Jüräklärni moҗuğan hätlär

0
554 ret oqıldı

Mälumki, istedatliq ädip Nur İsrayilovniŋ šmri bäk qisqa boldi. 1910-jili Almuta ueziniŋ Talğir-Qarisu bolusiğa qaraşliq Paltivay yezisida tuğulğan u, bari-yoqi 33 jil yaşidi. Uniŋ altä jili Sibir' lager'lirida štti. 1926-jili Nur İsrayilov Özbäkstan til vä ädäbiyat institutiğa oquşqa  çüşidu. Däsläpki şeir vä hekayiliri 1927-jili gezit-jurnallarda elan qilinidu. Birinçi şeirlar toplimi 1931-jili Taşkänttä yoruq kšridu. 1935-jili Özbäkstan til vä ädäbiyat institutiniŋ 3-kursida oquvetip, “Şäriq häqiqiti” jurnalida ädäbiy hadim bolup işläydu. 1936-jili Mahrusya Mirkamalova bilän turmuş quridu.älumki, istedatliq ädip Nur İsrayilovniŋ šmri bäk qisqa boldi. 1910-jili Almuta ueziniŋ Talğir-Qarisu bolusiğa qaraşliq Paltivay yezisida tuğulğan u, bari-yoqi 33 jil yaşidi. Uniŋ altä jili Sibir' lager'lirida štti.

1937-jili Nur İsrayilov šziniŋ oninçi kitavini näşirdin çiqardi.  U pärzänt sšyüşni bäk arman qilatti. Äpsus, uşbu arzusi ämälgä eşiş harpisida mudhiş balalarğa yoluqidu. Eniğiraği, şu künlärniŋ biridä işik vähimilik çekilidu:

—  Nur İsrayilov sizmu?!

— Һä, män.

— Kiyiniŋ. Siz tutqunğa elindiŋiz!

Ata pärzäntni kšrälmäy, pärzänt arzuluq “dada!” degän sšzni tilğa alalmay, şu teriqidä bir-biridin ayrilidu. Bu mäŋgülük җudaliq edi. Şundaq qilip, jitimdin tuğulğan baliğa, jitimliq qismiti miras qaldi. Renat Nur oğli Mirkamalov miŋliğan jüräklärni moҗuvätkän 37-jilniŋ täŋtuşi. U dadisi qamaqqa elinip, 20 kün štkändin keyin duniyağa käldi…

“Häliq düşmini” pärzändiniŋ familiyasi nemişkä “İsrayilov” yaki “Noruzov” ämäs, “Mirkamalov”

— Rämätlik apamniŋ šmri dadamniŋ koyida štti. Rohiy käsällikkä uçriğan animizniŋ šmri ağriqhaniğa çüşkiçä Moskvağa, Özbäkstanniŋ tegişlik җayliriğa tinmay ärizä-şikayät yeziş, dadamğa halta ävätiş vä uni nätiҗisiz izdäş bilän štti, — däydu Renatniŋ ayali, rus qizi Liliya.

Rinat pasport alidiğan çağda, oğliniŋ keläçäk täğdiridin täşvişlängän ana uniŋğa šziniŋ familiyasini bärgän. Kelini Liliya bolsa šzi kšrmigän, bilmigän Nur İsrayilovni “papa” däp, šziniŋ dadisidäk kšyünätti. Kšz qariçuğidäk avaylap, saqlap jürgän qeyinatisiniŋ onğa yeqin äsärlirini, fotosürätlirini, uniŋ yazğan hät-çäk, ärizä-şikayätlirini bizgä dälil süpitidä tapşurdi.

Däsläpki hät 1939-jili 17-aprelda yezilğan ekän. Һämmä hätliri häsrätlik, ğäm-täşvişlik. Ularnimu hayaҗanlanmay oquş mümkin ämäs. Heläm Hudaybärdievniŋ “Dävir azatliği — yazğuçi azapliri” kitavida Nur İsrayilovniŋ ailisigä yazğan hätlär bar. Märhum Heläm aka Hudaybärdiev kitavida «Şu hätlärni äynän kšçirivaldim. Hättä işlitilgän atalğular bilän sšzlärniŋ imlasi šz boyiçä saqlandi» däp izah beridu. Şu hätlärniŋ däsläpkisini oqup kšräyli: “Posılka içidä änikäy bilän Renatniŋ sürätliri bar ekän. Ularni kšrüş bilän häsrätlik kšzlirim qanliq yaşlar bilän toldi. Huddi qosiği  açqan bovaqtäk šksüp-šksüp jiğlidim… Nemişkä män bu palakätkä uçridim! Meniŋ zadi äyivim yoqqu. Meniŋ jürigimdä çivin qonsa, yaliğuçiliq kir yoqqu zadi. Män hškümätkä җan-imanim bilän berilgän kişi edim. Nemişkä şuni hškümät yahşilap täkşürmidi? Tiŋla, appiğim.  Män saŋa bolğan vaqiälärdin biraz yezip, sšzläp beräy…

Meni silärdin җuda qilip äkätkän küni podvalğa solidi. Bir ay yatqandin keyin Taştürmigä apardi. Meni başta “sän Ğapur Ğulam degän šzbäk şairi bilän  çät älgä štüp kätmäkçi ekänsän…”, däp äyipläşti. Bu pikri štmigäçkä, başqisini oylap tepişti. “Sän Hitayda uruş qilip, Ürümçi hškümitini ağdurup, uniŋ orniğa burjuaziya demokratik musulmanlar hškümitini qurmaqçi bolğan millätçilär täşkilatiniŋ äzasi ekänsän”, däp äyipläşti. Äşu gäp bilän meni soraqqa çaqirip, 9 kün uyqa bärmäy (bir minutmu kšz jumğuzmastin) qiynap soraq qilişti. Ahiri bu äyipmu yoqqa çiqip, başqisini oylap tepişti. “36-jili seniŋ apaŋ Hitaydin kälgän ekän. Şu vaqitta u saŋa şpionluq svedeniyalärni äkip beriptu”, däp qiynaşqa başlidi…”

 Mana män hazir lager'da türlük җinayätçilär arisida horlanmaqtimän. Ägär qilçilik äyivim bolğanda edi, mäyli. Lekin heç äyivim yoq, appiğim. Äyipsiz bolup, äyipliklär arisida horlinivatqinimğa jiğlaymän, җenim. Häyir, bu künlärmu štüp ketär. Meniŋ beşimğa quyaş šz nurlirini sepär. Mänmu silär bilän didarlişip, bähitlik turmuş käçürimän…”

Juquridiki hätni tapşuruvelip, ikki kün štüp, ikkinçi hät kelidu. Bu mäktüp Mahrusyaniŋ kšŋlini yeŋi häsrät-puğanlar bilän šrtäydu.

“Vişinskiygä ärizä ävättim. Ändi Stalinğa, Kaganoviçqa, Beriyagä vä Kalininğa ärizä ävätmäkçi bolup turuptimän. Sänmu yazğin. Meniŋ işlirimni başqidin qarilişini sora, җumu, appiğim… İşän, maŋa qilivatqan azaplarğa adäm balisi tügül hayvan balisimu çidalmaydu. Bu sirlarni hškümätkä yezip bildürimän… Şu halda gunasiz šlüp kätmäsmän, appiğim. Meni äyipsiz qamaşti. Maŋa tšhmät qilişti, meni silärdin, bähtimdin zulum bilän ayrişti. Häy, bu sirlar tehi eçilar, şundaqla štüp kätmäs. Tezdä silär bilän kšrüşüşkä işänçim çiŋ”.

Äpsus. Aldanğan kšŋül qisqa šmürniŋ ahiriğiçä aldinip qaldi.

Qolumda Nur İsrayilovniŋ Taşkänttä eçilip-yeyilip jürgän künliridä çüşkän süriti. İdräk vä eqil-zakavättin deräk berip turğan štkür kšzliri kişigä tikilip qaraydu. Qunduzdäk qelin qara çaçliri, huddi pütün šmür aq arilimay štidiğandäk sezilidu, kişigä. Lekin mudhiş zulum gaŋnimu sunduridekändä.

“Bu yärdä qähritan qiş. Soğ 50 gradusqa yetidu… Bügün ÖzSSR prokurori bilän içki işlar ministriğa yänä ärizä yezip ävättim… Salamätligim yahşi ämäs. Çeçim appaq qardäk aqirip kätti”.

Bu hätni vapadar ayaliğa rusçä yeziptu. Adättä, hätliriniŋ tolisi äräp yeziğida tatarçä yezilğan.  N.İsrayilov äräpçidimu, rusçidimu hšsnihätlik, häm tatarçä, häm rusçä tili, imlasi mukämmäl adäm bolğan ekän. Bu ädipniŋ šz vaqtidiki juquri mädäniyätlik ziyali bolğanliğidin deräk berip turidu.

1940-jili 12-oktyabr'dä yezilğan hättä mundaq deyilidu:

“Tamaka orniğa moh yaki yopurmaq çekip, kšŋülni aldaşqa toğra kelidu. Appiğim, Mahrusäm, män hazir rässamçiliq qilmaymän (Nur İsrayilov tuğma rässam bolğan ekän  — H.H.) Rässamliqtin qisqartişti. Brigadir qilip tayinläşkän edi. 2 aydin keyin brigadamni tarqitip, meni tağdin yağaç kesişkä buyruşti. Künlär soğ. Boran-şurğan, izğirin. Mahrusäm, sän kälmäkçi bolğankänsän. Qoy, kälmä, yol boyi azap tartip, šzäŋma, balinimu ağritip jürmä… Svidaniyä bärmäydu, bärsimu 2 saattin artuq gäplişälmästin qaytip kätkänlär az bolmidi. Balam qandaq, teni saq, aman-esänmu? Eh, kšrüşär kün bolarmu? Neujeli bizni tirikla mäŋgügä aҗritişar bular?…”.

Ümütlär, ümütlär. Qeni  şu  ümüt degini? Qeni?

Oğli Renatqa yolliğan heti 1941-jili 7-yanvar' küni rusçä yezilğan. Goya vidalişiş aldidiki nesihätkä ohşaydu: “Qädirdan oğlum, apaŋniŋ kšŋligä azar bärmä. Apaŋğa qulaq sal. Uniŋğa mehrivan bol”.

Yazğuçi Sultan Җamalniŋ “Dozaqta tirik kšygänlär” romani Nur İsrayilovniŋ näq hayatidin elinğan. Çünki jurnalist vä yazğuçi Sultan Җamalniŋ bir alahidiligi, qaysi sahada qäläm tävrätmisun, päqät tarihiy mänbälärgä asaslinidu. Uniŋ äsärliriniŋ muhärriri süpitidä şuni işäşlik eytalaymänki, arhivlardin, kitaphanilardin topliğan faktlarğa tayinip yazidu.

“Äpsuski, meni tosattin Şimaliy Ural lageriğa ävätivätti. Keyin bilsäm, NKVD üçligi täripidin heçqandaq sotsiz meni on jilğa kesiptu. Millätçilikniŋ heçqandaq nişani yoqluği bu yaqta qelip, meni şpionluqta äyipliginigä aŋ-taŋ bolup, yaqamni tutup qaldim. Ahiri soraq päytliridä җasusluq toğrisida heçqandaq soal, bir eğiz sšzmu bolmiğandiğu. Nemä gäp šzi zadi? Bu җasusluq nemigä asaslanğan? Yä män oşuqçä adäm bolup qaldimmu? Yaki uyğur bolğanliğim üçünla moşundaq җazalavatamdu? Mutlaq çüşinälmidim.

Qeni häqiqät, qeni adalät, yoldaş prokuror?.. Män  җasus ämäs, män hain ämäs vä äksil inqilapçimu ämäs. Män šz işimğa, keŋäş hakimiyitigä vä partiyagä sadiq, Oktyabr' ğayiliri bilän juğirilğan yaş keŋäş ädäbiyatçisimän. Yoldaş prokuror, häqiqätniŋ tiklinişi üçün meniŋ işimni qayta kšrüp çiqişqa Sizniŋ arilişişiŋizni štünüp soraymän.

Salam bilän mähbus Nur İsrayilov. Meniŋ adresim Sverdlov vilayiti, Karelino stantsiyasi, 7-bšlüm, 2-punkt”.

Sultan Җamal Özbäkstan Җumhuriyiti Märkiziy Dšlät arhividinmu intayin nurğun materiallarni jiğdi.

Һayatta kütülmigän vaqiälär kšp uçraydu. Uluq däriya süyi räzgi bulaqtin başlanğandäk, bäzän birär hasiyätlik çoŋ işqa bir eğiz paraŋ säväp bolup qalidu.

Äynä şularniŋ biri 1937-jili yeŋi yeziqqa kšçüş munasiviti bilän uyuşturulğan konferentsiyagä täyyarliq kšrüş toğriliq štküzülgän mäҗlisniŋ stenogrammisi ävu bir jili “Uyğur avazi” gezitida elan qilinğan.  U «Öz gšşini šz yeğida qoruş yaki Balağa qalğan ikki şeir” däp atilidu. Jiğinda Abdulhäy Muhämmädiyniŋ “Yaş jürigim”, “Eçilmas kšŋlüm” namliq şeirlirimu tänqit qamçisi astiğa elinğan. Bu toğriliq Sultan Җamal äşu maqalisida mundaq däp yazidu: “Zaman qançä adalätsiz bolsa, vijdansiz şähslärniŋ beguna kişilärgä yala yepişi şunçä asanğa çüşidiğan ohşaydu… şu mudhiş dävirniŋ kiçikkinä bolsimu mänsäp, hoquqiğa erişivalğanlar “tuhumdin tük ündirip”, “äynäktin putaq çiqirip”, beguna kişilärgä istiginiçä äyiplärni taqidi, tšhmät-iğvalarni uyuşturdi. Abdulhäy Muhämmädiygimu huddi şundaq ussul qollinildi…

Äşu dähşätlik qara künlär hälqimiz beşiğa buniŋdin 70 jil ilgiri çüşsimu, biz uni bügünki kündimu eçiniş vä äläm bilän äsläymiz. Şu balalarni tärgän şähslärgä länätlär oquymiz. Qançilik esil җanlar bekardin-bekar nabut boldi desiŋizçu? Ular hayat-mamat җäŋlirigä  qatnişip, çäksiz arzu-armanlar bilän qurğan җämiyätniŋ qurviniğa aylandi. Uniŋğa qandaq eçinmaymiz?.. Äpsus… Mana şularni oylisaq içimiz kšyidu, älämdin šrtinip yanimiz, ğäzäp-näprätkä tolup, äşu dävirgä länätlär oquymiz”.

İnsan täğdirigä bu qädär bepärva qaraş, uniŋ šlüvatqan-šçüvatqini bilän kari bolmasliq duniyadiki aŋliq moҗudat hesaplanğan adämzatniŋ qaysi qäbilisigä yatidekin? Nur İsrayilov vä başqa birqançä mähbuslarni kälgüsi җaza štäşlärdin boşitiş üçün üçlükniŋ qararini küçidin qalduruş boyiçä märkäzniŋ mähsus keŋişigä tävsiyä qilinğini qaçan?

İnavätsiz qelivatqan telegrammilarniŋ yänä biri tšvändikiçä pütülgän:

«Mähbuslar İsrayilov Nuri, Muhamedov Qudrät vä Yusupov İbragimlarğa nisbätän sorutup ävätkän iltimasimizni tez orunlişiŋlarni štünimiz.

Silärdin harakteristika alalmayvatqanliqtin, ularniŋ arhiv delolirini qayta kšrüp çiqiş keçikivatidu.

UzSSR İçki İşlar Häliq Komissariniŋ orunbasari kapitan (Boyko)

1940-jil 26-dekabr'».

Bu hildiki telegrammilarniŋ mäzkür lagerğa qançisi kelip çüşkänligi  vä ularniŋ näççisi šz җavavini tapqanliği bir Räbbimgä ayan. Käyni-käynidin qilinğan muraҗiätlär nätiҗisidä ahiri Nur İsrayilğa harakteristika yezildi:

Mähbus İsrayilov Nur … Şpionluq täşkilatniŋ äzasi süpitidä äyiplinidu. Şuniŋdin beri ormanda yağaç kesivatidu. İşqa vijdanän yandişidu. Normisini 126 protsent orunlaydu. İntizami yahşi. Җamaätçilik işlarğa arilaşmaydu. Mämuriy җavapkärlikkä tartilmidi.

Uşbu harakteristikiğa baqqandäk tšrt kişi qol qoyğan bolsimu, uniŋ Nur İsrayilniŋ täğdirini toluq häl qilalmasliği eniq. Sävävi, bu mäsilini Özbäkstan bir šzi yeşälmätti. Dšlät qarimiğidiki bir tal malnimu ärkin soyalmaydiğan uşbu qoçaq hškümät šz hšddisigä elip, adämlärni türmilärdin nädin boşitalisun? Bu җäriyan içidä saq adämmu šlüp ketişi heç gäp ämäs. Ändi uzundin beri ağrip, zäpiräŋdäk sarğiyip, quruq süyäkkä aylanğan Nur İsrayilovniŋ eçinişliq ähvali bilän kimniŋ kari?

Nur İsrayilovniŋ monu bir hetigä diqqät bšläyli. Uniŋ qara qerindaş bilän sürkäştürüp zorğa yezilğanliği kšrünüp turuptu. İlgärki hšsnihätniŋ izimu qalmiğan.

“Salamätligim nahayiti yaman. Bilmäymän, aman-esän kšrüşäläymizmu, yoqmu. Şunçilik uzaq sozulup kätkän җudaliqtin keyin, qeni edi äŋ bolmiğanda silär bilän bir qetim bolsimu didarlaşsam…”.

«Qimmätlik ana, män 18-aprel'din 25-mayğiçä l/p №2 lagerida yattim. Һazir meni Märkiziy lazaretkä yštkäşti. Öpkäŋ şamalliğan deyişivatidu… Dohturlar saqaytimiz deyişivatidu. Һäy taŋäy, aqiviti qandaq boluşini bilmäymän…”.

Bu hät äŋ ahirqisi ekän.1943-jili 23-iyun' küni yezilğan.

— Şu hättin keyin dadam bilän alaqä birätola üzüldi, — däydu Renat vä anisiniŋ birär deräk eliş üçün keçä-kündüz urunğinini, lekin bilälmiginini, päqät uruş tügigändin keyinla yoldişiniŋ lager'da alämdin štkinini aŋlanliğini häsrät içrä äsläydu.

Şundaq qilip, başlamçi yazğuçilarniŋ kšpçiligini täşkil qilğan, tirik turup “häliq düşmini” kepinigä oralğan Nur İsrayilovniŋ iҗadini keyinki ävlatlar yahşi bilmäydu desäk, hatalaşmisaq keräk. Çünki ädäbiyat därislikliridä toluq izahlar berilmigän. Yänä bir eçinarliq halät şuniŋdin ibarätki, lager'larda nahäq qurvan bolğan ädiplirimiz päqät Stalinniŋ vapat bolup,  helä vaqit štkändin keyinla aqlandi.

Bu Türkstan härbiy okrugi härbiy tribunaliniŋ 1956-jilniŋ 21-sentyabr' küni çiqarğan qarariniŋ kšçärmisi: “Postanovlenie ot 13 noyabrya  1938 goda v otnoşenii İsrailova Nuri otmeneno i delo za otsustviem sostave prestupleniya proizvodstvom prekraöeno, İsrailov Nuri polnost'yu reabilitirovan” (“Dävir azatliği — yazğuçi azapliri” — H.H.).

Almuta  şähiridä uyğur tilida gezit-jurnallar näşir qilinidu. Uyğur  ädäbiyati keŋişi bar vä şundaqla Uyğurşunasliq märkizi moҗut. Uniŋ tärkividä salmaqliq ädäbiyatşunaslar topi tätqiqat işlirini elip berivatqini eniq. Mana şu yosunda eytmaqçimänki, ulardin Nur İsrayilovniŋ iҗadi toğriliq  salmaqliq maqalilarni kütimiz.

Gülbahar QURBANOVA, Özbäkstan Milliy teleradio korporatsiyasi  Özbäkçä-uyğurçä  kšrsitişlär vä aŋlitişlar programmisiniŋ muhärriri.

Taşkänt şähiri.

Bälüşüş