Yağaç  qolhünär  buyumliri

0
609 ret oqıldı

Uyğurlarniŋ yağaçtin qolhünär buyumlirini yasap, paydiliniş tarihi uzun, hünär tehnikisimu mukämmäl. Tätqiqatçilar  İsrayil Yüsüp vä Änvär Qasim eytqandäk, arheologiyalik tätqiqatlarğa asaslanğanda, bizniŋ äҗdatlirimiz bronza dävridä, yäni buniŋdin 3-4 miŋ jil ilgirimu tšmürtiğliq yağaç äsvaplarni yasap, kündilik hayatta işlitip kälgän. Şinҗaŋ täväsidiki harabiyliq häm qedimiy qäbirstanliqlardin yağaçtin oyup yaki qirip yasiğan ayaq, tavaq, җam, komzäk, çšmüç, qoşuq, çoka, täŋnä, soğa, ämbäl qatarliq turmuş җabduqliri nahayiti nurğun bayqalğan. Mäsilän, 1996-jili elip berilğan arheologiyalik qezişta Çärçän nahiyäsidiki Zağunluq qedimiy qäbirstanliğidin ğärbiy hän dävrigä tävä yağaçtin yasalğan tšrt ayaq, üç җam, üç komzäk, bir çšmüç vä  ikki täŋnä tepilğan.

Uyğurlarda tšmürtiğliq kesiş, oyuş,   qiriş äsvapliri arqiliq  yağaçtin türlük buyumlarni yasaş vä ularni işlitiş dairisiniŋ käŋiyişi — äyni dävirdä qeliplaşqan yağaç qirmiçiliq hünär-sän°itini vä uniŋ mähsulatlirini setiş dukanlirini barliqqa kältürdi. Buniŋ šzi bu yšniliştiki tiҗarätçilikni җanlandurdi. Yağaç buyumliri asasän qolhünärvänlär täripidin mähsus äsvaplarniŋ yardimi bilän yasilidu. Uyğurlarda mundaq buyumlarniŋ, җümlidin tamaqlinişqa haҗätlik äsvaplarniŋ yasilişi sipta häm yenik, işlitişkä äplik, türimu kšp. Ğizaliniş җabduqliri hälqimizdä tamaq täyyarlaşta işlitilidiğan vä tamaqlinişta paydilinilidiğan qaça-qomuçlar däp bšlünidu.

Yağaçayaq — eğizi yaypaŋ, içi çoŋqur, tegi tüz kälgän qolhünär buyumi. Uniŋ eğiziniŋ käŋligi 20 — 25, çoŋqurluği 5-7 santimetr kelidu. Şäkli җähättin šräayaq, yessäayaq degän türlärgä bšlünidu. Birinçisi, egiziräk bolup, hazirqi yapilaq çinigä ohşaydu. İkkinçisi, çoŋiraq, yäni çinä-tähsä şäkligä egä. Yağaçayaq šrük, üzüm, yaŋaq, çilan yağaçliridin oyup yasalğaçqa, puhta häm süpätlik bolidu. Ularda suyuqaş, ügrä, çšşürä, omaç, şoyla, şorpa qatarliq tamaqlarni sovutup içiş qolayliq. Bu qaçilarni qançä kšp işlätkänsiri qizirip, tehimu kšrkäm räŋgä kiridu.

Yağaçtavaq — şäkli jumilaq, üsti  käŋ, içi säl oyman, pätnus yaki legän şäklidä kälgän buyum. Uniŋ eğiziniŋ käŋligi 30 — 40, çoŋqurluği 4-5 santimetr kelidu. Hälqimizdä uniŋğa munasivätlik «Bar taviğim, yan taviğim, bolmisa arida sun taviğin» degän tämsil bar. Yağaçtavaq, šrük, amut, alma yağaçlirini oyuş, qiriş arqiliq çoŋ-kiçik şäklidä yasilidu.

Çšçäk — şäkli jumilaq, içi çoŋqur kälgän turmuş buyumi. U çilan, yaŋaq, üzüm, šrük, toğraq yağaçlirini oyuş, qiriş yoli bilän säl nepiz häm näpis halättä yasilidu. Hälqimizdä qedimiy zamandin tartip çšçäkni  çay häm çšşürä, ügrä suyuqaş qatarliq suyuq tamaqlarni içiş üçün paydilanğan. Uni  ayallar çaç tariğanda yelim eritiş üçünmu işlätkän. Undaq buyum «yelim-çšçigi» däp atalğan.

Yağaçҗam — şäkli jumilaq, çšçäktin çoŋiraq buyum. U su, süt qatarliq içimliklärni vä çüçütülgän mayni saqlaşta paydilinilğan.

Yağaçqoşuq —  tamaq yeyiştä işlitilidiğan çšmüçsiman buyum. U yağaç ayaq vä yağaçtavaqlar bilän billä iҗat qilinğan. Uyğurlarniŋ qolhünär sän°itidä qoşuqçiliq ilgiridinla şšhrät qazanğan. Yağaçqoşuq üzüm, šrük, çilan däräqliridin näqişlär oyulup, jumilaq vä uçluq şäkildä yasilidu. Uniŋda tamaq tez sovuydu, eğiz kšydürmäydu.

Çiviqziq — adättä julğun çiviğidin yasilip, ziq vä beliq kavaplirini täyyarlaşta işlitilidu. Uniŋ inçikilirini bir qetim, tomiraqlirini helä uzun vaqit paydilanğili bolidu. Umumän, julğun çiviğiniŋ ğoli qattiq, otqa çidamliq kelidu. Bolupmu hšl çiviqta täbiiy tuz tärkivi kšp bolğaçqa, uniŋda pişqan kavap tämlik bolidu.

Çiviqçoyla — seriq sšgätniŋ hšl çiviği aqlinip, çšmüç şäklidä toqulidu. Uni läŋmän, kšk çšşürä, şundaqla mayda pişirilidiğan boğusaq qatarliq taamlarni süzüp elişta paydilinidu.

Çiviqsevät — däräq çiviğidin jumilaq yaki çasa şäkildä toqulğan turmuş buyumi. U adättä nan, gšş, mevä-çevä qatarliq yemäkliklärni toşuş yaki vaqitliq qoyuş mähsitidä işlitilidu. Çiviq sevätniŋ «puluqsevät, yağliqsevät, çuraŋsevät vä badaŋsevät degän türliri bar.

Bälüşüş