«Täkfir» eqimi vä uniŋ täräqqiyat basquçliri häqqidä

0
722 ret oqıldı

Sir ämäski, keyinki vaqitlarda bir qisim musulmanlar otturisida ävҗigä çiqqan «täkfir» (musulmanlarni kapirliqqa mänsüp qilivetiş) eqimi äräp vä islam dšlätliridin alqip, uyğurlar diyaridimu täsir qozğimaqta. Bu musulmanlarni ularniŋ bäzi hataliği yaki dinniŋ bälgülimilirigä bolğan bepärvaliği säväplik, aldirap kapirliqqa hšküm qilivetidiğan eqim bolup, intayin hätärliktur. Bu eqimğa mänsüp kişilär šzliriniŋ pikir eqimiğa maslaşmaydiğan musulmanlarni «Qur°an Kärimniŋ» mizaniğa salmay turupla «kapirlar» däp, aldirap hšküm qilivetidu. Һätta bäzilär ditiğa yaqmiğanlarni aldirapla «munapiqlar» yaki «kapirlar» vä «tağutlar» däp ataydu. Һalbuki, bu sšzlär päqät kapirlarğila işlitilsä bolidiğan sšzlärdur. Musulmanni kapirliqqa çiqirivetiş eqimi musulmanlarniŋ bšlünüşigä säväp boluşi bilän bir qatarda, Alla taalaniŋ näzäridimu çoŋ gunadur.

«Täkfir» eqimi islam älliridä җämiyätni islah qilişni kšzläydiğan, yahşi niyätlik, biraq dinni toğra vä ätrapliq çüşinip yätälmigän, şäriät ilimliridin alğan bilimi tšvän, pikir dairisi bäk tar, päqät hayaҗan bilänla iş kšridiğan, qeni qiziq bir qisim kişilär ävҗigä çiqarğan bir eqim bolup, u intayin çoŋ hataliqlarniŋ vä hata pätvalarniŋ mäydanğa çiqişiğa säväp bolmaqta.

«Täkfir» eqiminiŋ kelip çiqişi

«Täkfir» eqimi sahabilarniŋ zamanisida baş kštärgän hätärlik eqim bolup, uni havariҗlar mäydanğa çiqarğan. Havariҗ — «harij», yäni «çiqqan» degän sšzniŋ kšplük şäkli bolup, dinniŋ rohidin çätnäp kätkän vä ähli sünnä välҗamaäniŋ yolidin çiqip kätkän islam pirqisidur. Ular üçinçi hälipä Osman ibni affan räziyällahu änhuniŋ ahirqi dävirliridä vä tšrtinçi hälipä Äli ibni äbu talib räziyällahu änhuniŋ hälipilik dävriniŋ başlirida mäydanğa çiqqan bolup, ular sahabilarni, hätta katta hälipilärdin Osman ibni affan äli ibni äbu talib qatarliqlarnimu «kapir» däp hšküm qilğan vä ularğa qarşi uruş açqan. Һätta Osman ibni affan räziyällahu änhuni qur°an oqup oltarğan yeridä boğuzlap, aldidiki qur°anni qanğa boyavätkän pirqidur.

Katta šlimalarniŋ havariҗlar häqqidä eytqanliri

İmam äzäm äbu hänifä murҗiälär bilän havariҗlarniŋ taşqinliriğa räddiyä berip mundaq degän: «Biz mšmün adäm guna qilsa, uniŋğa ziyini bolmaydu demäymiz, havariҗlarğa ohşaş guna qilğan adämni dozaqta mäŋgü qalidimu demäymiz. Biz yänä murҗiälärgä ohşaş bizniŋ yahşi ämällirimiz qobul bolğuçi, gunalirimiz mäğpirät qilinğuçidur, demäymiz. Biz däymizki, kufri bilän şeriktin başqa gunaliri bolup, tävbä qilmastin šlgän mšmün adämniŋ aqiviti Alla taalağa tapşurulidu. Alla taala halisa uni azaplaydu, halisa äpu qilidu, mundaq adäm dozaqta mäŋgü qalmaydu». İmam tahavi mundaq degän: «Musulmanlardin heçkimni halal sanap qilmiğan gunayi säväplik kapirliqqa çiqarmaymiz, guna qilsa imanğa ziyini yoqmu demäymiz. Alladin yahşi ämällärni qilğan mšmünlärgä mäğpirät tiläymiz vä ularni šz rähmiti bilän җännätkä kirgüzüşini soraymiz, amma ularni çoqum җännätkä kirgüzidu, däp kesip eytalmaymiz. Mšmünlärniŋ gunakarliri üçün Alladin mäğpirät tiläymiz, ularniŋ aqiviti toğriliq qorqimiz, amma ularni Allaniŋ rähmitidin ümütsizländürmäymiz». Һänifä šlimaliridin ibni äbuliz tahaviniŋ juqarqi sšzini şärhiläp mundaq degän: «Buniŋda murҗiälärniŋ «kapir ibadät qilsa paydisi bolmiğandäk, mšmün guna qilsimu uniŋ imaniğa ziyan yätmäydu» däydiğan säpsatisiğa vä havariҗlarniŋ «musulman adäm qandaqla bir gunani qiliş bilän kapir bolidu» däydiğan aşqunluqqa räddiyä berilgän».

İmam şähristani «Millätlär vä dinlar» namliq äsäridä havariҗlar toğriliq mundaq degän: «Musulmanlar saylap çiqqan häqiqiy islam hälipisigä qarşi çiqqanlarniŋ hämmisi havariҗdur. Mäyli ular sahabilarniŋ zamanida çiqqan bolsun, mäyli qaysibir zamanda çiqsun, adalätlik iş başqurğuçilarğa qarşi çiqqanlarniŋ hämmisi havariҗdur». İmam ibni häzm şähristaniniŋ sšzini küçländürüp mundaq degän: «Qandaqla bir zamanda bolmisun, havariҗlarniŋ pikir eqimiğa ägäşkän vä ular bilän hämkarlaşqanlarniŋ hämmisi havariҗlardur».

«Täkfir» eqimiğa türtkä bolğan amil

Havariҗlarniŋ musulmanlarni kapirliqqa çiqirivetişigä türtkä bolğan amil ularniŋ eqidisi bolup, ularniŋ eqidisidä çoŋ gunalarni sadir qilğan adäm kapir bolidu vä dozaqta mäŋgü qalidu. Ular šzliriniŋ moşu äqidisi säväplik hataliq štküzgän musulmanlarni kapirliqqa çiqirip kälgän, sahabilarni, hätta katta islam hälipiliridin Äli ibni äbu talib, Osman ibni affan qatarliq zatlarnimu kapirliqqa hšküm qilivätkän.

İslam šlimaliriniŋ qarişiçä, havariҗlar «Qur°an Kärim» vä hädisniŋ rohiğa ämäl qilidiğan, islam dininiŋ ottura halliq mävqäsi boyiçä iş kšridiğan musulmanlar topiğa huҗum qilip kälgän bir pirqä bolup, ular tarihtin buyan musulmanlarnila šltürüp kälgän vä ularğila ziyankäşlik qilğan pirqidur.

Şäyhulislam ibni täymiyä havarijlar toğriliq mundaq degän: «Havarijlar — dinniŋ rohidin çiqip kätkän bir azğun pirqä bolup, Päyğämbär äläyhissalam ularni šltürüşkä buyriğan, Äli ibni äbu talib räziyällahu änhu ular bilän uruş qilğan vä šz vaqtidiki sahabilar, tabiinlar vä keyinki islam šlimaliri ularni šltürüş keräkligini sšzligän. Amma Äli ibni äbu talib, Säid ibni äbu väqqas qatarliq sahabilar ular bilän uruşqan bolsimu, yänila ularni «kapirlar» däp hšküm qilmiğan, ular uruşni šzliri başlimiğiçä ularğa qarşi uruş qilmiğan. Ular musulmanlarni šltürüp, ularniŋ mal-mülkini talan-taraj qilğandin keyin, ularğa qarşi uruş qilğan» (İmam tahaviniŋ «äqidätuttähaviyä» namliq äsärigä ibni äbulizniŋ şärhi 31/2. Şähristaniniŋ «Millätlär vä dinlar» namliq äsäri 1-tom, 114-bät).

İbni täymiyä — toluq ismi Ähmäd ibni abdussalam hiҗriyäniŋ 661-jili (1263m) hazirqi Süriyäniŋ şimalidiki Һärran degän җayda duniyağa kälgän. Һänbäli mäzhibiniŋ peşivaliridin biri, islam duniyasida täsiri äŋ zor bolğan, büyük islahatçi vä muҗtähid alim. «Şäyhulislam» degän esil unvanğa nail bolğan. Musulmanlar arisida käŋ tarqalğan mazarlarğa çoqunuş, šlüklärdin mädät soraş qatarliq bid°ät işlarğa qarşi küräş qilğan. Fiqhi, täpsir, hädis, eqidä qatarliq mavzularda kšpligän qimmätlik äsärlärni yazğan. Şeirmu yazğan. Äŋ mäşhur äsärliridin biri «İbni täymiyä pätivaliri» bolup, 27 tomluq çoŋ häjimlik äsärdur. Һijriyäniŋ 728-jili (1328m) 67 yeşida türmidä alämdin štkän (Şäyhulislam ibni täymiyäniŋ «Pätivalar mäҗmuäsi» namliq äsäri, 3/282- bät).

Päyğämbär äläyhissalam havarijlarniŋ çiqidiğanliğidin aldin hävär bärgän. Päyğämbär äläyhissalam qoli bilän İraq täräpkä işarät qilip turup: «U җaydin bir qävm çiqiduki, ular qur°an oquydu, amma qur°an ularniŋ qälbigä yetip barmaydu, ular islamdin huddi oq yadin çiqip kätkändäkla çiqip ketidu» degän. Yänä imam ibni majä äbu ävfa räziyällahu änhudin rivayät qilğan bir hädistä, Päyğämbär äläyhissalamniŋ: «Havariҗlar dozaqniŋ iştliridur» degänligini rivayät qilğan.

Zamanimizda täkfir eqiminiŋ mäydanğa çiqişiğa türtkä bolğan säväplärniŋ asasliği tšvändikiçä:

  1. İslam dinini çüşänmäslik vä pikri җähättiki qatmalliq. Çünki täkfir eqimidikilär islam dininiŋ mahiyitini vä ğayisini çüşänmigänliktin, ayät vä hädislärni šz hahişiğa kšrä tävil qilip, islam düşmänliriniŋ näyräŋlirigä aldinip, musulmanlarniŋ qenini eqitişni šzliri üçün rava kšrmäktä.
  2. İslam şäriät ilimliridin yüzäki mälumatqa egä bolup, šzini katta alimlardin sanaş. Һazirqi uçur dävridä İnternettin yaki islamiy natiqlarniŋ leksiyaliridin aziraq bir närsini üginivelipla, «islam degän mana moşu ekän», däp oylap, pütün hayatini ilim üginiş bilän štküzgän katta šlimalarğa til uzitip kälmäktä.
  3. Oquş vä üginişniŋ ibadät ekänligini bilmäslik vä ilim üginişkä ähmiyät bärmäslik. İlim üginiş ibadät bolğanliği vä helä kšp ibadätlärdin muhim bolğanliği üçün sahabilardin başlap barliq islam šlimaliri musulmanlarni ibadät vä җihad qiliştin aval ilim üginişkä çaqirip kälgän. Tabiin šlimaliridin Һäsän bäsriy mundaq degän: «Bilimsiz iş qilğuçi huddi qiŋğir yollarda adaşqan adämgä ohşaştur. İbadät bilän ilim üginişni bir-birigä qarşi qilmiğan halda ilim üginiŋlar. Bäzi qävmlär şu zahiri ibadätlärgä kupayä qilip, ilim üginişni tärk ätkänligi säväplik, nadanliqtin šziniŋ diniy qerindaşliriğa qiliç täŋlidi, ägär ularniŋ ilimdin nesivisi bolsa edi, härgiz mundaq qilmiğan bolatti».

«Kufri» degän nemä?

«Kufri» kälimisiniŋ luğättiki mänasi pärdiläş, yoşuruş vä yepiş degänlik bolup, islam atalğusida Alla taalani yaki uniŋ päyğämbirini vä «Qur°an Kärim» vä sähih hädislär arqiliq iman eytiş bälgülängän eqidä mäsililiridin birärsini aşkara inkar qiliş «kufriliq», däp atilidu. Mundaq adämlär şäksiz kapirlardur. Çünki Alla taala häqtur, uniŋ dini vä buyriğanliriniŋ hämmisi häqiqättur. Bu häqiqätni inkar qilğanliq bir täräptin bu oçuq häqiqätni yoşurğanliq, yänä bir täräptin Allağa iman eytiştin ibarät yaritiliştiki täbiiy hislätni yoşurğanliq bolup, mundaq adäm «kapir» yäni häqiqätni yoşurğuçi däp atalğan. Alla taala «Qur°an Kärimdä» mundaq degän: «Şübhisizki, Allani vä uniŋ päyğämbärlirini inkar qilğanlar, Alla bilän uniŋ päyğämbärliriniŋ arisini (Allağa işinip päyğämbärlirigä işänmäymiz deyiş bilän) ayrivätmäkçi bolğanlar, (päyğämbärlärniŋ) bäzisigä işinimiz, bäzisigä işänmäymiz degüçilär vä iman bilän kufriniŋ arisida (ottura) yol tutmaqçi bolğanlarğa kälsäk, äynä şular rastinla kapirlardur, kapirlarğa älämlik azab täyyarliduq». Kufri ikki türlük bolup, ularniŋ biri, etiqattiki kufriliq, yänä biri, ämäldiki kufriliqtur. Etiqattiki kufriliq sadir qilğuçisini imandin çiqiridu. Amma ämäldiki kufriliq imandin çiqarmisimu gunağa patturidu.

İblis häqiqätni bilip turup, uni qobul qiliştin baş tartqan edi. Buniŋ dälili Alla taalaniŋ monu sšzi: «Öz vaqtida periştälärgä «adämgä säjdä qiliŋlar» deduq, iblistin başqa hämmisi säjdä qildi, iblis (säҗdä qiliştin) baş tartti, täkäbburluq qildi, u kapirlardin bolup kätti» («Nisa» sürisi, 150-151-ayätlär. «Änkäbut» sürisi, 68-ayät. «Bäqärä» sürisi, 34-ayät).

Demäk, iblisniŋ Alla taalaniŋ ämrigä boysunmiğanliği üçün kapir bolup kätkänligi bu ayättä eniq bayan qilinğan. Buniŋdin mälumki, Alla taalaniŋ ämrigä boysunmiğan mutäkäbbirlärniŋ aqiviti iblisniŋ aqiviti bilän birdur.

Allağa şerik kältürüştin başqa gunalar käçürüm qilinidu

Şeriktin başqa pütün gunalar mäyli çoŋ gunalardin bolsun, mäyli kiçik gunalardin bolsun, u Alla taalaniŋ päzli – kärämi bilän käçürüm qilinidu. Çünki Alla taala «Qur°an Kärimdä» mundaq degän: «Alla šzigä birär närsiniŋ şerik kältürülüşini (yäni muşrilikniŋ gunayini), älvättä, mäğpirät qilmaydu, buniŋdin başqisini (Alla šzi) haliğan adämgä mäğpirät qilidu».

Ayättiki şeriktin Alla taaladin başqa birini ilah qilivelip çoqunuş yaki Alla taalağa etiqat qiliş bilän billä mähluqatlarğa çoqunuş kšzdä tutulidu.

Şäyhulislam ibni täymiyä mundaq degän: «Alla šzigä birär närsiniŋ şerik kältürülüşini (yäni muşrilikniŋ gunayini), älvättä, mäğpirät qilmaydu», degän bu qaidini şeriktin qol üzüp, tävbä qilğanlarğa tädbiqläşkä bolmaydu. Çünki gunayiğa tävbä qilğan kişi mäyli şeriktin tävbä qilsun, mäyli başqa gunalardin tävbä qilğan bolsun, bäribir ohşaştur, u çoqum Allaniŋ mäğpiritigä erişidu. Çünki Alla «Qur°an Kärimdä»: (Ey, päyğämbär! meniŋ tilimdin) eytqinki, «(gunalarni qiliverip) šzlirigä uval qilğan bändilirim! Allaniŋ rähmitidin ümütsizlänmäŋlar. Çünki Alla җimi gunalarni mäğpirät qilidu, şübhisizki, Alla nahayiti mäğpirät qilğuçidur, nahayiti mehrivandur degän» («Nisa» sürisi, 116-ayät).

Päyğämbär äläyhissalam sahabiliriğa mundaq degän: «Silär Allağa şerik kältürmäslikkä, oğriliq qilmasliqqa, zina qilmasliqqa, baliliriŋlarni šltürmäslikkä, pak kişilärgä tšhmät çaplimasliqqa, dinniŋ ämrigä muhalipätçilik qilmasliqqa ähdä beriŋlar. Kimki, bu ähdisigä vapa qilidekän, uniŋ äҗrini Alla toluq beridu. Kimki, bu gunalardin bäzisini qilip salsa, duniyada җazaliniş arqiliq gunadin paklinidu, kimki bu gunalardin bäzisini qilip salğan bolsimu, bu duniyada uniŋ җazasini kšrmigän bolsa, bu Allağa tapşurulidu, halisa azaplaydu, halisa käçürüm qilidu» (İmam buhari rivayiti).

Kšrginimizdäk, bu hädismu çoŋ gunalarni sadir qilğanlarniŋ bu gunaliri säväplik kapir bolup kätmäydiğanliğini ipadilimäktä. Ölimalar: «Bu hädis çoŋ gunalarni qilğanlar kapir bolidu, däp biljirlaydiğan havariҗlarğa yetärlik räddiyädur» degän.

Bäzi šlimalar «Qur°an Kärim» vä hädislärdä kälgän «kufri» sšzini «çoŋ kufri» vä «kiçik kufri» däp ikkigä ayriğan. Etiqattiki kufrini «çoŋ kufri» desä, ämäldiki kufrini «kiçik kufri» däp atiğan. Ämäldiki kufri bilän süpätlängänlär dozaqqa kirsimu, dozaqta mäŋgülük qalmaydu vä häqiqiy «kapirlardin» bolup kätmäydu. «Bäqärä» sürisidiki: «ularniŋ bäzisi iman eytti, bäzisi kapir boldi», degän ayättiki «kapirliq» «çoŋ kufrini» ipadilisä, «İnsan» sürisidiki: «Şübhisizki, biz insanğa (yahşi-yaman) yolni kšrsättuq, u mšmün bolup yahşi yolda meŋip (Allaniŋ nemitigä) şükür qilğuçidur, yaki (gunakar bolup yaman yolda meŋip) kufriliq qilğuçidur», degän ayättiki kufriliq «kiçik kufrini» ipadiläydu.

Nemä bilän quralliniş keräk?

Äŋ aval ilim-märipät bilän quralliniş keräk. İlim-märipät bilän quralliniş degän kiçik mavzu ämäs. U dinni toğra çüşiniştin başlap hazirqi duniya väziyitini çüşiniş, musulmanlarniŋ kesiligä toğra diagnoz qoyuşni vä uniŋ dorisini biliş, hazirqi äsirdä nemä bilän quralliniş lazimliğini biliş vä üginiş qatarliqlarni šz içigä alidu.

Ötkän äsirniŋ otturilirida vä ahirilirida uyğurlarniŋ qoliğa helä yahşi pursätlär kälgän bolsimu, bilimsizliktin ularniŋ äşäddiy düşmini ularni mäğlub qilğan edi. Buniŋdin mälumki, uyğur musulmanliri hämmidin aval šzliriniŋ bilim säviyäsini kštirişkä muhtaҗ.

Bälüşüş