Latin alfavitiğa kšçüş — vaqit tälivi

0
148 ret oqıldı

Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş

Gezitimizniŋ štkän sanida Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisi yoruq kšrgän edi. Mäzkür maqalä hazir җämiyitimizdä qizğin muhakimä qilinmaqta. Şu җümlidin bizniŋ redaktsiyagä šzliriniŋ pikir-mulahizilirini ävitivatqan gezithanlirimizmu helä bar. Äynä şu hätlärniŋ birnäççisini diqqitiŋlarğa havalä qilivatimiz.Mälumki, bir alfavittin ikkinçi alfavitqa kšçüş mäsilisi äŋ aldi bilän bir millät yaki dšlätniŋ säyasiy-mädäniy yšnilişini kšrsitidu. Bügünki duniyada latin alfaviti äŋ käŋ qollinilidiğan alfavitla ämäs, şundaqla demokratiyaniŋ, ilğarliqniŋ, täräqqiyatniŋ yeziği desäkmu bolidu. Şuŋlaşqa Qazaqstanniŋ latin alfavitiğa kšçüşini elimizniŋ käläçäktä qan­daq yšniliştä täräqqiy etidiğanliğiniŋ bir bälgüsi, hätta rämzi däp qarisaqmu bolidu. «Moşundaq muhim säyasiy häm mädäniy šzgirişlärgä bizniŋ kšzqarişimiz, mävqämiz qandaq boluşi keräk», degän soalniŋ päyda boluşi täbiiy.

Birinçidin, biz, sšzsiz, Prezidentimizniŋ bu saha­diki islahitini qollap-quvätläymiz.

İkkinçidin, biz šzimizniŋ qedimiy dävirlärdin başlap yeziq mädäniyitigä egä bolğan millätlärniŋ bi­ri ekänligimizni ästin çiqarmasliğimiz keräk. Һätta äҗdat­­lirimiz iҗat qilğan bir alfavit ilim duniyasida «uyğur alfaviti» däp tonuldi. Qedimiy türk yeziğini däsläp oquğan ataqliq daniyalik alim Vil'gelm Tomsen bu alfavit häqqidä «büyük bir ehtimal bilän uyğurlar iҗat qilip, andin başqa türkiy häliqlärgä taratqan», degän pikirni bildürdi. Şuŋlaşqimu mäzkür yeziqni ataqliq tilşunas alim Mirsultan Osman «Orhon-uyğur yeziği» däpmu ataydu.

Qedimiy yeziqlar mutä­hässisi Qurban Väliniŋ pikriçä, uyğurlar šz tarihida jigirmä bäşkä yeqin alfavit işlätkän. Ötkän äsirniŋ šzidila qazaqstanliq uyğurlar äräp alfavitidin latin alfavitiğa, andin kirill alfavitiğa kšçkän bolsa, ŞUARdiki uyğurlar äräp yeziğidin latin alfavitiğa, andin qayta äräp alfavitiğa kšçkän. Demäk, bir alfavittin ikkinçi bir alfavitqa kšçüş — uyğurlar üçün alahidä bir täşviş hasil qilidiğan hadisä ämäs.

Üçinçidin, bügünki kündä Evropidiki, Türkiyadiki, Amerikidiki häm Özbäkstandiki uyğurlar latin alfavitini işlitip kelivatmaqta. «Uyğur avaziniŋ» elektron nushisimu üç alfavittin, yäni kirill, äräp, latin alfavitlirida çiqivatidu. Şundaqla ŞUARdiki çoŋ saytlar šz materiallirini äräp, latin, kirill alfavitlirida beridu. Umumän, hälqimiz arisida latin alfavitiniŋ ammiviylişiş җäriyani ketip baridu.

Qazaqstanniŋ latin yeziğiğa kšçüşi bu җäriyanğa iҗabiy täsir kšrsitidiğini, talaşsiz.

Tšrtinçidin, latin alfaviti kirill alfavitidin tüp-asastin päriqlinidiğan, başqa bir sistemidiki alfavit ämäs. Ularniŋ kelip çiqişi bir, yäni bu alfavitlardiki häriplärniŋ umumiy kšrünüşidä, yezilişida umumiyliqlar kšp.

Demäk, latin alfavitini üginiş alahidä bir qiyin­çiliq tuğduridu, däp oylimaymiz. Qazaqstan uyğur­­­­liri qollinidiğan latin alfa­vitiniŋ ämäliy kšrü­nüşigä kälsäk, bu yärdimu çoŋ mäsilä bolmaydu. Һazir qazaq tilidiki häriplär uyğur tiliniŋ tavuşlirini ([җ,] tavuşidin başqa) qandaq toluq ipadiläp kelivatqan bolsa, qazaq tiliğa asaslanğan latin alfaviti häriplirimu uyğur tavuşlirini şundaqla toluq ipadiläydu, däp oylaymiz. Päqät [җ,] tavuşini ipadiläydiğan härip qoşsaq, şu yetärlik.

 Ruslan ARZİEV, «Örleu» aktsionerliq җämiyiti Almuta vilayätlik muällimlärniŋ bilimini mukämmälläştürüş institutiniŋ treneri,filologiya pänliriniŋ namziti.