur ayalliri İliya Bähtiyağa Almutidin nemişkä tepilmidi? Şairniŋ kündilik hayatida nemişkä uçraşmidi? Uçraşqan bolsa, şairniŋ šmri uzağiraq bolatti, yänimu yeŋi äsärlirini mäydanğa atatti tayliq», däp oylinimän. Bälkim şundaqtur, bälkim män hatalişimän.

Amma bir närsigä razimän. Zamanisida Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi täsis qilğan, lekin tohtap qalğan İliya Bähtiya namidiki mukapatniŋ berilişini bügünki kündä җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi qolğa alğanliği җahan iş boldi. U mukapatqa egä bolup, uluq şairniŋ qiyapiti selinğan medal'ni kšksigä taqiğan ataqliq şair Җämşit Rozahunovniŋ dil tarlirini tiŋşap kšräyliçu. «İliya Bähtiyani män jürigimdä yahşi kšrättim. Ändiliktä uniŋ qiyasi meniŋ jürigimniŋ yenida…». Şair üçün buniŋdin artuq hšrmät bolmisa keräk!?

Avut MÄSİMOV, yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ