Ahirqi Säpär

0
41 ret oqıldı

Büyük uyğur şairi Һezim İskändärovqa beğişlaymän/ Şähärdin çüşkä yeqin çiqqan maşina Ğulҗa yolini boylap, bir hil iştikliktä kälmäktä. Bahar ayliri bolğaçqa, yär җahan kškirip qalğan. Bügün künmu alaytänla issiq. Maşininiŋ aldinqi orunduğini säl yatquzup, qattiq oyğa çšmgän halda Һezim oltiridu. Artqi orunduqta qerindişi Savut vä oğli Kommunar Һezim akiniŋ oyini bšlmäs üçün aŋlinar-aŋlanmas avazda paraŋ selişip kälmäktä. Ahirqi vaqitlarda ağriqhanida yetivatqan Һezim akiniŋ salamätligi eğirlişip, uruq-tuqqanliri uni jutqa elip ketiş qarariğa kälgän.

Һezim lentidäk sozulup yatqan yolğa qarap, oyğa çšmüp kelivatidu.

— Һäy, Ğulҗa yoli, sän tävärrüksän. Seni boylap kimlär säpär çäkmidi. Seniŋdä äҗdatlarniŋmu izi bar. Juttin oquş izdäp çiqip, bilim elip, adäm bolup qaytqinimda, täqipniŋ qurvini bolup, andin qutulup, mehri issiq, qoyni käŋ jutumğa yänä sän yätküzivediŋ. Mana bügün män yänä säpärdä, seğinğan jutumğa ketip barimän…

Һezimni baş-uçi yoq hiyallar yetiläp, štmüşkä elip ketivatatti. Şu bir mudhiş jillarda jutiğa qaytqini yadiğa kelip, qançä oylimay desimu, kšz aldidin kätmäy turuvaldi…

***

1947-jil. May eyiniŋ däsläpki künliri. Almuta İ tšmür yol vokzaliğa Krasnoyarsk-Almuta poezdi kelip tohtidi. Reproduktordin täntänilik marş yaŋrimaqta. Vokzalniŋ maŋliyida — Stalinniŋ çoŋaytilğan süriti. Qizil rähtkä yezilğan şiarlarmu helä iliniptu. May mäyrimi štüp kätsimu, mäyrämlik käypiyat saqlanğan. İkki härbiy «tovarnıy» däp atilip kätkän vagonniŋ yoğan işiklirini ikki yaqqa serip eçivetivedi, içkiridin başliriğa qulaqça, üstigä fufayka, ayiğiğa kirza štük kiygän halsiz, saqal-burutliri šsüp kätkän adämlärniŋ qiyapiti namayän boldi. Aldinqi säptikilär säl daҗip, ikki qoltuğidin yšläp elip kelivatqan rus adimigä yol berişti. U kişi sirtqa uzaq qarap turdidä, andin buğuldap jiğlap kätti. U quruq yala-tšhmätlärniŋ qurvini bolup, Sibirniŋ ormanlirida, haŋlirida, aç-yaliŋaç haqarät astida štkän šmrigä eçinip jiğlatti. Şunçä azaplarda aman qelip, ärkinlikkä çiqqiniğa hoşal bolup jiğlatti. Һezim ağriq, naka kişilärgä yardämlişip, šzi ahirida yärgä çüşti. Ularni qarşi elivatqan heçkim yoq. Perronda qalaymiqançiliq. Kelivatqanlar, nälärgidu aldirap ketivatqanlar… Topniŋ içidin arilap-arilap orden-medal'larni esivalğan härbiylär bšläkçila kšrünätti.

Şähärgä çiqidiğan işik täräpkä meŋivedi, kšzi paka harvuda oltarğan kişigä çüştidä, uniŋğa qarap turup qaldi. Һarvuda üstigä gimnasterka kiyip, mäydisigä «Ärligi üçün» medalini taqavalğan, ayiği beliğiçä, bir qoli mürisigiçä yoq kişi oltiratti. Һezim uniŋ yeniğa kelip ikki tal tamakisini çiqirip yandurdi vä birini uniŋğa çişlätti. Һär ikkisi ün qatqini yoq. Һezim harvudiki kişigä qarap içi-içidin tit-tit bolmaqta. «Һäy, länniti uruş» degän sšzni ünlük dävätkinini šzimu säzmäy qaldi. Şu zamanla yärdiki jük haltisini mürisigä arttidä, vokzaldin tez sirtqa çiqip kätti. Һezim šy täräpkä maŋmaqçi boluvedi, ailisiniŋ jutqa kätkini esiğa çüştidä, şu künila yolğa çiqti.

Mana u üç kün yol meŋip, ahiri tuğulğan jutiğimu yätti. Şunçä jil çättä jürüp jutini bäkmu seğiniptu. Belidiki jük haltisini yärgä qoyup, ätrapiğa qarivedi, Mäkkä akiniŋ beğidiki almilar bük çeçäkläp, hal-qizil räŋgä boyuluptu. Һapiz tağamniŋ qorasi aldidiki, heçkimni çäylätmäydiğan çimliği yeşil payandazdäk kškirip turatti. Koçilarda heçkim kšrünmäydu. İşik aldidin štkän-käçkängä havuşup çiqip kelidiğan iştlarmu yok.

Һezimda «yezidikilär mälini taşlap bir yaqqa kätkänmu?», degän qorqunuç sezim päyda boldi. Şu çağda tšvändin ikki atliqniŋ qarisi kšründi. Һezim ularni kütüp turup qaldi. Pakizä kiyingän, ayaqlirida paqirap turğan hrom štüktiki ikki atliq Һezimğa yeqinlişip kelip, atliriniŋ çulvurini tartip tohtatti. Amma biraz vaqit qarap turdidä, nemişkidu atliriniŋ beşini burap, çapsanla ketip qelişti. Bu uçrişişni Һezim yahşiliqqa җorimiğan edi. Çoŋ koçini boylap selinğan šylärniŋ laŋqasi yenida turğan, җul-җul kiyingän, bäş-altä yaşlar çamisidiki, biri bolsa, tehi kiçik, räŋgi җüdäŋ qizçaqlarğa bir närsä demäkçi bolup, ularniŋ yeniğa yeqinlaşti. Çoŋi yoçun kişigä qarap turdidä, šyigä jügräp kirip kätti. Bir çağda šydin bir ayal çiqti. U Һezimğa qarap qoyup, laŋqa yenidiki kiçik qizini җulquşlap aldiğa saldidä, käynigimu qarimay, işigini yepip kirip kätti. Һezim içidä: «Tovva, bu kişilärgä nemä kšrüngän, tonuğanlar tonumasqa selivatidu, tonumiğanlar kimligimni sorapmu qoymaydu», däp oylidi. Şairniŋ kšŋlini qandaqtu-bir änsizçilik qaplavalğan edi. Tšrt koçiniŋ qiyilişidiki šyniŋ hoylisida kişilärniŋ qarisi kšründi. Һoyla çetigä ornitilğan җugaziğa qoşulğan җirän atni 8-9 yaşlar çamisidiki bala minivelip, yağ tartivetiptu. Җugaza yenida boyi pakağinä, ottura yaşlardiki kişi yağ qaçilavatatti. Ätimalim, setivalğili kälgänlär boluşi keräk, bäldiŋdä ikki ayal oltiridu.

Şu yärdä turğan Abdrim akiğa biri «qara» degändäkla qilip qaldi, beşini kštirip, koçida turğan Һezimni kšrdi.

— Öz kšzümgä šzäm işänmäyvatimän, Һezim uka sänğu, äytävir, aman käpsänğu, җüri šygä kiräyli – däp Һezimni šygä başlidi.

— Boldi, rähmät, Abdrim aka, seni kšrüp salamlişip štäy degändim.

—  Özäŋçu qandaq, šy-içiŋ, bala çaqiliriŋ yahşidu?

— Yahşi uka, teçliq, tatlaşturup künümizni kšrüvatimiz.

Oğulliriŋçu, çoŋ bolup kätkändu?

Yahşi uka, Allağa şükri. Şu Qurvan oğlumdin ayrilip qaldim. Uruş başlanmay ärmigä ketivedi, keyin uruş başlinip hät-hävärsiz yoqap kätti. İkki oğlum qolumğa aman-esän qaytti. Şuniŋğimu şükri. Nurğun balilirimiz qaytmidi. Ularniŋ ata-aniliri qan jutup qaldi. Özäŋçu, Һezim, nälärdä bolduŋ, uzaq vaqit yoqap kättiŋ? Seni tutup ketiptu, däp aŋliduq.

— Һä, biraz çätlärdä jürüp käldim, — Һezimniŋ u mavzuğa sšz qozğiğusi kälmätti.

Һay, balam, җügü, çoŋ dadaŋğa usluq elip çiq, jiraq yoldin kelivatidu, ussapmu qalğandu.

Bala jügräp kirip usluq elip çiqti. Һezim çaydin bir sümärdi.

— Bu oğluŋ kiçigimu, saŋa yardäm qilğidäk äsqetip qaptu.

— Һä, bu oğullarniŋ känҗisi. İsmi Nasir. Meniŋ yenimda qol-qanat bolup jüridu. Qalğan qiz-oğullar kolhozniŋ işida.

— Rähmät Abdrim aka, män maŋay. Һä rastla, bizniŋ šydikilär qäyärdä turuvatidu?

Ular Reşit akiniŋ kona šyidä.

Һezim qolidiki çinini baliğa tutquzup, šyigä qarap meŋip kätti. Öyigä yeqinlaşqansiri jüriginiŋ soquşi iştikläp, šzini däm yätmäy qalğandäk sezindi. Çolpan çoŋ qiz bolup anisiğa äsqetip qalğandu. Oğlum tuğulup kšrmidim, umu çoŋ bolup qalğan boluşi keräk. Şu hiyallar bilän šyigimu yätti. Qoruqta beşiğa yağliq teŋivalğan qizçaq oltirip kšktat teriydiğan yärgä uruq selivatidu. Çoŋla bolup qalğan bala hoylidiki oçaqniŋ beşiğa qoraylarni bağlap, tizivatatti. Bir çağda qizçaq ornidin turup, kiyimlirini qaqqaç laŋqa teşida turğan kişini kšrüp qaldi.

— Dada-a-a, dadam, meniŋ dadam käptu, meniŋ dadam, — bu ün hoylida äksi sada bärgändäk aŋlandi.

— Qara, Kommunar, dadam käptu. Ukam, bizniŋ dadimiz…. Һeçnärsini çüşänmäy qalğan Kommunar esini jiğdidä, qolidiki qoraylarni taşlap, hädisiniŋ käynidin šzini koçiğa atti. Һezim balilirini bağriğa qattiq qisip špkidimäktä. Atiniŋ kšzidin aqqan yaş, birdä qiziniŋ, birdä oğliniŋ üzini juyup štätti.

Balilirim, amanmu silär, silärnimu kšridiğan künlär bar ekänğu?

Һezimniŋ eğiziğa başqa gäp kälmätti. Şu teriqidä uzaq turuşti. Holum-hoşnilar, uşşaq balilar ularni çšrädäp alğinini säzmidi.

Mälä içigä «Һezim qaytip käptu» degän sšz çaqmaq tezligidä tarqap, etizda işlävatqan Keräm, Dära, Toqa, Taҗi işlirini taşlapla, mäligä meŋişti.

— Һoy, adaş rastmu-yalğanmu, šz kšzümgä šzäm işänmäyvatimän, amankänsänğu, äytävir, — dedi Toqa Һezimni bağriğa besip.

Män eyttimğu silärgä, Һezim gunasiz, çoqum qaytip kelidu däp, mana šzi aldimizda turuptu.

Keräm moşu sšzlärni eytivetip, ağinisi bilän quçaqlap kšrüşti. bağriğa basti. Ularğa qarap turğan Dära kšzigä kälgän liq yaşni kšrsätmäy däp, arqiğa burulup, qol yağliği bilän sürtüvatatti.

— Qeni, meniŋ qavul ağinäm, maŋa yol beriŋlar, — däp kšpçilikniŋ içidin yeripla Olalim päyda boldi. Һezim šziniŋ baliliğini billä štküzgän, bir toğaçni täŋ bšlüp yegän ağinilirini kšrüp, kimgä nemä därini bilmäy turatti.

— Adaş, hazir terim vaqti, biz iştin qalmayli, biyil qiş sozulup ketip soqiğimu käçäräk çiqtuq ämäsmu, käçtä jiğilip muŋdişarmiz, — dedi Keräm. — Uniŋ üstigä etizdin heç kimgä eytmayla ketiveduq.

— Rast, bular barivärsun, iştin qalmisun, män yeniŋda qalay, — däp Toqa ularni yolğa saldi.

— Säydulla akam aŋlidimu, u malda boluşi keräk, adäm ävätäyli, — deyişti šp-çšridikilär. Һezim Toqa ağinisi vä baliliri bilän hali qaldi.

Һezimniŋ bala-çaqisi turuvatqan җay — Reşit akiniŋ taşlinip kätkän kona šyi. Һezimniŋ ailisi jutqa kelip, helila qiynilip qalidu. «Häliq düşmininiŋ» ailisi bilän arilişivatidu» degän sšzdin qorqup, uruq-tuqqanlarmu, tonuş-bilişlärmu šzlirini ulardin jiraq tutuşqan. Çünki väziyät şundaq edi. Şähärdin kelip, Saadäthan ikki balisi bilän «šy» däp ataşqimu bolmaydiğan qorağa orunlişidu. Buni kšrgän Һezimniŋ ana җämät tuqqini Dära «Akamniŋ şunçä nemä gunasi bar. U tšhmät bilän sotlandi. Uniŋ bala-çaqisi nemişkä azap çekişi keräk. Nemila bolsam män bolay» däp moşu šyniŋ üstini yepip, sugap, ularni kšçirip äkelidu. Häq kšrmisun däp keçiliri baliliriniŋ eğizidin aşurup, azdu-tola nan- çeyinimu yätküzüp turidu.

Taşlinip kätkän šyni җšndäp qoyğandin keyin uniŋğa egä çiqişqa başlidi. Saadäthan bilän baliliriniŋ bar bisati — kona qara kigizi bilän orun-kšrpisini talağa taşlap, panasiz qaldurğan künlärmu boldi. «Häliq düşmininiŋ baliliri», däp Çolpan bilän Kommunarni mäktäp bosuğisidin näççä rät qayturup, jumranlarniŋ jürigini moҗuğan päytlärmu boldi…

Şu keçisi Һezimniŋ tuqqanliri, ağiniliri Säydulla akiniŋ šyigä jiğilişti. Diläsähan ana «biri kelip qalsa» däp elip qoyğan gšş-yeği bilän suyuq aş etip qoyuptu. Һämmä jiğilip dästihan ätrapiğa җäm boluşti. Җoza üstidiki lampa bšlmä içini ğuva yorutup turatti.

Һezim, sšzlä, nälärdä bolduŋ? Seniŋ gäpliriŋni aŋlimiğinimizğa on jildäk boptu, seğinipmu qaptimiz.

— Taҗika, nädä bolup, nemä kšrginimni eytsam — paraŋ kšp. Uniŋdin män silärni tiŋşay, šzäŋlarniŋçu, ähvaliŋlar yahşidu? Һezim šzi toğriliq gäp açqusi kälmätti.

— Nemä däysän, künimiz ketip baridu. Nemila bolsa uruş tügidiğu. Nurğun balilirimiz qaytmidi, qaytip kälgänlärniŋ kšpçiligi nakalar. İkkidin, üçtin oğulliri qaytmiğan šylärmu bar. Abdurahman akiniŋ üç oğli, Zuliyar tağamniŋ ikki oğli uruşta qaza boldi. Undaq aililär nurğun.

— Ägär millionliğan adäm beguna qamalmiğan bolsa, mümkin, unçivala qurvanliqmu bärmäs eduq. Başta düşmän bilän küç täŋ bolmay nurğun keŋäş äskärliri qirilip kätti ämäsmu. Biz bilän nä-nä ataqliq härbiy qomandanlar boldi. Ular «qariğay käskiçä, frontqa berip nemisniŋ beşini kesäyli» däp näççä soransimu qoyup bärmidi, — dedi Һezim.

Biri qolidin, biri ayiğidin ayrilip kälgänlärmu bar. Ularğa tezla atmu qoyuvalduq. «Ähmät çolaq», «Ğula toku», — däp gäpkä arilaşti Olalim.

Bu durus ämäs, ular qolini, ayiğini җäŋlärdä düşmän bilän elişip yoqatti ämäsmu. Biz ularni äksiçä «Ähmät batur», «Ğula palvan» deyişimiz keräk.

Һezimniŋ bu sšzi oltarğanlarğa qattiq täsir qildi. Taҗi yenidiki Säydulliniŋ quliğiğa «İniŋ oquğan ämäsmu, biz utturla oylaymiz, u bolsa başqiçä», däp sivirlidi. Säydulla bolsa Һezimdäk inisiniŋ barliğiğa mäğrurlinip oltiratti.

— Seni tutup kätkändin keyin jutniŋ helila kšzi oçuq kişiliri sotlinip kätti. Aŋliq, savatliq kişilärdi, — dedi Keräm ariliqtiki җim-җitliqni buzup.

— Tšmürçi Manapni deginä! Kšrük besip, kšmürniŋ qara küyidä bulğanğan qoli bayqimay deputatniŋ tamğa ilinğan süritigä tegip ketiptekän, «bu häliq düşmini, deputatniŋ üzigä qara küy sürkidi», degän yala bilän bir keçidila elip ketişti. Keyin aŋlisaq, etivetiptu. Yap-yaşla bala edi. Olalimniŋ sšzini tiŋşap oltarğan Һezimniŋ muşliri qattiq tügülgän edi.

Qarilap ärizä yeziş tehila tohtimidi. Kimlär yezivatqinini bilsäkmu eytalmay, hämmini içimizgä jutup jürimiz. Ularniŋmu aşkarä bolidiğan künliri kelär, — Keräm aka šzini basay dedimu, ornidin turup sirtqa çiqip kätti.

Hudayimniŋ ağamçisi uzun. Birini qahşatqan yaman, hškümät bir küni kimniŋ aq, kimniŋ qara ekänligini ayrip beridu. Ayniŋ on bäşi qaraŋğu bolsa, on bäşi yoruq, — dedi uttur sšzläydiğan Toqa.

Jutta ärlär aziyip qalğandäk kšrünidu. Bar eğirçiliq aҗizlarniŋ zimmisigä çüşkänmu, – dedi Һezim.

— Şu aҗizlar etizğa çiqip, qoliğa kätmän elip, ärniŋ oqitini qilivatidu. Ular yalaŋ ayaq su tutsa, tehi beli qatmiğan oyun baliliri çeğida bağ bağlap, tuluq tepip çoŋlar bilän täŋla etizda. Patämhan aҗiz beşi bilän traktorğa oltardi.

Ağinilär yerim keçigiçä muŋdişip, andin šylirigä tarqaşti. Һezim Därağa «Bir däm turup turğinä» däp işarä qilip, šzi ağinilirini uzitip sirtqa çiqip qaytip kirdi.

— Dära, män saŋa bir šmür razi. Balilirimni tenätmäpsän, aŋlidim. Bu yahşiliğiŋni untumaymän. Meniŋdin qaytmisa Alladin qaytar, — dedi bağriğa besip turup.

Ätisi ätigän turğan Һezim birär işniŋ peşini tutuş niyitidä kolhoz başliğiniŋ aldiğa bardi.

— Aşliq terip, baqalamsän? — däp soridi räis.

— Nemişkä baqalmaymän, šzäm moşu yezida šskän dehan balisi tursam.

Undaq bolsa, bügündin başlap kätminiŋni aldä, etizğa çiqivär, — däp işik täräpkä işarä qildi.

Şu künila brigadir «arqa» däp atilip kätkän etizliqtin Һezimğa aşliq teriydiğan yerini kšrsitip bärdi.

Һäş-päş degiçä aridin bir ay vaqitmu štti. Һezimniŋ tärgän buğdiyi täkşi maysä bolup ündi. Ahtama süyidin çiqarğanda, bir tal buğday sepini çepivätmäy däp ayatti. Bügün u etiz beşiğa kün çiqmayla kelivaldi. Tamakisini tutaşturup, boluq-boluq tarttidä, kätminigä yšlängän halda, täkşi üngän buğdayğa qarap zoqi kelip, esiğa jigirminçi jillarniŋ ahiri yazğan şeiri çüştidä, uni asta yadqa oquşqa başlidi:

Käŋ etizdin kätmästin,

 Kätmän çapqan çağlirim.

 Keçä-kündüz işligän,

 Meniŋ dehan vaqlirim,

 Seni oylap seğindim…

Bom avaz barğansiri küçäymäktä. Qandaqtu-bir tilsim küç bayatin uruvatqan etiz şamilini tohtatti. Şamalda yälpüp turğan buğday maysiliri tiniçlanğan halda şairni tiŋşimaqta. Һezim bolsa, šzini baş-uçi yoq, çoŋ zalda şeir oquvatqandäk sezivatatti. Şeirini ahiriğiçä oqup çiqti. Zal tävrinip, oltarğanlar orunliridin turup, şairğa alqiş yağdurmaqta. Şu çağ etiz şamilimu qaytidin urup, yeşil maysilärni yälpüp çavak çalğuzdi.

Yazniŋ otturimu bolup qalğan mäzgil. Buğdaylar baş elipmu qaldi. Һezim yänä şu etizda. Mälidin çiqqan çoŋ yolda kelivatqan at harvu etizliq täräpkä buruldi. Һarvudiki Şavkät bilän Һetahun edi.

Һezim aka sähärdila işni başlapsänğu? — dedi Һetahun.

Һä, ätä dan süyini alay degän, tuğanlarni yepivatimän.

Şavkät aka harvudin qapaqtiki çayni aldidä:

Һezim aka, käl, çay içival, ussapmu qalğansän?

Şavkät «raboçiy batal'ondin» qaytip kälgändin beri kolhozniŋ tehnikisiğa yeqilğuni moşu at harvuda yätküzätti. Һetahun bolsa uruşta ayiğidin җarahätlinip, jutqa qaytip kälgändin beri — hesapçi. Һetahun Һezimdin helila kiçik bolsimu, ilpätlişip jürätti.

— Şavkät, seniŋçu ähvaliŋ qandaq, harvaŋ sunmay jürüvatqandu?

— Rähmät, yahşi, etiz arilap jürüp bu işqimu üginip qaldim.

— Һezim aka, aŋlidiŋmu, Һetahun yeqinda šylänginivatidiğu.

— Һoy, mubaräk bolsun, kimniŋ qiziğa?

— Ämär akiniŋ muällim qizi Rähimämgä.

— Һä boptu, bähitlik boluŋlar. Meni toyğa çaqirişni untup qalma yänä.

— Yaqä, Һezim aka, seni çaqirmisam, kimni çaqirimän.

— Män yoqta Ämär aka tügäp ketiptu, Çeläkkä yärliniptu däp aŋlidim, — dedi Һezim aka.

— Şu, buniŋdin 8 jil burun ayiğiğa yeqilğu qaçilanğan eğir tuŋ çüşüp ketip, qattiq җarahät alğan. Җarahiti eğirlişip, şähärgä elip ketivedi. Yoldila җan üzüptu. Qatnaş yoq üçün şu Çeläkkä däpin qiliniptu.

— Ämär akiniŋ topisini Çeläktin buyruptekän, qäyärgila yärlänsäŋ, şu bir topa, — dedidä, Һezim ikki aliqinini eçip, içidä bir närsilärni oqudidä, andin dua qildi.

Ular biraz oltirişip, «biz maŋayli, traktorlarğa yeqilğuni ätigäniräk yätküzüşimiz keräk», däp etiz arilap ketişti. Һezim käç patqiçä işini pütirip, padidin qaytqan malniŋ ayiği besilğiçä şu yärdä boldidä, kšz bağlanğanda šygä qaytti.

Toqa yeŋila ätigänlik naştiğa oltirivedi, sirtqi işik eçildi.

— Toqa, hay Toqa, barmu sän, çiqqinä bu yaqqa, — degän Һezimniŋ änsiz avazi aŋlandi. Toqa çiqipla ağinisiniŋ šŋini kšrüp, çšçüp kätti.

— Һuy nemä boldi şunçä, türüŋdin ketipsänğu, nemä änsizçilik bu?

— Nemä bolup ketip baridu şunçä bu zaman, nemä bolup kätti bu häq? Һezim helidin-heli tamakisini şoratti. Tamaka tutqan qoli bolsa, haman titirätti.

— Һezim šzäŋni basqinä, nemä boldi, aldirimay eytsaŋ, kişini änsirätmäy.

— Ätigändä etizğa maŋay däp tursam, «seni başliq tez kälsun», däp Mäsim käptu. Käŋsilağa barsam, başliq, yenida tšrt-bäşi. İşiktin kirişimgila här yandin ahanätni başlidi.

«Eyttuqqu biz, bu «häliq düşmini» däp, ättäy sotsialistik mülükkä hiyanät qildi, sotlitiş keräk buni», däpla kätti. Һeçnärsini çüşänmäyla qaldim. «Nemä җağday şunçä, çüşändürüp eytsaŋlarçu, jüräk yerilmas», desäm: «Sän hiyanätçi, sän bäribir häliq düşmini. Etizdiki täyyar bolup qalğan aşliqqa mal kirgüzüp çäylitipsän. Seni sotlitiş keräk», däp yan-yaqtin tegişipla kätti. «U nemä deginiŋlar, män mal ayiği besilğiçä etizda bolup, qaraŋğu çüşkändä šygä käldimğu» desäm, tiŋşar ämäs. Bu nemä yala şunçä? Oylap kšrginä, maŋlay tärimni tšküp qilğan ämgigimgä šzäm hiyanät qilimänmu?

— Boldi adaş, šzäŋni bas. Däveridu. Ularniŋ qästi seniŋdin birätola qutuluş. Sän boy bärmä. Uniŋdin çoŋ yalilarğa çididiŋ, buniŋğimu çida. Adaş bir künlär kelidu, buğdayni qarimuqtin ayriydiğan. Kimniŋ kim ekänligini şu vaqta kšrimiz.

Bir künliri «beşimni elip juttin ketäymekin» degän oyğimu kelimän.

Һezim yänä tamakisini tutaşturdi.

— Jutqa ränҗimä, kšrivatisänğu künini, bir küni aç, bir küni toq, yä tüzügiräk äŋli yoq. Jutqa zadi ränҗimä. Buniŋ hämmisi üç-tšrtiniŋla işi. Juquriğa yahşi kšrünidiğanğa «aqnimu qara, qarinimu qara», däp yätküzüp jüridu ular. Özliriniŋla mänpiyitini kšzläydu. Jutniŋ ğemini qilitqan ular yoq.

— Ahiri nemä boldi şuniŋ bilän?

— Nemä bolidu däysän, başliq «aldiraqsanliq qilmaŋlar, birinçi baş-ayiğiğa yetäyli» däp besip qoydi.

— Һä boptiğu qutulğan bolsaŋ, җürü çay içili, ätigänlik çayğu.

Һezim ağinisiniŋ şunçä tutqiniğa qarimay, uttur etizğa yol aldi.

Degändäkla aridin biraz kün štüp, mälidä aşliqqa birliri ättäyläp mal kirgüzüp, çäylätkänligi toğriliq sšz tarqaldi. Biraq unimu zamanniŋ räptayidin qorqup, bir-birigä sivirlişip eytişatti.

Aşliq jiğiş päytimu käldi. Yaziçä qilğan ämgigi bekar kätmäptu. Hamandimu iş qayniğan. Bir çättä tuluq tepivatqanlar, tuluqniŋ käynidin buğdayni sorivatqan ayallar. Şamalda uçup, taza buğday ayrilip, päyda boluvatqan dogilar. Bu jili häqiqätänmu hosulluq jil bolsa, zvenolarniŋ arisida Һezim bu җähättin karvanbeşi edi.

Jutniŋ hälqi hamandiki doga-doga aşliqni kšrüp «ändi açliqtin qutularmiz, balilirimizniŋ täliyigä» deyişätti. Dogilanğan aşliq tağarlarğa qaçilinip, kolhoz ambiriğa toşuldi. Biraz kündin keyin nahiyädin väkillär kelip, biraz aşliqni kelärki jili uruqqa däp qaldurup, qalğinini maşina, harvularğa besip elip ketişti. Yeza hälqi yänä qar astidin başaq terip, çaşqan ugisini kolap yerim aç, yerim toq qiştin çiqişti.

Bügün kolhoz klubiğa yeza hälqi toluq jiğilğan. Uluq Oktyabr'niŋ 30 jilliği munasiviti bilän štküzülüvatqan mäyrämlik jiğinğa nahiyädin ikki väkil käptu. Biri nahiyälik partkomdin, yänä biri — NKVD hadimi. Kolhoz räisi ularğa yeza aktivliridin bäş-altisini qoşup, sähnigä täklip qildi. Һämmä җaylişip oltarğandin keyin jiğinni eçip, väkillärni tonuşturdi. Räis sšz elip, biyilqi jili kolhozçilarniŋ uruştin keyinki häliq egiligini tikläş üçün ayanmay ämgäk qilğanliğini, çarviçiliqta çoŋ utuqlarğa yetip, dehançiliqtimu yahşi kšrsätküçlärgä egä bolğanliğini täkitläp štti. Novättiki sšzni NKVD hadimi aldi. Üstigä kitel', golife sim, ayiğiğa paqirap turğan štük, beşiğa stalinçä şapka kiygän kişigä bir qariğandila här kimdä qorqunuç sezimi päyda bolatti. U kšz äynigini säl çüşirip, zalğa biraz qarap turdidä, sšzini başlidi.

— Һšrmätlik kolhozçilar, biz uluq dahi, häliqlär atisi Stalin başliğan kommunistik partiya yetäkçiligidä nemis-faşistliri üstidin Ğalibiyät qazanduq. Biraq içki düşmänlär bilän bolğan küräştä tehi toluq yeŋişkä yätmiduq. Biz ulardin pähäs boluşimiz keräk. Undaqlar silärniŋ araŋlardimu boluşi mümkin. Һärqandaq gumanliq adämni kšrsäŋlar, bizgä hävärläŋlar. Häliq düşmänlirigä ayaşqa bolmaydu, ular tegişlik җazasini elişi keräk. Andin «Yaşisun, yarqin keläçäkkä başliğan dahimiz Stalin!», «Yaşisun, kommunistlar partiyasi!» däp sšzini tügätti. U yänä zalğa biraz qarap turdidä, orniğa oltardi. Zaldikilär bir-birigä gumanlanğandäk qarişatti. Ahirqi qatarda oltarğan Һezim šzini naqolay ähvalda qalğandäk sezindi. Jiğin ahirida ämgäk ilğarliriğa soğilar tapşuruldi. Nemişkidu, Һezimniŋ ismi atalmay qaldi.

Jiğindin keyin Һezim Toqani çaqirivaldidä, uniŋğa mundaq dedi:

— Adaş, bügün mäyrämğu, bir yärdä däm elip haduq çiqarmaymizmu, silärmu zerikip qalğansilär?

— Nädä oltirimiz?

— Seniŋ šyüŋdä.

Toqa säl qinҗilğandäk boldi.

— Qorqma, käpratiptin («kooperativ» demäkçi) içmäkni šzäm elivalimän, — dedi külüp — ağinilärniŋ hämmisini çaqir, Һetahunğa bir balini jügätivät, umu kälsun. Män Mamirni tapay. Dutar-tämbürini äkälgüzüp, biraz näğmä qilayli. Olaliğa eyt, depini elivalsun.

Һezim jutqa kälgändin beri, ağiniliriniŋ šyliridä talay mehman boluvedi. Bügün bolsa, u ularniŋ kšŋlini elip, haduq çiqiriş oyida.

Bu keçä ağinilär puğani qanğiçä däm elişti. Bolupmu Һezim šzi yahşi kšridiğan «Jununni» eytqinida, hämmä zoq bilän tiŋşaşti. Sadir nahşilirinimu babiğa yätküzüp eytti. Mamirmu akiliriniŋ kšŋlini eliş üçün bar maharitini tškti.

Keçidiki җim-җitliqni buzup yänä nahşa başlandi.

Qara däydu, qara däydu,

 Qara mändä yoq.

 Qarimuqniŋ qasrağidäk,

 Guna mändä yoq…

***

…Һezim kšzini eçivedi, maşina Sartoqay çatqalliğidiki ilan käbi yolni boylap kelivetiptu. «Rast, meniŋda qarimuqniŋ qasiriğidäk qara yoq edi, qara çaplidi. Lekin vaqit kimniŋ kim ekänligini ayriydekän. Boldila, şu künlärni untay zadi… Nälärgä başlap kättiŋ meni hiyallar…»

Maşina çoŋ taş yoldin burulup, tağ täräpkä šrläp helila maŋdi. Һezim akiniŋ dimiğiğa şivaqniŋ hidi käldi. Yol boyi paraŋ qilmay kelivatqan Һezim til qatti.

— Savut, Kommunar qandaq kelivatisilär?

— Yahşi, šzäŋçu, biz seniŋ uyqaŋni buzmayli däp gäpmu qilmiduq.

— Män uhlimidim, štmüşkä säpär qildim. Monu şivaqniŋ puriğini qaraŋlara. Äҗayip puraq. Näpäsim eçilip, šzämni yenik his qilivatimän. Mäligimu yeqinlap qaptimiz, jutqa berip Taşkeçikniŋ süyidin içsäm, sällimaza saqiyip ketimänmu tehi. Armanlirim kšp meniŋ, kšŋlümgä püküp jürgänlirimni aq varaqqa çüşirişim keräk. Jigirmä jil vaqtimni bekar štküzüp qoymiğan bolsam, mümkin ülgirär edim. Һelimu käç ämäs. Bu yollarda talay säpär çekimiz tehi.

Lekin Һezim bu šziniŋ ahirqi säpiri ekänligini bilmigän edi…

 Һasil ABDRİMOV.

Avat yezisi, Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş
İlgärki mahaläMoşuni untuma, balam
Novättiki mahalä«Dili pak häq egiliri»