Dähşätlik jillar şahidi

0
574 ret oqıldı

Mäşür SASİQOV, «Uyğur avazi»/ Ğalibiyät künidin harpisida Tuzdıbastav yeziliq Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Abdirim aka Muhämätov bilän Uluq Vätän uruşiniŋ veterani Җola aka Abdurahmanovni yoqlap barduq. Maŋa u yaqniŋ müҗäziniŋ çosliği tüpäyli härqandaq adäm bilän asan paraŋlişişni halimaydiğanliği toğrisida aldin-ala äskärtilgänliktin, meniŋda 92 yaşliq mštivär bilän uçrişiş aldida mälum räviştä ändişä päyda bolğini rast. Amma salam-saattin keyin Җola aka meniŋ ata-bovilirim häqqidä biraz sürüştä qilip, «jutdişim ekänsänğu» dedidä, qaytidin qolumni elip «egilip» kätti.

Җola Abdurahmanov äsli ğalҗatliq. Abdurahman bilän Bähtihanlarniŋ bäşinçi pärzändi. Öziniŋ eytişiçä, uniŋ baliliği etiz-eriq vä tağ-deŋizlardila štüptu. Täbiitidin palvanlarğa has bästilik Җola aka heçqandaq eğir iştin qaçmiğan. Yazda eŋizdiki buğday bilän etişsa, qişta tağdiki qariğay bilän elişidiğan. Omida başqilar harvularğa bir tağa buğdayni artqiçä, u ikki-üçini qiynalmayla besivetättikän. Moşundaq hayat qaynimi bir hil štüvatqanda, nemis-faşistliri Keŋäş İttipaqiğa besip kiridu. Qolida miltiq tutuşqa yaraydiğan är-jigitlär birdin keyin biri aldinqi säpkä atlinidu. Җola akiniŋ akilirimu Vätänni düşmändin azat qilişqa çaqirtilidudä, ailiniŋ barliq qiyinçiliği uniŋ zimmisidä qalidu. Bu yärdä şuni alahidä qäyt qiliş keräkki, Җola aka päqät šziniŋ ailisini asriğini yoq: egisiz, qaraydiğan adimidin ayrilğan uruq-tuqqan qerindaşliridin tärkip tapqan çoŋ ailä uniŋ tapqiniğa qarap qalidu. Һä, ular az ämäs edi. 35 җan…

«Az kündä sänmu frontqa maŋisän» degän hävär yätkändä, Җola aka yüz berivatqan açarçiliq-yoqsizçiliqta qerindaşliriniŋ kälgüsini oylaşqa kirişti. Etiz-eriqlarni bäş barmiğidäk bilidiğan u šzgilärniŋ kšzidin jiraq bolsun däp, (Mälumki, u zamanlarda oğrilanğan yaki talan-taraҗğa selinğan bir kilo buğday üçün türmä җazasi berilidiğan) šzliri turuvatqan šyniŋ bir temini buğdayğa, hoylisini otun-yağaçqa toltirip, ailä äzaliriğa «Män qaytip kälgiçä silärgä yetidu» däydudä, uruşqa ketidu. 1947-jilğiçä, yäni Җola aka mäydandin qaytqiçä qerindaşliri şu buğdayni istimal qilğan.

— 1942-jili 16 yeşimda uruşqa atlandim, – däydu veteran şu bir eğir künlärni yadiğa elip. – Şu maŋğinimizçä, bir yerim ay yol jürdüm. Qäyärgä kälduq, nemä qilimiz — heçnärsidin hävirimiz yoq. Yolda tartqan azaplirimizçu? Soğ vagonlar. Ot yeqiş üçün boluvatqan җedällär. Äŋ bolmiğanda til bilsäqmiğu. Moşusi bizni bäk qiynidi. Ahiri uqqinimiz biz — Jiraq Şäriqtä ekänmiz. Andin Belorussiyagä kättim. U yaqtin Yaponiyagiçä barduq. Moşundaq qilip yättä jilliq hayatimiz «Vätän üçün alğa!» şiari astida štti. Män uruşta zämbiräkçi boldum. Bir tal oq hayat-mamat mäsilisini yäşkän äşu bir jillar qälbimizgä šçmäs izlarni saldi. Ularni äsläşniŋ šzi saŋa yahşiliq elip kälmäydu. Eçinarliği şuki, bir ailidin bäş är uruşqa ketip, şularniŋ biri aman qaytqanliği äläm qilidu. Tšrt akam moşu uruşta vätän üçün җenini qurvan qildi. Ularniŋ arisida šziniŋ jäŋgivar qährimanliği bilän qaza tapqan Şamahun Abdurahmanovni bilmäydiğanlar az bolsa keräk, däp oylaymän. Akam Pol'şa yeridiki şiddätlik җäŋlärniŋ biridä düşmän oqidin kšpligän balilarni azat qildi. Uniŋ bu qährimanliğini polyaklar yadidin çiqarmay, bir koçiğa hätta mäktäpkä uniŋ ismini bärdi. Älvättä, män ularniŋ bu işliridin bäk minnätdarmän. Äpsus, bizdä akamni ismini äbädiyläştürüş vä uniŋ qährimanliğini keläçäk ävlatqa ülgä süpitidä kšrsitiş mäsilisigä degändäk kšŋül bšlünmäyvatidu.

Veteranniŋ äşu bir jillarni yadiğa elip, säl mäyüslinivatqanliğini sezip, sšhbät mavzusini başqa täräpkä buridim. U uruştin keyin ana jutiğa qaytip käptu. Ğalҗatta biraz jürüp andin nahiyä märkizi Çonҗida ämgäk qilğanliğini vä şu yärdä ailä qurup, uzun jillar RayPOda işligänligini eytip bärdi. U bayaqi šziniŋ särämҗanliği häm heçqandaq eğir iştin qaçmaydiğan adäm boluşi bilän hšrmät-ehtiramğa erişti. Andin Talğir nahiyäsiniŋ Kalinin (hazirqi Tuzdıbastav) yezisiğa kšçüp kälgändin keyinmu moşu yärdiki kolhozda ämgäk qilidu.

Addiy «ämgäk qilidu» degän sšz bu yärdä Җola akiğa tamamän yat çüşänçä. Uniŋ taŋ sähärdin ta käç kirgiçä qilivatqan tinimsiz härikiti, häm hškümätniŋ häm šyniŋ işliriğa ülgirişi kšpçilikni häyran qalduratti. Buniŋdin taşqiri, u šzligidin birnäççä käsipni šzläştürüvaldi. Män buniŋğa sšhbätdişimniŋ işhanisiğa kirginimdä eniq kšz yätküzdüm. Yağaçiliq stanogi, tšmürçilik sändal, elektrikqa vä şuniŋğa ohşaş başqimu käsip egilirigä haҗätlik qural-saymanlarniŋ sani yoq, ularni säl çaŋ besip qaptu. Çünki ularni işqa selişqa hazir Җola akiniŋ salamätligi yar bärmäydu. Lekin bu u orun tutup yetip qaldi degänlik ämäs. Һelimu timän, gäp-sšzi ornida, nemila sorisaq, җavap berişkä täyyar…

Sšhbitimizniŋ ahirida Җola aka Abdurahmanovniŋ käypiyati helila kštirilip qaldi. Tohsändin alqiğan mštivärgä birdäm bolsimu hoşalliq däqiqä hädiyä qilğandäk bolduq.

Bälüşüş