Dilkäşligi bäk yarişatti

0
603 ret oqıldı

Һayat qanuni qatil ekän. Tünügünla män Minämҗan aka Abdurahmanov bilän kündä degidäk uçrişip, hal-ähval sorişip jürgändäk qilivedim. Mana bügün uniŋmu bizni taşlap, panidin baqiğa kätkinigä 40 kün boptu.Minämҗan Һoşurahun oğ­liniŋ redaktsiya dälizidä aldirimay, siliq besip meŋişini kšrginimdä: «Nemä degän jugaç, mulayim, ayaq tivişini çiqarmay maŋidiğan kişi» däp qoyattim. Buniŋ sävävini keyin çüşändim. Öziniŋ eytip berişiçä, kiçik vaqtida, putiğa qaynaq su tškülüp ketip, ikki ayiğiniŋ barmaqliri bir-birigä çaplişip, keyin saqayğanda himirlişip qalğan ekän. Mana şu baliliqniŋ eğir därdini päqät šzila tartip, säksän jildin oşuq šmür sürüp, birär qetim bolsimu, «putum ağrivatidu» demigän.

Һšrmätlik däm elişta jürsimu, pat-pat telefon arqiliq hävärlişip, hal-ähval sorişattuq. Sšhbitimiz mavzuliri härhil bolidiğan. Uyğur җamaätçiligi arisidiki yeŋiliqlar, näşriyat tšhpiliri, ädäbiyatimiz bilän sän°itimizdiki utuqlar.. Şundaqla hoşalliq bilän ğäm-qayğuğa ortaqlişip redaktsiyadä işligän käsip­daşlarniŋ sepi kün sanap aziyivatqanliği häqqidä uzaq muŋdişattuq.

Ägär Minämҗan aki­niŋ tärҗimihaliğa kšz jügärtidiğan bolsaq, uniŋ paaliyiti mäktäp partisidin tartipla muräkkäpläşkän. Uyğur nahiyäsiniŋ Şuŋqar yezisida duniyağa kälgini bilän başlanğuç sinipni tuğulğan yezisida, 5-7-sinipni Kätmän vä Kiçik Dehan yezilirida, ändi 10-sinipni bolsa, Almuta şähiridä tügitidu. Qisqisi, uruş jilliri pärzändiniŋ baliliq dävri yezimu yeza, mälimu mälä kšçüp-qonuş bilän štidu. Bu hayatqa bolğan täşnaliqniŋ bir iznasidur.

1957-jili Qazaq pedagogika institutiniŋ filologiya fakul'tetiğa oquşqa çüşüp, uyğur tili vä ädäbiyati häm tarih pänliriniŋ mutähässisi süpitidä mäzkür bilim därgahini muvappäqiyätlik tamamlaydu. Kindik qeni tamğan jutiğa muällim bolup kelip, üç jildin keyin başqa hizmätkä — Uyğur nahiyälik «İli vadisi» geziti redaktsiyasigä yštkilip, u yärdä bäş jil işläydu. Andin bilimini mukämmälläştürüş niyitidä Almuta aliy partiya mäktiviniŋ jurnalistika fakul'tetida tähsil kšridu. Oquşni tamamlap, Ämgäkçiqazaq nahiyälik partiya komitetida instruktor bolup işläydu. Partiya bilän hškümitimiz ämgäksšyär jigitniŋ tirişçanliğini, qa­biliyät-idrigini kšrüp, uni däsläp Uyğur nahiyäsiniŋ egiliklirigä partorg qilip ävätidu. U çağlarda, tärğibat vä täşviqat işliriğa alahidä kšŋül bšlünätti ämäsmu. Һä, ammiviy ähbarat vasitiliri bu җähättin  häl qilğuçi rol' oyniğaçqa, aliy bilimlik Minämҗan Abdurahmanov nahiyälik «İli vadisi» gezitiniŋ küçidin ünümlük paydilandi. Däsläp näşirniŋ ştattin taşqiri muhbiri, keyiniräk mähsus muhbiri, bšlüm başliği bolup ämgäk qildi.

Minämҗan akiniŋ redak­tsiyagä kelişigä җumhu­riyätlärara «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiniŋ häptisigä bäş qetim çiqişi säväp boldi. Gezitniŋ baş muhärriri Abdullam Mäşürov šz vaqtida hškümät dairisidä salmiği bar, vilayätlik, җumhuriyätlik partiya organlirida hizmät qilip, ideologiya sahasida mol täҗribä topliğan şähslärdin bolidiğan.  Şuŋlaşqimu daŋqi vilayät dairisigä tonuluşqa başliğan Minämҗan akini u kişi bilmişi mümkin ämäs edi. Süyäksiz uzun tilni tutup bolmiğinidäk, «Minämҗan Abdullamniŋ adimi» degän gäplär şu zamanlarda addiy häliq arisida ämäs, päqätla tar dairidiki jurnalistlarniŋla eğizida bolup turidiğan. Bu sir ämäs.

Minämҗan aka Uyğur, Ämgäkçiqazaq nahiyäliridä tärğibat, täşviqat işlirini «içivalğan» inavätlik kadr edi. Şuŋlaşqimu baş muhärrir gezitniŋ işini tehimu җanlanduruş niyitidä Minämҗan akini alahidä täklip qilip, šzigä birinçi orunbasarliqqa tayinlidi. Kšpligän gezithanlar tonumaydiğan, partiya, yeza egiligi mäsililirigä ait maqalilar yazmiğan, publitsistikiliq maqaliliri bilän kšrünmigän bu kişiniŋ çoŋ hizmätkä tayinlinişiğa şu çağdiki ayrim redaktsiya hadimliri gumanlinip qariğan edi. Minämҗan aka redaktsiyagä kelişi bilän biraz qiynaldi. Çünki yeza mäktividiki balilar tärbiyisigä munasivätlik väzipilär, kolhoz, sovhozlardiki tärğibat-täşviqat, yeza egiligi işliri, nahiyälik gezitniŋ iş paaliyiti җumhuriyätlärara däriҗidä çiqivatqan gezitniŋ täläplirigä, älvättä, toğra kälmätti. Şuŋlaşqimu Mi­nämҗan akiğa vaqit bilän hesaplaşmay tinimsiz izdinişkä, tirişişqa toğra käldi.

Yoşuridiğini yoq, uni hämmimiz kšrüp, sezipmu jürduq. Özäŋlar oylap kšrüŋlar. Ägär bir šygä kelin kälsä, u yeŋi šygä ügängiçä talay qiyinçiliqlarni baştin štküzidu. Şu šyniŋ җapa-mäşäqitigä çidiğini qalidudä, boş kälgänliri ketip qalidu. Redaktsiyadimu şundaq ähval edi. Minämҗan aka «kelin» teriqisidä käldi. Bu sšzni gayilar sälbiy mänada çüşinişi mümkin. Amma härqandaq ailini ailä qilidiğanmu, yär qilidiğanmu kelin ekänligigä härbirimiz qol qoyimizğu däymän?! Mäsilän, Uyğur Mähpirov, Abdukerim Tudiyarov, Qämirdin Pähirdinov, Gülbähräm Hoşaeva, Qurvanҗan Dugaşev vä başqimu yeŋi hadimlar kelip qoşuldi. Kšpi kollektivqa qumğa su siŋgändäk siŋip kätti. Minämҗan akimu şular җümlisidindur. Qoşulalmiğanliri šz yolida ketip qaldi.  Män akimizniŋ tirişçanliğiğa häyran qalattim. Ätigän saat säkkizlärdä işqa kelivalattidä, hämmidin käç qaytatti. Һätta, çüşlük tamaq vaqlirida kabinetidin çiqmay, üstäldin baş kštärmäy işlätti. Oçuğini eytay. Minämҗan akiniŋ bir qiliğini kšpimiz yaqturmattuq. Mäktäp, kolhoz, sovhozlarda işläp, tärtipkä, «saatqa» üginip qalğanmu, härbirimizniŋ işqa vaqtida kelip, vaqtida qaytişimizni, maqalä işläş boyiçä här künlük normimizni orunlaşni täläp qilatti. İҗadiyät adämliri sšzgä usta, şetil qiliqlarğimu mayil kelidiğu. Gayilarniŋ oltarğan bšlmisigä kirsäŋ, üstäl üstidä kšz äynigi baru, šzi yoq. Mana moşundaq sälbiy hadisilär bilän Minämҗan aka tohtalsiz, җiddiy küräş jürgüzidiğan. Ändi uniŋ hšsnihetigä apirin deyiştin başqa gepim yoq. Redaktsiyadä Nurähmät İsmayilov, Һe­zim Bähniyazov, Savutҗan Mämätqulov, İlahun Җälilov, İlahun Һoşurov, Ğäynidin Sädvaqasov, Kamil Vasilov vä başqiliriniŋ hšsniheti äҗayip çirayliq bolidiğan. Biraq Minämjan akiniŋ ularniŋkidinmu çirayliq, huddi näqiştäk edi. Umumän, uruş baliliriniŋ, җümlidin çoŋ ävlat väkilliriniŋ hšsniheti äynä şundaq bolidiğan.

Minämҗan aka maqali­lirini yeziştin ilgiri kšp izdinätti, soallarğa җavap tepişqa tirişatti. Qisqisi, u iҗadiy izdiniştin çätnimidi. Redaktsiyadiki peşqädäm jurnalistlarniŋ iş-täҗribisini qoldin çiqirip qoymasqa, ularniŋ iҗabiy täräplirini šzigä siŋdürüşkä härikätländi. Ülgä aldi. Hizmiti çoŋ bolğini bilän mštivärlärdinla ämäs, biz, yaşlardinmu, soraştin zadila uyalmatti. «Sorap, sorap alim bolisän» degini rast bolup çiqti. Säksininçi jillardin başlap uniŋ yazğan ämgäkliri ammiviy elan qilinişqa başlidi. Yüzligän maqalä, oçerk, problemiliq maqalilarniŋ muällipi, jurnalist Minämҗan Abdurahmanov ataldi. Qisqisi, u milliy mätbuatimizniŋ täräqqiyatiğa bebaha ülüş qoşqan Abdurahmanovlar familiyasiniŋ şan-şšhritini tehimu aşurdi.

Minämҗan aka tärҗi­manlardin alğan täҗribisini ämäliyatta qollinip, tärҗi­migä räsmiy kirişip, Turdali Mäsütovniŋ «Täğdir», Hämit Һämraevniŋ «Ğulҗa yoli» kitaplirini, uyğur sinipliriniŋ mäktäp oqu­ğuçiliri üçün bir qançä därisliklärni aliy däriҗidä, süpätlik tärҗimä qildi. «Şuŋqar vä şuŋqarliqlar» hatirä kitavini yezip çiqti.

Addiy, kämtar, kšŋlidä heçbir yamanliq yoq, yeşi täripidin maŋa aka, iş täripidin käsipdaş bolğan şuŋqarliq jigit Minämҗan Abdurahmanov hatirämdä äynä şundaq esil qiyapättä saqlinip qaldi.

Avut MÄSİMOV, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş