Җür°ätlik qäläm sahibi edi

0
582 ret oqıldı

Mälumki, tšrt jilğa sozulğan dähşätlik uruştin keyin uyğur ädäbiyatimu qaytidin putiğa turup, rivaҗlinişqa qarap yüzländi. Yaş yazğuçi-şairlar zamandaşliriniŋ җasarätlik, iҗatkar ämgigini, his-tuyğulirini, vätängä, jutiğa bolğan muhäbbitini, uniŋ gšzäl mänzirisini, häliqlär dostluğini, ularniŋ arzu-armanlirini zor ilham bilän küylidi.Şu ilham qaynimida Abdukerim Ğänievmu käŋ ğulaç taşlidi. U mäktäptä oquvatqan çağliridila ädäbiyatqa häväs bağlap, iҗat bilän şuğullanğaçqa, studentliq dävirliridä ädäbiyat mäydanida tonuluşqa başlidi. Ädipniŋ şeirliri «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti sähipiliridä pat-pat yoruq kšrüp, oquğuçilar diqqitini җälip qilidiğan boldi.

Män mäzkür gezitniŋ här jilqi sarğiyip qalğan sähipilirini varaqliğinimda buniŋğa häqliq yosunda kšzüm yätti. Һär sanda degidäk şeirliri yoruq kšrgän Abdukerim bilän şu jillardinla tonuşluğum başlanğandi. U mundaq boldi: mäktäptä oquvatqinimda ädäbiyatqa qiziqip, šzämçä maqalä, şeirlarni yezip jürdüm. Ular pat-patla nahiyälik «Kolhozçilar avazi» gezitida yoruq kšrüp turatti. Şu 1956-jilniŋ küz päslidä nahiyämizgä şair Һezim aka Bähniyazov kelip, ädäbiyat häväskarlirini jiğip, ularniŋ iҗadiy ämgäklirini kšrüp, oqup, mäslihätlirini eytip kätti. Oyumda heç närsä yoq. Ändi şu jili dekabr' eyiniŋ ahirilirida Almuta şähiridä štidiğan Qazaqstan yaş yazğuçiliriniŋ birinçi keŋäşmisigä täklipnamä aldim. Birdin hayaҗanliqqa çšmdüm, hiyallirim här yan qaçti. Qandaq qiliş keräk, beriş keräkmu, yä barmayaq qoyaymu? Äsli bu hayatimdiki çoŋ hoşalliq vaqiä bolsimu, bir täräptin täşvişkä saldi. Çünki şuŋğiçä Yarkäntni atlap heç yärgä çiqmiğanmän. Uniŋ üstigä qiş-qiruda Almutidäk çoŋ şähärdä qäyärdä täntiräp jürisän? Ahiri Almutiğa berip, keŋäşmigä qatnişiş qarariğa käldim.

Ätisi ätigändä nahiyälik avtostantsiyagä kelip, avtobusqa oltardim. Täliyimgä, yenimdiki orunğa nahiyälik gezit redaktsiyasiniŋ buhgalteri Talip aka Rahmanqulov җaylaşti. Uzun yolda paraŋğa çüştuq. Män Almutiğa yaş yazğuçilarniŋ keŋäşmisigä qatnişişqa ketivatqinimni, çüşidiğan šyümniŋ yoqluğini eytim. Şunda Talip aka, «Täşvişlänmä, meniŋ bilän siŋlimniŋ šyigä barimiz. Bizniŋ inimiz Abdukerim Ğänievmu iҗat bilän şuğullinivatidu, u QazGUniŋ studenti, tonuşuturup qoyimän», dedi. Buni aŋlap, yenikläşkändäk boldum.

Ätisi Talip aka bilim därgahiniŋ yataqhanisiğa apirip, Abdukerim bilän tonuşturdi. U meniŋ yazğan şeirlirimğa bir qur kšz taşlap, bäzi bir yärlirini tüzitip çiqti. Şularniŋ biri – yeŋi jilğa beğişlap yazğan şeirim nahiyälik gezitniŋ 1957-jilğa beğişlanğan mäyrämlik sanida yoruq kšrdi.

Ätisi Abdukerim bilän keŋäşmigä qatnaştuq. Uyğur ädipliriniŋ arisidin Һezim aka Bähniyazov sšzgä çiqip, Uyğur ädäbiyatida qäläm tävritivatqan yaş yazğuçi-öairlar häqqidä eytti. Şularniŋ qatarida Abdukerim Ğänievniŋmu ismi ataldi. Mana şundin bu yan uniŋ bilän bolğan munasivitim tehimu qoyuqlaşti. Yarkäntkä kälsä, yoluqmay kätmätti, muŋdişattuq, sirdişattuq. Şundaq uçrişişlarniŋ biridä ağinäm Mahmut ikkimiz ähvalidin vaqip bolup, adämgärçiligi üstün, mehmandost, mehnätkäş Һenipäm Mirzaeva bilän tonuşturup, šylük-oçaqliq qilip qoyduq. Һazir aliy bilimlik qizi Gülnaz ata-anisiniŋ şanliq ämgäk yolini davamlaşturuvatidu. Şairniŋ bähti eçilip, bizdin ikki duniya razi bolup kätti…

Abdukerim Һosman oğli Ğäniev 1937-jili Ösäk boyidiki Çuluqay yezisida dehan ailisidä duniyağa käldi. Biraq hayat uni ançä ärkilätmidi: uruş jilliridiki bir burda nanğa zar bolup šskän baliliq çağlar, ata-anisidin ätigän ayriliş azavi, oquş, bilim eliş yolidiki eğirçiliqlar uni här yan atti. Turmuşta pişti, tavlandi. Bu eğir särgüzäştilär keyin uniŋğa ilham mänbäsi boldi.

Täbiitidin tirişçan, idräklik jigit A.Ğäniev 1954-jili Yarkänt şähiridiki  Molotov (hazirqi İ.Altınsarin) qazaq ottura mäktivini ülgilik pütirip, şu jili Almutidiki QazDUniŋ filologiya fakul'tetida tähsil kšridu. Bu yärdä M.Ävezov, A.İsmailov T.Nurtazin, B.Şalabaev, Z.Qabdolov, B.Kenjebaev qatarliq qazaq hälqiniŋ kšrnäklik ädipliri qolida çoŋqur bilim alidu. Şu jilliri Abdukerim kšrnäklik uyğur ädipliri Җamaldin Bosaqov, Һezmät Abdullin, Һezim İskändärov vä başqilar bilän yeqin munasivättä bolup, ünümlük iҗadiyiti bilän ularniŋ diqqitini җälip qilidu. Ädiplär uniŋğa bahaliq pikir-mäslihätlirini berip, yardäm qollirini sunidu.

Abdukerim 1959-jili mäzkür bilim därgahini tamamliğandin keyin Ämgäkçiqazaq vä Häşkiläŋ (hazirqi Qarasay) nahiyäliridiki ottura mäktäplärdä uyğur tili vä ädäbiyatidin oquğuçilarğa däris beridu. Andin 1966 – 1987-jilliri Qazaqstan radiosiniŋ mähsus programmilar tähriratida muhärrir, çoŋ muhärrir bolup işläydu. Ändi 1991-jildin başlap «Arzu» jurnalida yoruq kšrgän äsärliri oquğuçilarda çoŋ qanaät hasil qilidu.

Abdukerim Ğänievniŋ ädä­biyatimiz mäydanidiki qädiminiŋ oŋuşluq boluşiğa jutdişi, ataqliq yazğuçi Җamaldin aka Bosaqov atiliq ğämhorluğini kšrsätkänligini šz eğizidin birnäççä qetim aŋliğandim. Җ.Bosaqovniŋ hatirisigä beğiş­lanğan kitaptin orun alğan A.Ğänievniŋ «Çin qälbimdin hšrmätlättim» namliq hatirisidä muällip mundaq däydu: «…Äynä şu künlärdin başlap mštivärniŋ šyigä pat-pat baridiğan boldum. Bäzidä Җamaldin akiniŋ iş orniğa berip, yeŋi şeirlirimni oqup berättim. U diqqät bilän tiŋşap, šziniŋ sämimiy pikirlirini eytatti. Җamaldin akiniŋ äynä şundaq yardimi tüpäyli meniŋ yazğan şeir-balladilirim šzi çiqarğan umumiy toplamlarda, «Kommunizm tuği» gezitida käyni-käynidin besilişqa başlidi. 1962-jili bolsa, u ğämhorluq qilip, «Yaşliq tuyğuliri» namliq däsläpki şeiriy toplimimni çiqirip bärdi. Keyin bu toplimimğa ataqliq yazğuçimiz Һezmät aka Abdullin çoŋ kšlämlik täqriz yezip, juquri bahasini bärgän edi. Äynä şu jillardin tartip «Jazuşı» näşriyatidin meniŋ «Vätän işqida», «Qutluq sürät», «Çoqqilarğa intilimän», «Atilar yoli» vä başqimu toplamlirim yoruq kšrdi. Çünki bu şeiriy toplamlirimniŋ beşida çoŋ tayançi bolup Җamaldin akiniŋ šzi turğan edi».

Büyük ustaz-ädip yaş jutdişi keläçigidin çoŋ ümüt kütti vä uniŋ iҗadiy mäydaniğa täsadipi kelip qalmiğini bildi. Һäqiqätänmu Abdukerim ädäbiyatqa jüräk ämri vä härtäräplimä täyyarliq bilän kelip, hälqigä qälimi bilän sadaqätlik hizmät qildi. Käyni-käynidin yeŋi äsärlärni mäydanğa etip, ustaz işänçisini aqlidi. U iҗadiyättiki däsläpki qädimidinla šziniŋ tuğulğan juti – Ösäk vadisini vä uniŋ mehnätkäş iҗatkar, hälqini kštiräŋgü roh bilän küylidi vä şair pütkül iҗadiy paaliyiti җäriyanida uniŋğa qayta-qayta muraҗiät qildi:

Moşu şanliq Yättisu – ana jutum,

Moşu yärgä tutaşqan jüräk otum.

Munda yaşar äziz hälqim  iҗil-inaq,

Rus vä qazaq mäŋgülük – yeqin dostum, –

däydu şair tuğulğan juti häqqidä çoŋ tävriniş ilkidä.

Abdukerim – iҗadiyätkä juquri mäs°uliyätlik bilän qarap, kšp izdinip, tinimsiz işligän ädip. Öz dävrigä, hälqiniŋ arzu-armanliriğa hoşiyarliq bilän qulaq tutup, ün qoşup, iҗat qilip käldi. Keyinki jilliri u ana Vätinimiz Şärqiy Türkstanni ziyarät qilip, u yärdä iҗat qilivatqan ataqliq namayändilirimiz bilän üzmu-üz kšrüşüp, didarlişip, bay, käŋ ziminniŋ kšrnäklik yärlirini ziyarät qilip, çoŋqur täsiratlar ilkidä talay yeŋi äsärlärni yazdi:

Äy, muqäddäs qutluq zimin,

Yaşar sändä sehi hälqim.

Bir kšrüşni arzu qilip,

Çoğdäk yandi otluq qälbim.

Tavap qilip bu kün, diyar,

Quçiğiŋğa uçup käldim.

Bağliriŋni, tağliriŋni,

Mehrim bilän quçup käldim, –

däp arzu-armininiŋ royapqa çiqqiniğa hoşal bolidu.

Abdukerim Ğäniev – kšp qirliq ädip. U näsir janridimu qäläm tävritip, kitaphanlar täripidin qizğinliq bilän qobul qilinğan äsär-qissilärni yaratti. «Bir däqiqä vä mäŋgülük», «Mänzil parlaq edi», «Bizniŋ Dilbirim», «Bahadir», «Dävir näpäsi», «Äsirlär çoqqisidin», «Yalqunliğan Yalquntağ» «Bahar çaqmaqliri» «Eçiniş çaqiriği» vä başqimu äsärliri oquğuçilarda çoŋ qanaät hasil qildi. U šziniŋ bir şeirida:

Män oylaymän otluq şair bolup štsäm däp,

İҗat bilän eqil-küçkä tolup štsäm däp.

Şeiriyät yolida tağ-davanlar eşip,

Hälqim üçün pütmäs zäpär  quçup štsäm däp, –

däp küyläydu.

Meniŋçä, ädip şu arminiğa yätti, šmriniŋ ahiriğiçä uniŋ jigirmigä yeqin kitavi näşirdin çiqip, kitaphanlarğa täğdim qilindi.

A.Ğänievniŋ ayrim äsärliri qazaq vä rus tilliriğa tärҗimä qilinip, җumhuriyätlik gezit vä jurnallarda besildi. Ayrim äsärliri «Çinar nahşiliri», «Uyğur depiniŋ avazi» käbi şeiriy toplamlarğa kirgüzülsä, «Yättisu yultuzliri» kitavi rus tilida näşir qilinip, ädipniŋ talanti başqa häliqlär täripidinmu etirap qilindi.

Kšrnäklik qäläm sahibiniŋ paaliyitini iҗadiyät bilänla çäkläp qoysaq, uniŋ härtäräplimilik җankšydärgänligini etivarğa almiğanliq bolup qalar. Abdukerimniŋ qeniğa siŋgän hislätlär – häqiqiy adalätpärvärlik häm millätpärvärlik. U şundaqla yaşlarğa ğämhorçi insan. Hälqimizniŋ täğdiri, tarihi, mädäniyitigä dair mäsililärdä härqaçan täşäbbuskarliq kšrsitip, җür°ätlik vä dadil boldi. Bu häqqidä qolğa kältürülgän talay izgülüklärdä Abdukerimniŋ ülüşi zor, buni kšpçiligimiz yahşi bilimiz. Yaş qälämdaşliriğimu quçaq eçip, mäslihät, yardimini berip turdi. Bu häqqidä uluq yazğuçimiz Ziya Sämädi mundaq däp yazğan: «Abdukerim Ğäniev šz hälqiniŋ җaniҗan vätininiŋ parlaq istiqbali häqqidä tinimsiz oylap, tinimsiz iҗat qilidiğan häqiqiy vätänpärvär, millätpärvär yalqunluq şairdur. Uniŋ uluqvar diyariğa vä äziz hälqigä bolğan çoŋqur muhäbbiti vä sadaqiti alahidä orunni egiläydu. Bu uluq hislätlärniŋ hämmisi uniŋ barliq näsriy vä näzmiy äsärliridä oçuq ipadisini tapqan. Meniŋçä, häqiqiy şair vä yazğuçi moşundaq büyük päzilätlärniŋ sahibi boluşi keräk».

Abdukerim Ğäniev hayatida moşundaq kamalätkä yätkän bir çağda, yäni 70 yaşliq mänziligä az qalğanda tuyuqsiz alämdin štti. Öziniŋ väsiyiti boyiçä, җäsidi Yarkänt qäbirstanliğiğa däpin qilindi. Bu җudaliqqimu on jildin eşiptu. Ägär u arimizda bolğinida, Moşu künlärdä 80 yaşqa kirättekän. Uniŋ nişanlinip štüşi çoqum. Biraq asasiy gäp kšrnäklik ädipniŋ isimini äbädiyläştürüştin ibarät, buniŋmu vaqti yätti. Oçuğiraq eytqanda, Çuluqay yeza okrugiğa qaraşliq Dehanğäyrät ottura mäktivigä vä Çuluqay yezisiniŋ bir koçisiğa A.Ğänievniŋ ismini beriş çarisini oylaşturuşimiz lazim. Bu jutdaşliriniŋ, qälämdaşliriniŋ insaniy borçi boluşi keräk.

Abdukerim TUDİYaROV, Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.

Kšrnäklik ädiplär Abdukerim Ğäniev häqqidä

Şair Abdukerim Ğäniev šz äsärliridä kündin-küngä šziniŋ äŋ yahşi, äŋ küçlük hususiyätlirini mukämmälläştürüp kälmäktä. Talantliq şairdiki bu iҗabiy päzilätni uniŋ «Yaşliq tuyğuliri» toplimidinmu roşän bayqaşqa bolidu. Bu hususiyät äŋ aval uniŋ iҗtimaiy vä säyasiy-grajdanliq şeirlirida җür°ätlik pikir, çoŋ vä çoŋqur hitap, bäzän filosofiyalik aforizmlar däriҗisigä kštirilişidin kšrünidu.

Һezmät ABDULLİN.

Şair Abdukerim Ğäniev iҗadiyitiniŋ çoqqisi – uniŋ «Bahadir» namliq epikiliq dastanidur. Buniŋda uyğur hälqiniŋ batur oğli, Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Mäsim Yaqupovniŋ yarqin obrazi gävdilinidu. Uniŋ Uluq Vätän uruşi dävridä җaniҗan Vätinini faşizm basqunçiliridin himayä qilişta vä Dnepr däriyasiniŋ ğärbiy qirğiğiğa štüp, platsdarm täyyarlaşta kšrsätkän äҗayip җasariti dastanda alahidä täsvirlängän. Dastan käskin konfliktlar asasida qurulup, ideyaviy vä bädiiy süpiti nahayiti juquridur. U uyğur hälqiniŋ beşidin štkän çoŋ bir tarihiy dävirni ipadiläydu. Bu dastan ädäbiyatimiz mäydaniğa kirip kälgän çoŋ salmaqliq poetikiliq äsärlärniŋ biridur.

Mäsimҗan ZULPİQAROV.

Abdukerim Ğänievniŋ «Yättisu yultuzliri» namliq kitaviğa kirgän şeirliriniŋ tärҗimisi üstidä işläp oltirip, män ularniŋ obrazliq qiyapiy harakterliriniŋ izi bilän meŋişqa vä ipadilinivatqan närsilärniŋ mahiyitigä çšküşkä tiriştim. Meni, hususän, sšz tizmiliriniŋ uyğurlarğa has milliy boyiği, şeirlarniŋ ritmi, urğusi bilän ravanliği, ularniŋ his-tuyğu asasi vä äqilgä muvapiqliği җälip qilivaldi.

Vasiliy BERNADSKİY.

Uyğur hälqiniŋ ataqliq şairi – meniŋ qälämdaş dostum Abdukerim Ğäniev bilän QazGUda billä oquduq, studentliq, yaşliq dävirlärni billä štküzduq. Meniŋğu anam bar edi. Abdukerimniŋ bolsa, atisimu yoq, anisimu yoq edi.

Demäk, maŋa qariğanda uniŋ qiyinçiliq künliri nurğiniraq boldi. Şuniŋğa qarimay, Abdukerim universitetta yahşi oqudi. U heçbir lektsiyadin qalmatti. Emtihanlarğa intayin puhta täyyarlinatti. Boş vaqitlirida şeir yazattidä, gezitlarğa apirip berätti. Uyğur tilini ançä çüşänmisämmu, bäzidä ularni maŋa oqup berätti. Keyiniräk, uniŋdin šzäm şeir oqup berişni iltimas kilidiğan boldum. Çünki Abdukerim şeirini ahaŋiğa, saziğa kältürüp, җaraŋliq qilip, ipadilik oquydiğan. Män bäzidä šzämniŋ aqin bolup qalğinimni şu şair dostumniŋ täsiridinmekin, däp oylap qalimän.

Qayrat JUMAĞALİEV.

Mäşhur şairimiz Abdukerim Ğänievniŋ poeziyasidä häliqpärvärlik mavzu salmaqliq orunni egiläydu. Ällik tšrt jil mabaynida ädäbiyatimizniŋ täräqqiyatiğa çoŋ ülüş qoşuvatqan şair iҗadiyiti çoqqisiniŋ tähtigä yätkändä aram alalamdu?! Yaq, çünki tinimsiz, ämgäkçan iҗatkarniŋ nigahi alämni käzmäktä. Uniŋ nigahi bäkmu gšzäl, qedimiy mädäniyät makani – tarihiy Vätängä qaritilmaqta. Äynä şundaq väziyättiki oy-arman, istiqballar ädip qälbidä yalqunni, yaq vulkanni partlatti.

Savut MOLLAVUDOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ