Neka säpiridiki qizil-yeşil çiraqlar

0
146 ret oqıldı

İnsaniyät yär yüzidä tirikçilikni başliğan däsläpki kündin tartipla illiq ailigä muhtaҗ bolğan. Һä, ailä šz novitidä muhäbbätkä vä pärvişkä muhtaҗ bolğan. Zänҗirsiman mäs°uliyät tuyğusida neka däriği bihlinip, qomurulmas yiltizlarğa egä bolğan. Mundaq mustähkäm riştä bağlap turğan aililärdä muhäbbätlik insanlar vuҗutqa kälgän. Ailä näsilni davamlaşturidiğan qorğan bolğanliği üçün äynä şu qorğanni qoğdaş yolida talay qanlar tškülgän. Ailiniŋ şäripi üçün җenini bärgän simalar tarih betigä pütülgän.

İlliq bir ailä, energiya mänbäsigä ohşaş, җämiyätniŋ härbir buluŋliriğiçä sšygü zärriçilirini yätküzüp turidu. Balilar sšygü däriğiniŋ meviliridin qanğiçä bähirlinidu. Ular moşu qorğandiki äŋ kiçik adimiylik mizanlirini säbiy qälbigä orunlaşturulup, kälgüsidä varisliq qilidiğan ailiniŋ huli selinidu. Ata-bovilar aililärdä balilar aldida yerim yaliŋaç jürüşni äyip saniğan. Çünki «Bir närsä bilmäydu» däp qaralğan şu säbiylärniŋ kallisida yerim yaliŋaç halät ornap ketişi, balilar çoŋ bolğandin keyinmu şu hil halättä jürüşni äyip sanimaydiğan bolup qelişi mümkin.

Balilar balağätkä yätkändä yatiğini ayriğan. Bu häqtä aççiq savaqlar kšp. Balağätkä yetiş mäzgilidiki qiz-oğullarniŋ bir šydä yetip-qopuşi bilän ular mälum fiziologiyalik häväsniŋ türtkisidä çäklängän җayğa tegip qoyidiğan ähval yüz berişi ehtimal.

Һärqançä ğäzäplängän ähvaldimu är-ayal balilar aldida sät sšzlär bilän tillişişni yat kšrgän. Yaman til zähärlik oqtäk qarşi täräpniŋ dilini zähmiländürüş bilänla çäklänmäy, säbiy qälblärdimu җarahät qalduridu. Şu väҗidin birär kelişmäslik yüz bärgändä, «baş yerilsa bšk içidä, qol sunsa yäŋ içidä» printsipiğa asaslanğan halda mähällidiki kšpni kšrgän, hayat täҗribisi mol aqsaqallarni yaki danişmän anilarni ariğa selip, mäsilini häl qilğan.

Ata-bovilar tunҗa nekaniŋ qädrini çüşängäçkä, «Bir künlük är-hotunçiliqniŋ qiriq jilliq mehri bar» degän maqallarni qaldurğan. «Ana kšrüp qiz al» degän printsipqa ämäl qilğan. Ana qizniŋ tunҗa ustazi, qiz aniniŋ 70 payiz ätrapida harakterini šzigä җämläydu. Esil huluqluq aililärniŋ balilirimu kšp hallarda esil huluqluq bolup tärbiyilinip çiqidu.

Diyanätlik qiz — ailiniŋ bähtidur. U az roziğaridinmu qanaätlinip, šyni җavahiratlar bilän bezälmisimu, hoylisini ätirgüllär bilän bezäşni bilidiğan, çoŋlarğa hšrmät, kiçiklärgä izzät kšrsitidiğan, ärgä mulayim, balilarğa mehrivan, ärniŋ bir šmür qädirlişigä ärziydiğan kelinçäktur. Şu väҗidin ata-bovilar oğul šyläş, qiz elişta şu qizniŋ mähällisidiki halis, jiraqni kšräläydiğan kişilär arqiliq qarşi täräpniŋ diyanitini täkşürgän. Ailisidikilärniŋ tarihini sürüştürüp kšrgän. «Teginiŋ tayini bar» degän sšzlärmu җämätniŋ diyanät ähvaliğa qarita eytilğan bolup, yahşi näsäblik aililär bilän quda boluşqan kişilär pähirlängän.

Äynä şundaq diyanätlik aililärdin Mahmud Qäşqäriy, Yüsüp Has Һaҗip, Abduhaliq Uyğur, Muhämmädeli Tävpiqtäk yaramliq şähslär yetilip çiqqan.

Bilim bilän nekaniŋ bevasitä munasiviti bolmisimu, vasitiliq munasiviti bar. Bilimsiz vä rohiy püçäk insanniŋ ailidiki mäşğulati qosaq beqiştin nerisiğa štmäydu. Balilar šzigä ohşaş bilimsiz çoŋ bolidu. Uniŋda nekaniŋ uluqluğini bilgidäk äqil, ailiniŋ muhimliğini çüşängidäk sapa bolmiğaçqa, kiçikkinä säväp bilänmu neka munarisini ğulitivetidu.

Biz šzimizgä has ählaq vä mädäniyät sistemisiğa egä häliqmiz. Başqilarniŋ kšzäynigi šzimizniŋ yultuzlirini kšrüşkä yarimaydu. Çakina insanlar arisida umumlişivatqan «nekasiz billä turuş», «toydin burun çekip beqiş», «hotun almaşturuş oyuni» qatarliq ählaqsizliqlar bizniŋ şärm-hayani, җämät abroyini, mähällä içidiki inavätni muhim bilidiğan milliy harakterimizğa qät°iy maslaşmaydu. Kün oltarğandin keyin qizlar sirtlarda jürmäslik, yotilar eçilğan, sağra vä dšŋ yärlärni namayän qilidiğan halättä kiyinmäslik anilirimizniŋ udumi bolğan. Addiy çit kšynäk kiygän anilar äşu gšzäl ählaqi vä muhäbbätlik vuҗudi bilän alim qiz-jigitlärni tuğaliğan. Qeyinanisi aldida yäl çiqirip qoyğanliqtin, ahanätkä çidimay šlüvalğan kelin häqqidiki hekayät hälqimiz arisida tarqilip jürmäktä. Bügün yäl çiqiriş ämäs, nekasiz tuğulğan pärzändini ata-anisiniŋ aldiğa kštirip kelidiğan qizlarni nemä däymiz? Bäzi qizlar nemä üçün şunçä nomussizliqlarni qilipmu, huddi heçnärsä bolmiğandäk, pärvasizlarçä kšzümizgä tikilip turalaydu?

Demäk, aililärdä än°änä tärbiyisi suslaşqanniŋ üstigä tor vä uçur vasitiliri ariliqni qisqartivätkän. Siz baliŋizniŋ insavini tiläp oltarğan çeğiŋizda, bälkim, yandiki bšlmidä oğluŋiz ayfonda şähvaniy sürätlärni, tetiqsiz kšrünüşlärni kšrüvatqan boluşi mümkin. Bu rivayät ämäs, realliq.

Ailä häqiqätän bir bargahtur. Än°änä, eqidigä taliq bolğan muqäddäs udumlarni balilarğa kiçigidin siŋdürüş, ata atiliq nopuzini tikläş, ana aniliq layaqät hazirlaş — bargahniŋ mustähkäm turuşidiki muhim asaslardur.

Toy qilişni «җinsiyät» däp çüşinidiğan yaşlar «nekaniŋ» ämäliyatta mäs°uliyät ekänligini bilmäydu. Ularniŋ häşlävatqini ata-anisiniŋ puli, oltirivatqini ata-anisi elip bärgän šy… Ularda muhäbbät, vapadarliq hissiyati kam bolğaçqa, ata-anisiniŋ šyini yoqlap kelişni räsmiyät däp bilidu. Balilirini yasligä apirip berip, jüktin qutulğandäk his qilidu. Ularniŋ ügängänliri çağliq bolğaçqa, esil moda kiyimlär kiyip, mahtinip jürüşidu. Täpäkküri hadisäviy närsilär üstidä tohtap qalğan bolğaçqa, ular ziyanni päqät maddiy ziyan däpla çüşinidu. Mana, bu bähitsiz ailä bolup, mundaq aililär kšpäygän җämiyättä jitim balilar, oğri balilar, zina-zalalät aynip ketidu. Qälbi ailä sšygüsidin su içmigän balilar başqilarniŋ ailisini väyran qilişnimu heçqançä iş däp qarimaydu.

Neka munasivitidä ailidiki bir täräpniŋ buzuluşini käçürüş qiyin bir iş. Bolupmu ayal täräptä mäsilä kšrülgändä tartidiğan mäniviy ziyan vä soraq häddidin ziyadä kšp bolidu. Mundaq koçiğa kirgän ayal balilirini oylap qoymaydu. Җämätniŋ, uruq-tuqqanlarniŋ, mähälliniŋ abroyi bilänmu hesaplişip kätmäydu. Mundaq ailidiki ärlär içidin tügişip ketidu. Mundaq neka väyrançiliq bilän ahirilişidu. Ärlär ayaliniŋ maddiy ehtiyaҗlirini normal halättä qanduruştin sirt, mäniviy duniyasiğimu näzärini ağduruş mäs°uliyiti häqqidä untumasliği lazim. Çünki u tšmür yaki şam häykäl ämäs, bälki issiq qeni tomurida eqip turğan normal hissiyatliq bir insandur.

Bu yärdä šzäm aŋliğan bir işni misal süpitidä kältürmäkçimän. Mälum är-ayal toy qilip, pärzäntlik boptu. Näççä jillar nisbiy hatirҗäm štkän bu ailä ärniŋ çüpäylik qilişi, ayaliniŋ turmuş hiraҗitini yetärlik bärmäsligi qatarliq säväplär bilän haŋ levigä kelip qaptu. Är ayali pul soriğan çağda: «Özäŋ pul tepip işlät» degän ekän. Ayal bara-bara sirttiki bir är bilän alaqä qilişqa başlaptu. Mähällä içidä sšz-çšçäk çiqiptu. Һeliqi beçarä är ayaliniŋ benormal halätlirigimu ançä eräŋ qilip kätmäptu. Çünki u ayali pul sorap avarä qilmisila razi bolup štidiğan yumşaq başlardin ekän. Şundaq qilip, bu ailä ahiri väyran boptu.

Ärlärniŋ küçlük, ayalniŋ nazuk, aҗiz boluşi, ularniŋ bir-birigä muhtaҗ yaritilişi, turmuş hiraҗätliriniŋ ärniŋ üstidä boluşi çoŋqur mänağa egä. Öz šyiniŋ morisidin is çiqiriştin, šz šyigä hiraҗät qiliştin päqät mäs°uliyätçan ärlärla hšzürlinidu. Bähit his qilidu. Pulğa düm çüşkän insan pulni quçaqlap nadamättä qalidu.

Bir çağlarda hatirämgä: «Ärlär ärdäk bolalmiğan җämiyättä ayallar ärniŋ rolini elişqa mäҗbur bolidu» däp yazğan edim. Bärhäq, ärdä ärdäk mäs°uliyät, ayalda mämnuniyät bolmaydekän, ailä mährumiyät çaŋgiliğa çüşüp qalidu.

Neka qeyiğini nişan taman silҗitayluqki, härbir härikitimiz ailidiki äzalarğa baravär muamilä häm muhäbbät asasida bolsun. Çünki biz duniyağa päqät bala tapqili, yäp-içkinila kälmigän.

Neka qorğinimizniŋ tamlirini mustähkämläyli, uniŋ sirtida hiris qilip turğan üçinçi şähs — duniyapäräslik, havayi-hävästin ibarät yaman bšrilär bar. Bir ğoraz çeğida šz mekiyinigä egä bolidu-yu, ğorazdin äqillik bir insan šz җüptigä egä boluşni bilmäydu. Bügünki muräkkäp җämiyättä bir sağlam ailini šz oqida aylandurup duniyani gülländürüştin ibarät gšzäl nişan tamanida ilgiriläş — härbir vijdanliq är-ayalniŋ ortaq borçi. Sağlam ailä quruq şiar bilän qolğa kälmäydu. Bälki addiy bir härikätlirimizniŋ, illiq sšzlirimizniŋ җämlinişi vä šzimizdä bar bolğan imkaniyätlärni qädirlişimiz arqiliq vuҗutqa kelişi mümkin. Är häm ayaldin tüzülgän ailidin ibarät bu bargahni, huddi sirliq magnit mäydanidäk, ailä äzaliriniŋ mehrini tartip turidiğan, sirtqa häm mehir tarqitidiğan muhäbbät ugisiğa aylanduruş härbirimizniŋ nişani bolsun.

Osman ZAҺİR (ŞUAR).